اِہ دسّدِیاں پرسنّتا دا انُبھوّ ہۄ رِہا ہَے کِہ ’پْرۄ. پِیارا سِںگھّ پدم سِمرتی گْرںتھّ‘ ہُݨے ہُݨے ہی پْرکاشِت ہۄئِیا ہَے۔ اِسدی سمپّادنا پںجّابی دے پْرسِدھّ بہُ-پکھّی لیکھک٬ کھۄجی٬ آلۄچک اتے کہاݨِیکار ڈا. پْرِیتم سِںگھّ کَیمبۄ نیں بڑی ہی مِہنت نال کِیتی ہَے۔ اِہ وڈّ آکاری سمبھّالݨ یۄگ گْرںتھّ ستّ بھاگاں وِچ وںڈِّیا اتے 580 پنِّیاں وِچ پھَیلِیا ہۄئِیا ہَے۔ اِس وِچ سمپّادکی لیکھاں سمیت کُلّ 113 وِدوان لِکھارِییاں دِییاں لِکھتاں شامل کِیتِییاں گائیِیاں ہن۔ پْرۄ. پدم جی نیں100 دے لگپگ پُستکاں پںجّابی جگت دی جھۄلی پائیِیاں۔ پر پدم جی دے سرِیر تِیاگݨ اُپرںتّ تِنّ ہۄر مہتوّپُۄرن پُستکاں دی پْرکاشݨا ہۄئی۔ پہِلِییاں دۄ پُستکاں ہن ’گُرُۄ سر‘ تے ’گُرُۄ‘ در‘ اتے تِیجی پُستک دا نام ہَے ’کۄٹھی جھاڑ’۔ ’کۄٹھی جھاڑ‘ وِچّۄں سبھِیاچار دی ترجمانی کردے کُجھ لیکھاں دے آدھار تے لِکھِیا اتے اِس ’سِمرتی گْرںتھّ‘ وِچ شامل کِیتا گِیا ہتھّلا لیکھ پاٹھکاں لئی ہاذر کردِیاں اِس ’سِمرتی گْرںتھّ‘ دے سمپّادک ڈا. پْرِیتم سِںگھّ کَیمبۄ نُۄں ہاردِک ودھائی دِںدّا ہاں۔— گ.س.ر

***

پںجّابی سبھِیاچار دی پیشکاری—✍️ڈا. گُردِیال سِںگھّ رائے

(پْرۄ. ِپیارا ِسںگھّ پدم دی پُستک ’کۄٹھی جھاڑ‘ دے سںدّربھ وِچ)

پںجّابی ساہِت دے گَۄرومئی اِتِہاس وِچ پْرۄ. پِیارا سِںگھّ پدم دا نام سدا ہی اِک ِشرۄمݨی چِںتّک٬ وِدوان کھۄجی٬ مَۄلک سۄچ دے دھارنی٬ گُرمتِ انُسار سادا جِیون جِیئُݨ والے٬ کلم دے اݨتھکّ دھنی اتے سِرڑ دے پکّے کھۄجی چِںتّک دے رُۄپ وِچ چمکدا رہیگا۔ پدم جی سرِیر کرکے اجّ ساڈے وِچکار نہِیں ہن پر اُہناں ولۄں 100 دے لگپگ لِکھِییاں گئیِیاں پُستکاں اتے انگِݨت لِکھے گئے لیکھ اُہناں نُۄں سدِیوی جِیوت رکھّݨ لئی پرِیاپت ہن۔ آپݨے جِیون دے مُڈھلے سمیں تۄں ہی پدم ہُرِیں گُرباݨی اتے پںجّابی ساہِت دی کھۄج وِچ اَیسے جُڑے کِہ پھِر اُنہاں پِچھہاں مُڑ کے نہِیں ویکھِیا۔ پدم ہُراں دی رچناولی دی سُۄچی بہُت وڈّی ہَے جِسدے وِستھار وِچّ ناں جاںدِیاں ہتھّلی وِچار دی سِیماں نِردھارِت کرنی واجب بݨدی ہَے۔

درئسل پدم جی دے سرِیر تِیاگݨ اُپرںتّ تِنّ ہۄر مہتوّپُۄرن پُستکاں دی پْرکاشݨا ہۄئی۔ پہِلِییاں دۄ پُستکاں ہن ’گُرُۄ سر‘ تے ’گُرُۄ‘ در اتے تِیجی پُستک دا نام ہَے ’کۄٹھی جھاڑ’۔ اِہناں پُستکاں نُۄں چھاپݨ لئی تِیار کرن دا بہُت ہی شلاگھا یۄگ اُدمّ پدم ہُراں دی سپُتّری ڈا. ہرِںدّر کَۄر نیں کِیتا۔ اِہناں تِنّاں ہی پُستکاں وِچ اُہ رچناواں شامل کِیتِییاں گئیِیاں جۄ اجے تک پہِلاں پُستک رُۄپ وِچ نہِیں سن آئیِیاں۔

’گُرُۄ سر‘ پُستک سِکھّی وِچاراں-اکِیدِیاں اتے سںکّلپاں نال بھرپُۄر ہَے۔ اِس پُستک راہِیں وی کھۄج نال بھری اُہناں دی کاوِ-مئی اتے رس بھِجّی بھاشا دے درشݨ ہُںدّے ہن۔ پدم ہُراں نُۄں بھاشا ’تے پُۄرا ابُۄر ہاسل سی۔ دُۄجی پُستک ’کۄٹھی جھاڑ‘ ہَے۔ اِس پُستک سمبّںدھّی ’دۄ شبد‘ لِکھدِیاں بِیبی ہرِںدّر کَۄر نیں بہُت ہی سںکھّیپ پر رس-گُدھّی شَیلی-شبداولی راہِیں ’کۄٹھی جھاڑ‘ ناں نُۄں وِشیش ارتھ دیںدِیاں مہتوّ-پُۄرن جاݨکاری دِتّی٬ جِس دا ذِکر کرنا بݨدا ہَے۔ ہۄ سکدا ہَے کِہ لیکھک واںگ ہی شائِد کِسے ہۄر پاٹھک دے گِیان بھںڈّار وِچ وی وادھا ہۄ جاوے۔ گھر وِچ دھی-پُتّر دے وِیاہ مَۄکے ہۄر رسماں رِواذاں دے نال-نال پہِلاں شگناں دے آرمبھّ وجۄں ماں آپݨے پیکے گھر ’بھیلی‘ لَے کے جاںدی ہَے اتے پھِر کارج دی سمپُّۄرنتا مگرۄں تھۄڑے دِناں بائد ’کۄٹھی جھاڑ‘ لَے کے پیکے پُجّدی ہَے۔ کۄٹھی جھاڑ آم تَۄر تے وِیاہ دی بچّی-کھُچی اُہ مٹھِیائی ہُںدّی ہَے جِس وِچ مٹھِیائی دے سارے سُیاد رلے-مِلے ہُںدّے ہن۔ اِس وِچ لڈُۄ٬ جلیبِییاں٬ برفی٬ پکَۄڑے-پکَۄڑِییاں٬ بالُۄ-شاہِییاں٬ مکھاݨے٬ نمکِین مٹھِّییاں آدِ رہِںدّ-کھُۄںد سبھ کُجھ رلِیا-مِلِیا اِک وکھّرا ہی انۄکھا جِہا سُیاد دِںدّا ہَے۔ اِس پُستک وِچ درج سارے ہی لیکھ٬ اِس رلی-مِلی مٹھِیائی واںگ ہی اِک انُۄٹھا سُیاد دِںدّے ہن۔

اِس پُستک وِچ درج نِبںدھّاں وِچّۄں تاں کھۄج دے نال نال پںجّابی سبھِیاچار ٹھاٹھاں ماردا نذرِیں پَیںدا ہَے۔ ہر نِبںدھّ وِچّ وِشے انکُۄل بہُت ہی سرل-سپاٹ اتے سہِج نال اجِہی بھُۄمِکا بنّہی مِلدی ہَے کِہ پاٹھک دی اِکاگرتا کائِم رہِںدّی ہَے۔ بِرتی بِکھردی نہِیں۔ گلّ کہِݨ دا نِرالا ڈھںگّ کِیلدا ہَے اتے پںجّابی بۄلی٬ پںجّابی رہِݨی-سہِݨی اتے پںجّابی سبھِیاچار دے نمُۄنے تھاں پُر تھاں مِلدے ہن۔ انُۄٹھی مٹھِیائی دا سُیاد مِلدا ہَے۔

اُںج سبھِیاچار آم کرکے اتے پںجّابی سبھِیاچار وِشیش کرکے اِک اجِہا سںکّلپ ہَے جِسدا ’اِک نِسچِت ارتھ نِکھیڑنا تے ستھاپِت کرنا اَۄکھا‘ منِّیا گِیا ہَے۔ پر ای.بی. ٹائِلر انُسار٬ ’سبھِیاچار جاں سبھِئتا آپݨے مانو جاتی وِگِیانِک ارتھاں وِچ اجِہا جٹِل سمُچّ ہَے٬ جِس وِچّ گِیان٬ کلا٬ نِیتی٬ نِئم٬ سںسّارک اتے ہۄر سارِییاں اُنہاں سمرتھاواں اتے آدتاں دا سماویش ہُںدّا ہَے٬ جِہڑِییاں منُکھّ سماج دا مَیمبر ہۄݨ دے ناتے گْرہِݨ کردا ہَے۔‘

اِسے ہی اُپرۄکت پرِبھاشا نُۄں بڑی سرلتا اتے ترلتا نال پدم ہُرِیں آپݨے اِک لیکھ ’سانُۄں ماݨ ہَے پںجّابی سبھِیاچار ’تے‘ وِچ سںسّکْرِتی جاں سبھِیاچار نُۄں سپشٹ کردِیاں لِکھدے ہن: سُگھڑ سُچجّے منُکھّ دا سچّا-سُچّا آچار-وِہار سںسّکْرِتی ہَے۔ اِس وِچ پرمپّرائی وِشواش٬ منّت٬ آدرش٬ دھرم-کرم٬ کلا کَۄشلتا٬ رِیتی-رِواذ٬ رہِݨی- بہِݨی٬ کھاݨ-پِیݨ-پہِنݨ تے بۄل-چال سبھ کُجھ آ جاںدا ہَے۔ سںسّکْرِتی جاں سبھِیاچار دا ارتھ ہی ساجِیا-سںوّارِیا جاݨا ہَے تے اِس سجّݨ-سںوّرن وِچ ساڈی آتما٬ من اِںدرے تے ذبان سبھۄ شامل ہن۔ دھرم٬ آتما تے من دی شُدھی اُتّے ذۄر دِںدّا ہَے اتے کلا ساڈِییاں اِںدْرِییاں٬ سرِیر اتے آلے-دُیالے نُۄں سںوّارݨ دا کمّ کردی ہَے۔ سۄ سبھِیاچار جاں سںسّکْرِتی ودھِییا سُگھڑ جِیون جاچ ہی ہَے٬ جۄ سانُۄں من٬ باݨی٬ کرم کرکے سہی تے سُچجّے کمّ٬ سۄہݨی ترہاں کرنا سِکھائُںدی ہَے۔

اُںج تے ’کۄٹھی جھاڑ‘ دے سارے ہی لیکھ اِک تۄں اِک ودھّ-چڑھکے پدم ہُراں دی لیکھݨی دے اُتّم نمُۄنے ہن پر ہتھّلی وِچار لئی ’پںجّابی سبھِیاچار‘ دی ترجمانی کردے کُجھ کُ لیکھاں جِویں کِہ ’وِیاہ سمیں دی لۄک کوِتا‘, ’لۄک کاوِ رُۄپ جںجّاں‘, ’لۄک گِیتاں وِچ دھارمِک تے نَیتِک تتّ‘, ’جرگ دا میلا‘ نُۄں ہی سںکّیتک پیشکاری لئی چُݨِیا گِیا ہَے۔

اِنہاں سارِییاں رچناواں دا مُکھّ سُر٬ سبھِیاچار دی چُۄل وجۄں دھارمِک/گُرمتِ جاں لۄک-پْرچلّت رہُ-رِیتاں نال ہَے۔ دھرم دا کِردار بڑا ہی مہتّو پُۄرن ہَے کِئۄں جۄ اِہ منُکھّ نُۄں سداچاری ہۄݨ دی پْریرنا دِںدّا ہَے۔ سداچار جاں نَیتِکتا ہی بںدّے نُۄں کِسے ارتھ بھرپُۄر اُچِیائی ’تے جا کھڑھاںدی ہَے۔ سماج وِچ سہی ورتارا سہی دھرم٬ سداچار جاں نَیتِکتا دے سِر ’تے ہی ہَے٬ نہِیں تاں بس آپا-دھاپی ہی ہَے۔ سںسّار دے سارے دھرم ہی٬ آم کرکے جن جِیون نُۄں چںگّیرا ہی بݨائُݨ دے یتن وِچ ہن۔ بھاویں کِہ اِس سمبّںدھّی کئی اپواد ہۄ سکدے ہن۔ پر پھِر وی دھرم٬ سِکھّ دھرم وی٬ پںجّابی جن جِیون نُۄں کام٬ کْرۄدھ٬ لۄبھ٬ مۄہ٬ ہںکّار تۄں سُچیت رہِݨ دی ہدائِت کردِیاں آپݨا آپا نِکھارن لئی سںجّم٬ سہِنشِیلتا٬ نِمرتا٬ ست-سںتّۄکھ٬ دئِیا٬ کھِما آدِ گُݨاں دا دھارنی ہۄݨ لئی پْریردا ہَے۔

جیکر وِیاہ-شادی دی گلّ کرِیئے تاں پدم ہُرِیں آپݨے لیکھ ’وِیاہ سمیں دی لۄک کوِتا‘ وِچ جِتھّے وِیاہ سمیں دی لۄک کوِتا دے رُۄ-ب-رُۄ کرائُںدے ہن٬ اُسدے نال ہی وِیاہ سںسّکار دی مہتّتا سبںدھّی دسدِیاں٬ سِکھّ مرِیادا انُسار٬ پْرچلِتّ چلن دے اُلٹ٬ وَیراگی بݨکے سماجِک جِمّیوارِییاں تۄں بھجّݨ دی تھاں ’گْرہِست دھرم‘ دی وڈِیائی کردِیاں ’انںدّ سںسّکار‘ اپنائُݨ دی پْریرنا دِںدّے ہن۔ سِدھاںتک تَۄر تے جدۄں ’سگل دھرم مَے گْرہِستُ پْردھان ہَے‘ دا پھَیسلا ہۄ گِیا تاں پھِر پںجّابی ’ہسںدِّیاں کھیلںدِّیاں پَینںدِّیاں کھاوںدِّیاں وِچے ہۄوے مُکتِ‘ دے راہ تُر پَیںدا ہَے۔ اِںج وِیاہ سںسّکار وِچ ’انںدّ‘ دی رسم دے نال نال ہسّݨا٬ کھیڈݨا٬ پہِنݨا اتے کھاݨا وی شامل ہۄگِیا۔ بھاو وِیاہ شادِییاں دے مَۄکے ہۄر وی بہُت رںگِّیلے ہۄ گئے۔ وِیاہ سںسّکار دی رسم بڑے چاواں-ملہاراں نال آرمبھّی گئے۔ واجے-گاجے نال٬ ترہاں ترہاں دِییاں سوارِییاں جِویں کِہ ہاتھی٬ گھۄڑے اتے رتھّ آدِ لَے کے جدۄں سجے-دھجے جاںجی رںگّ-برںگِّییاں پُشاکاں پہِن کے٬ لاڑی دے گھر پہُںچّدے تاں لاڑے سمیت ساری جںجّ دا سُیاگت اتے آئۄ-بھگت کِیتی جاںدی ہَے تاں اُسدے نال ہی لۄک کاوِ دِییاں وکھّ-وکھّ وںݨّگِییاں جِویں کِہ گھۄڑِییاں٬ سُہاگ اتے جںجّ بنّہݨ آدِ دا نذارا سُݨن-ویکھݨ والا ہی بݨ جاںدا۔ سبھ کھُشِییاں منّائُںدے٬ ہاسے-مکھَۄل دا کۄئی بُرا ناں منّائُںدا:

ساڈے تاں وِہڑے مُڈھّ مکئی دا٬ داݨے تاں مںگّدا اُدھّل گئی دا۔

بھٹھّی تاں تپّدی نہِیں٬ نِلجِّئۄ! لجّ تُہانُۄں نہِیں۔

ساڈے تاں وِہڑے تاݨا تݨِیدا٬ لاڑے دا پِئۄ کاݨا سُݨِیںدا۔

اَینک تاں لائُݨی پئی٬ نِلجِّئۄ! لجّ تُہانُۄں نہِیں۔

پںجّابی سبھِیاچار دے کُجھ اںشّ ہن: پںجّابِییاں دا پرمپّراگت وِشواش٬ دھرم٬ وِیاہ سںسّکار اتے وِیاہ سںسّکار ویلے دِییاں وکھّ وکھّ رِیتاں رِواج٬ پںجّابِییاں دا پہِراوا٬ سجݨ-سںوّرن دی چاہ٬ ہار-شِںگّار٬ گہِݨے-گٹّے٬ لۄک گِیت٬ کھیڈاں٬ میلے آدِ۔ پر سبھِیاچار کھڑۄت والا نہِیں ہُںدّا سگۄں گتِیشِیل ہُںدّا ہَے اتے بھُۄگۄلِک کھِتّے دِییاں بھِنّ-بھِنّ پْرکار دِییاں ستھانک لۄڑاں اتے پرِستھِتِییاں انُسار وکھّرا-وکھّرا مِلدا ہَے۔ اِہ گلّ سُپْرسِدھّ ہَے کِہ باراں کۄہاں تے بۄل-چال دی بھاشا اتے رہُ-رِیتاں وِچّ تھۄڑا بہُتا اںتّر وی ویکھݨ نُۄں مِلدا ہَے۔ اُپ-بھاشا انُسار شبداں دا رُۄپ بدلواں مِلدا ہَے٬ جِویں کِہ دیوِیں تۄں دیئیِں٬ ساڈے تۄں ساڈڑے جاں کِویں تۄں کِداں آدِ۔

وِیاہ مَۄکے لاڑے دے گھر اِسترِییاں ولۄں گائے جاݨ والے لۄک-گِیت گھَۄڑِییاں کہائُںدے ہن۔ اِنہاں وِچ مُںڈّے دے پروار دے جِییاں دِییاں سِپھتاں کتِِییاں مِلدِییاں ہن۔ گھۄڑی چڑھن ویلے دِییاں رسماں اتے ور دے نال نال گھۄڑی دا وی وِشیش ہار-شِںگّار ہُںدّا۔ اِںج ہی وِیاہی جاݨ والی لاڑی دے گھر وی سُہاگ دے گِیت گائے جاںدے۔ سُہاگ دے گِیتاں وِچّ لڑکی دا پِتا اِک راجے دے رُۄپ وِچّ بابل ہَے۔ اجّ بھاویں سمیں دے نال بہُت کُجھ بدلدا جا رِہا ہَے پھِر وی اِہناں رسماں نُۄں اجّ وی کِسے ناں کِسے بدلویں رُۄپ وِچ نِبھائِیا ہی جاںدا ہَے۔ جِویں کِہ ہُݨ گھۄڑی دی تھاں کار نیں لَے لئی ہَے اتے شہِراں وِچ لۄک-گِیتاں دِییاں رسماں نیں بھںگّڑے اتے بِجلئی-گاݨِیاں نیں لَے لئی ہَے۔

پدم ہُراں ’وِیاہ سمیں دی لۄک کوِتا‘ اتے ’لۄک کاوِ رُۄپ جںجّاں‘ وِچّ جںجّ بنّہݨ دی اِکّ رسم دا بہُت ہی پِیارا ورنݨ کِیتا ہَے جۄ پںجّابی سبھِیاچار دی اِک ہۄر جھاکی پیش کردا ہَے۔ لاڑی دے گھر جدۄں لڑکے والے سجّ-دھجّ کے وِیاہُݨ پہُںچّدے تاں لڑکی والِیا ولۄں ساری جںجّ دا نِگھّا سُیاگت کِیتا جاںدا ہَے۔ پر نال ہی جاںجِییاں نُۄں رۄٹی کھُیائُݨ ویلے سِٹھّݨِییاں٬ ہاسے-ٹھٹھّے تے وِئںگّمئی لۄک-کوِتا راہِیں ٹھِٹھّ وی کِیتا جاںدا۔ کۄئی گُسّا نہِیں کردا٬ کُڑم تے کُڑمݨی دی وی چںگّی چھِلّ لاہی جاںدی ہَے۔ پر رۄٹی سمیں دی اِکّ ہۄر بہُت ہی پِیاری رسم وی ہُںدّی جۄ ’جںجّ بنّہݨا‘ کہِلائُںدی سی۔ جںجّ بنّہݨ دا ارتھ اِہ نہِیں کِہ رۄٹی کھاݨ تۄں پہِلاں ساری جںجّ نُۄں کِسے رسّی جاں جال نال بنّہِیا جاںدا سی۔ سگۄں اِس نُۄں ’سمُۄہِک‘ تَۄر تے جںجّ دی پرِیکھِیا کِہا جا سکدا ہَے۔ اِس بنّہی جںجّ نُۄں کھۄلہݨ دی روائِت اتے کوائِد نیں درجناں ہی کوی/کوِیشر پَیدا کِیتے جِنہاں نیں انگِݨت ’جںجّاں/پتّلاں‘ لِکھّ مارِییاں اتے اِںج پںجّابی لۄک-ساہِت دی اِکّ نوِیں کاوِ-دھارا دا ہڑھ آ گِیا۔ پدم ہُراں نیں ’جںجّ ساہِت‘ لِکھݨ والِیاں دا ویروا دیںدِیاں 65 کوِییاں دے لۄک-کاوِ سںگّْرِہ ہۄݨ دا ذِکر کِیتا ہَے۔

بہُتے وِستھار وِچّ جاݨ دی گُںجّائِش نہِیں پر ہُںدّا اِہ ہَے کِہ جںجّ نُۄں رۄٹی کھاݨ سمیں پِںڈّ دی کۄئی ہُشِیار نار اُٹھّ کے کُجھ ٹپّے گائُںدی کہِںدّی ہَے کِہ مَیں تُہاڈا کھاݨا پِیݨا بںدّ کردی ہاں تے اِس جںجّ نُۄں بنّہدی ہاں:

لَے کے نام گُپال دا٬ بنّہاں جںجّ مَیں آپ۔

کھۄلہے بِناں جے کھائُگے٬ کھاݨا ہۄئۄُ سراپ۔

بس پھِر جںجّ وِچّۄں کۄئی سِیاݨا جاں نال لِیاںدا گِیا کوی اُٹھّ کے بنّہی جںجّ کھۄلہݨ لئی آپݨِییاں جوابی کاوِ ٹُکڑِییاں بۄلکے بجھّی جںجّ کھُلوائُݨ دی کۄشِش کردا ہَے۔ اِہ سِلسلا کاپھی دیر تکّ جاری رہِںدّا۔ اِس چھںدّابںدّی وِچ مٹھِیائیِیاں٬ دالاں٬ سبذِییاں٬ پھلاں-پھُلّاں اتے گہِݨِیاں کپڑِیاں دا ذِکّر چلدا کِہ ’آہ وی کھۄلہ دِتّا تے اَۄہ وی کھۄلہ دِتّا۔ سارِییاں لِکھِییاں تے مِلِییاں جںجّاں وِچ سانُۄں بہُتے ویروے تے دُہرائۄ وِچ وِشیش کرکے اِہناں چِیذاں دی ہی سُۄچی مِلدی ہَے: کُڑِییاں تے ذنانِییاں دے پیںڈُۄ نام٬ گہِݨِیاں دے نام٬ مٹھِیائیِیاں دے نام٬ کپڑِیاں دے نام٬ دالاں/بھاجِییاں دے نام٬ پھلاں/پھُلّاں دے نام٬ بھاںڈِیاں دے نام٬ سوارِییاں دے نام٬ واجِیاں دے نام٬ شستْراں دے نام٬ آتِشباذِییاں اتے سرِیر دے اںگّاں دے نام آدِک۔

اِتھّے شائِد اِہ گلّ دسّݨی کُتھاںہ ناں ہۄوے کِہ ’جںجّ بنّہݨ ذاں کھۄلہݨ’ دا رِواج سارے پںجّاب وِچ پْرچلت نہِیں سی۔ دُیابے٬ ماجھے ذاں پۄٹھۄہار وِچ اِسدا پْرچلݨ نہِیں سی۔ کیول مالوے وِچ ہی اِس رِواذ دا ذۄر سی۔ پر اِس رِیتی نال مالوے وِچ کوِیشری دی کلا نُۄں بہُت پْرپھُلّتا مِلی۔

پںجّاب دی رہِݨی-بہِݨی اتے جِیون-بِدھی نُۄں سمجھݨ لئی٬ پدم ہُراں٬ واجب ہی٬ اِس سمُچّے جںجّ-کاوِ دے سوِستار ادھِئَن کرن دی لۄڑ اُتّے ذۄر دِتّا ہَے۔ اِس ادھِئَن راہِیں مُغل کال دے پںجّابی جِیون دی وِستھار وِچ ہۄر جاݨکاری پراپت ہۄ سکدی ہَے۔

پںجّابی سبھِیاچار دی پیشکاری دے نمُۄنے سانُۄں پںجّابی لۄک-گِیتاں اتے میلِیاں تۄں باکھُۄبی مِلدے ہن۔ لۄک گِیتاں دا منُکھّی سبھِیاچار نال بڑا پُراݨا رِشتا ہَے۔ منُکھّ دے جنم تۄں لَے کے مرن تکّ ساڈی رہِتل دا کۄئی وی اجِہا مَۄکا جاں سماں نہِیں دِسدا جدۄں لۄک-گِیتاں نیں ساڈا ساتھ ناں نِبھائِیا ہۄوے۔ ساڈِییاں کھُشِییاں٬ ساڈِییاں غمِییاں٬ مِلݨِییاں اتے وِچھۄڑِیاں٬ دِن تِئُہاراں ویلے ساڈے لۄک گِیت سدا ساڈے نیڑے رہے ہن۔ پدم ہُراں دا اِکّ ہۄر لیکھ ’لۄک گِیتاں وِچ دھارمِک تے نَیتِک تتّ‘ اِس لئی کھِچہ دا کارن ہَے کِہ اُنہاں نیں پںجّابی لۄک گِیتاں وِچ دھارمِک اتے لۄک تتّ بھالݨ دی سمرتھّ کۄشِش کِیتی۔ پدم جی نیں پہِلاں ’دھرم‘ اتے ’نَیتِکتا‘ دے یتھارتھک سورُۄپ نُۄں وِچاردِیاں اِہناں دے آپسی سمبّںدھّ نُۄں ستھاپِت کردِیا سپشٹ کِیتا کِہ دھرم تتھا-کتھِت کۄئی وہِم-بھرم٬ جادُۄ-ٹُۄݨا جاں شَیتاناں دی سکِیم نہِیں ہَے اتے ناں ہی نَیتِک کدراں-کِیمتاں رُۄڑِیوادی جاں پُراݨے جِیون سِدھاںت ہن۔ درئسل٬ اِتِہاسک ہکِیکت اِہ ہَے کِہ سبھِئتا دے وِکاس وِچ دھرم دا بہُت وڈّا رۄل ہَے۔ دھرم نیں منُکھّ نُۄں پرماتما نال جۄڑکے٬ جھُۄٹھ٬ پھریب٬ آپا دھاپی تے کتلۄ-غارت دی دلدل تۄں اُٹھا کے سبھِیاچاری بݨائِیا ہَے۔ مَۄرک ہاپکِنذ وی کہِںدّا ہَے کِہ دھرم بِناں سداچار اسمبھّو ہَے تے سداچار وِہُۄݨا دھرم٬ بھرم ماتر ہَے۔

اِہ درُست ہَے کِہ لۄک-گِیتاں دا سمُچّا وِشا دھرم جاں نَیتِکتا نہِیں پر کِئُںکِہ ساڈی پْراچِین سںسّکْرِتی دھرم دے ادھار تے رہی ہَے٬ اِس لئی اِسنے ہمیشاں لۄک جِیون نُۄں پْربھاوِت کِیتا ہَے اتے لۄک-کوِییاں دھرم دِییاں جِیون وِچّ سہائِک گلّاں نُۄں بار بار چِتارِیا ہَے۔ اُداہرݨ وجۄں دھرم سںسّار دی ناشمانتا دا ذِکر کردا ہَے۔ اِسدا ارتھ کی ہَے؟ اِہۄ ہی ناں کِہ بںدّا مَۄت نُۄں سدا ہی آپݨے چیتے وِچ رکھّے اتے آچار دا اُچّا-سُچّا بݨے اتے کۄئی وی دھرم جاں سماج وِرۄدھی کارج ناں کرے۔ ابھِمان ناں کرے٬ اہںکّار تِیاگے٬ ربّ وِچ بھرۄسا رکھّے اتے سِدھّ-پدھّرا آچرݨ رکھّدِیاں سماج دی بھلائی وِچ جُٹے۔

اِنہاں لۄک-گِیتاں وِچّۄں سداچارک سِکھِّیا وی مِلدی ہَے۔ لۄک گِیتاں راہِیں سچّ بۄلݨ, جت-ست دی پالݨا کرن٬ اُپکار کرن اتے نِمرتا دھارن کرن دی پْریرنا مِلدی ہَے۔ پاکھںڈّی اتے کرم-کاںڈ کرن والے جۄ مرذی کہی جاݨ پر لۄک کوی گجّ-وجّ کے سچّ کُۄکدا ہَے: ’املاں تے ہۄݨگے نِبیڑے٬ جاتِ کِسے پُچھّݨی نہِیں٬ پُنّ پاپ نی جِںدّڑِیئے تیرے٬ تکّڑی ’چ تۄلے جاݨگے۔‘

مِٹھّا بۄلݨ, بچناں دا پالݨ کرن اتے ’ایکا ناری سدا جتی‘ دے سِدھاںت تے چلݨ دی پْریرنا وی ساڈے لۄک گِیت دِںدّے ہن۔ لۄک-کوی جِس دُردشاں دا ورنݨ کردا ہَے اُس تۄں کَۄݨ بھلاماݨس بچݨا نہِیں چاہیگا:

سِںگھّ جی! دۄ دۄ رنّاں بُرِییاں

اِک پکاںدی ٹاپاں٬ دُۄئی چاڑھے وڑِییاں٬

سِںگھّ ہُراں پاݨی مںگِّیا٬ دُئ بھر چھنّا کھڑِییاں٬

سڑ بل گئیِیاں ٹاپاں٬ کۄئِلے ہۄ گئیِیاں وڑِییاں۔

سِںگھّ ہُراں پلںگھّ وِچھایا٬ دُئ ٹپّ سیجے چڑھِییاں٬

اِک پھڑیںدی داڑھِیئۄں٬ دُئی مُچھّاں پھڑِییاں٬

کۄٹھے چڑھکے کُۄکدا٬ ’لۄکۄ! دۄئے رنّاں بُرِییاں٬ لۄکۄ! دۄئے رنّاں بُرِییاں۔‘

گہُ نال ویکھدِیاں اِہ گلّ سپشٹ ہۄ جاںدی ہَے کِہ ساڈے لۄک-گِیت منُکھّ نُۄں چںگّے پاسے لگݨ دی متّ دِںدّے ہن اتے بُرِیائیِیاں تۄں بچݨ دی پْریرنا وی۔

اِک ہۄر لیکھ ’جرگ دا میلا‘ وی ہۄر میلِیاں واںگ ہی پںجّابی سبھِیاچار تے رہِݨی بہِݨی دی سُںدّر نُمائِش کردا ہَے۔ پدم جی اِس لیکھ دی بھُۄمِکا دے آرمبھّ وِچ ہی لِکھدے ہن: ’پیںڈُۄ پںجّابی جِیون نُۄں جے رَۄݨک وِچ ویکھݨا ہۄوے تاں اِس دا نذارا میلِیاں وِچّۄں لِیا جا سکدا ہَے۔‘ پںجّاب وِچ ہر سال کئی ترہاں دے میلے لگّدے ہن جِہناں وِچّ پںجّابی گبھّرُۄ رںگّ-بِرںگِّییاں پگّاں بنّہی تے دھۄتے سوارے پُشاکے پا کے٬ کھُشی کھُشی آئُںدے ہن٬ نچّدے ہن٬ کھیڈاں اتے ناچ گاݨِیاں دے مُکابلِیاں ’چ ہِسّا لَیںدے ہن۔ کئی میلے مَۄسماں٬ رُتاں اتے تِئُہاراں نال سبںدھِّت ہن۔ سارِیاں میلِیاں وِچّۄں جرگ دے میلے دا اِکّ وِشیش ستھان ہَے۔

جرگ٬ جِلہا لُدھِیاݨا وِچ پَیںدا ہَے اتے پْرسِدھّ ہَے کِہ جرگ پِںڈّ نُۄں اجّ تۄں ڈھائی ہذار سال پہِلاں سِیس دانی راجا جگدیو نیں وسائِیا سی۔ اِتھّے مُکھّ تَۄر تے شِیتلا مساݨی جاں وڈّی ماتا٬ بسںتّی جاں نِکّی ماتا٬ ماتا کالی اتے بابا پھرِید شکرگںجّ دے مںدّر ہن۔ پرںتُّۄ جرگ دا میلا ماتا شِیتلا دیوی نُۄں کھُش کرن لئی منائِیا جاںدا ہَے۔

درئسل چیچک دی بِماری دا کارن ماتا شِیتلا دیوی دی کرۄپی منِّیا جاںدا ہَے جِس کارن ماتا نُۄں پرسنّ کرن لئی پُۄجا کرن جاں منّتاں پُۄرِییاں کرن لئی شردھالُۄ مِٹھّے گُلگُلے پکائُںدے ہن اتے میلے والے دِن مںدّر وِچ پُۄجا کرکے پْرشاد دے رُۄپ وِچ اِہناں نُۄں وںڈِّیا اتے چھکِیا جاںدا ہَے۔

پدم جی دا اِہ لیکھ وی باکی سارے لیکھاں واںگ ہی مہتّوپُۄرن ہَے کِہ اِس راہِیں پںجّابی سبھِیاچار دے کُجھ ہۄر پہِلُۄ وی اُجاگر ہُںدّے ہن۔ چیچک دی بھَیڑی بِماری دا ذِکر کردِیاں لیکھک دسدا ہَے کِہ اِہ بِماری ’سرِیر دی اتِ دی اںدّرلی گرمی دے نِکلݨ کارن ہُںدّی ہَے۔‘ چیچک دا ناں لَیݨ تۄں وی لۄکی ڈردے ہن اتے سِیتلا ماتا جاں سِیتلا دیوی کہِ کے سدّدے ہن۔ لۄکاں دا مت ہَے کِہ ماتا گدھّے دی سواری کرکے آئُںدی ہَے۔ پںجّابی سماج وِچ گدھے دی سواری کرن جاں کروائُݨ نُۄں مُۄرکھتا واںگ ہی لِیا جاںدا ہَے۔ شائِد اِسدا اِہی بھاو ہۄوے کِہ اِس وڈّی بِماری دا کارݨ کۄئی وڈّی مُۄرکھتا (اِنپھَیکشن جاں ساف سفائی دی گھاٹ آدِ) ہَے۔ ماتا دے واہن گدھے دی وی پُۄجا کِیتی جاںدی ہَے۔ اِس دِن گدھِیاں نُۄں وی پُۄری ترہاں شِںگّارِیا سںوّارِیا جاںدا ہَے اتے ماتا دے شردھالُۄ اِنہاں نُۄں داݨے٬ بکّلِییاں جاں مِٹھِّییاں رۄٹِییاں تے گُلگُلے کھِلا کے کھُش ہُںدّے سن کِہ ہُݨ ماتا راݨی پرسنّ ہۄ کے ’چیچک‘ دی بِماری نُۄں سماپت کر دیویگی۔ اِس ترہاں دے وہِماں-بھرماں دے رِواج وی ساڈی رہِتل دا اِک ذرُۄری اںگّ ہن۔

جرگ دے میلے وِچ تے اِہۄ جِہے ہۄر بہُت سارے منائے جاںدے میلِیاں وِچ دھرم نِرپکھّتا دا پہِلُۄ بڑا اُبھّرواں نذری پَیںدا ہَے۔ سارے ہی دھرماں دے لۄک بِناں کِسے بھید-بھاو تۄں سہِنشِیلتا اتے پرسپر ستِکار بھاونا پْرگٹائُںدِیاں ناں کیول میلِیاں وِچ ہی شامل ہُںدّے سگۄں مںدّراں وِچ وی متھّا ٹیکدے۔ جرگ دے میلے وِچ شِرکت کیول سِیتلا ماتا دی ارادھنا-پُۄجا لئی ہی نہِیں سی ہُںدّی سگۄں میلے تاں اِک ترہاں نال بھائیِچارک تے سماجک تَۄر تے جُڑن دا کارن وی بݨدے۔ میلے دِییاں رَۄݨکاں تے نذارے ویکھݨ والے ہُںدّے۔ سجِییاں دُکاناں تۄں بچے٬ کھِڈائُݨے کھرِیددے اتے نڈھِّییاں وںگّاں جاں سجݨ-سںوّرن دا ہۄر سامان۔ گرما-گرم جلیبِییاں٬ پکَۄڑے٬ مٹھِیائیِیاں اتے کُلفِییاں دا سُیاد لَیںدے رَۄݨکاں ویکھدے۔ اِس میلے وِچ نُمائِشاں لگّدِییاں٬ گِیت-سںگِّیت دے پرۄگرام ہُںدّے٬ کھیڈ مُکابلے تے پہِلواناں دے جَۄہر ویکھݨ نُۄں مِلدے۔ مُٹِیاراں اتے گبھرُۄ سۄہݨے کپڑے پاکے میلے وِچ جاںدے۔ آشکاں دے تسوّر وِچ میلے دا جلَۄ اِںج گھُمّدا: جیہی تیری گُتّ دیکھ لی٬ جیہا دیکھ لِیا جرگ دا میلا۔

میلے وِچ پُۄرے پںجّابی سبھِیاچار دے درشݨ ہۄ جاںدے ہن۔ جیکر کِسے نُۄں پںجّابِییاں دی ایکتا اتے دھرم نِرپکھّتا ’تے شںکّا ہۄوے تاں نِسچَے ہی اجِہے میلِیاں وِچ آکے دُۄر ہۄ جاںدی ہَے۔

پدم جی دی گھالݨا نُۄں سلام ہَے کِہ اِس اݨتھکّ یۄدھے نیں تا-اُمر آپݨی کانی نُۄں رُکݨ نہِیں دِتّا اتے آپݨِییاں لِکھِییاں سارِییاں ہی پُستکاں تے گْرںتھّاں دے نال نال ’گُرُۄ در‘, ’گُرُۄ سر‘ اتے ’کۄٹھی جھاڑ‘ جِہِییاں اتِ-اُتّم رچناواں دے کے ناں کیول پںجّابی ساہِت اتے کھۄج دی ہی جھۄل بھری٬ سگۄں پںجّابِییاں نُۄں گُرمتِ اتے پںجّابی سبھِیاچار اُتّے ماݨ کرن یۄگ وی بݨائِیا۔

***