کَۄڑا سچّ اِہ ہَے کِہ جیکر کۄئی کَۄم کھتم کرنی ہۄوے تاں اُس دی بۄلی مار دِئۄ, کَۄم آپݨے آپ مر جاویگی۔ دُنِییاں وِچّ اُہی کَۄماں جِئۄُںدِییاں نیں جۄ: اُ) آپݨے وِرسا, آپݨی بۄلی تے آپݨے پِچھۄکڑ نُۄں نہِیں بھُلّدِییاں ا) آپݨا پِچھۄکڑ, اِتِہاس جۄ کِہ انیکاں گھالݨا گھالکے اتے کئی جِںدّگِییاں کُربان کرکے کَۄماں دی جھۄلی پَیداں ہَے تے اُس تۄں نِکلے تتّ جۄ جِںدّگی دی جِیون جاںچ لئی پْریرنا سرۄت ہۄ نِبّڑدے نیں, آپݨِییاں سِمرتِییاں وِچّ ہمیشا یاد رکھّدِییاں ہن۔
2001 تۄں بائد 2006 وِچّ 5 سالاں بائد امرِیکا تۄں پںجّاب آئُݨ دا سببّ بݨِیا, بڑا کُجھّ چںگّا نجرِیں پِیا تے بڑا کُجھّ ماڑا وی۔ جِتھّے پںجّاب ترکّی دی راہ تے ہَے اُس دے اِوج وِچّ پںجّاب دے لۄکاں دی سۄچ سَۄڑی, مِکنا-تِیسی, لۄڑ تۄں ودھّ کھُدّگرذ, لۄبھی تے آپݨا کمّ کڈھائُݨ تکّ ہی اڑ کے رہِ گئی ہَے۔ جِویں کھری اتے سچّی گلّ کرن والا کۄئی رہِ ہی نہِیں گِیا, ہر کِسے دا واستا سِرپھ تے سِرپھ آپݨا کمّ کڈھائُݨ تکّ ہی ہَے, اُس لئی اُہ آپݨی جمِیر وی ویچ رِہا ہَے۔ کھَیر اِہ اِکّ وکھّرا وِشا ہَے گلّ چلّی سی پںجّاب وِچّ ہِںدّی دے بۄل-بالے دی۔ مَیں اِس گھِنائُݨے سچّ بارے گلّ کرن تۄں پہِلاں اِہ سپشٹ کرناں جرُۄری سمجھدا ہاں:
اُ) پںجّابی بۄلی نُۄں کِسے دھرم دی بۄلی سمجھݨا بِلکُل گلت ہۄویگا, پںجّابی تاں پںجّاب دے آوام دی بۄلی ہَے۔
ا) میرا ہِںدّی نال کۄئی وِرۄدھ نہِیں پر پںجّابی ہۄݨ دے ناتے مَیں آپݨی ماں-بۄلی نُۄں اُس دے گھر وِچّ گلا گھُٹّ کے مارِیا جاںدا وی سہِݨ نہِیں کر سکدا۔
اِ) پںجّابِیئۄ تُسی بھارتی بائد وِچّ ہۄ پر پںجّابی پہِلاں۔
اِس لئی جُمّیوار کَۄݨ?
1 پںجّاب دے سکُۄل: پںجّاب دے سکُۄل اُچیچے تۄر تے پرائیِویٹ جِنہاں وِچّ مدھّ اتے اُچّ-ورگ دے ماپِیاں دے بچّے پڑھدے ہن, پںجّابی چھڈّ کے ہِںدّی بۄلݨ تے بچِّیاں نُۄں مجبُۄر کر رہے ہن۔ پںجّاب وِچّ ہِںدّی بۄلݨا اِکّ پھَیشن ہَے, ہِںدّی بۄلݨ والا پںجّابی بۄلݨ والے نُۄں انپڑھ-گوار سمجھدا ہَے۔ اِہ بڑے یۄجنا-بدھّ کڑی دا ہِسّا ہَے کِہ پںجّاب دے سکُۄلاں وِچّ ہِںدّی دا پْربھاو اِتھۄ تکّ ودھائۄ تاں کِہ پںجّاب دے بچّے پںجّابی بۄلݨ لگِیاں آپݨے آپ نُۄں گھٹِّییا تے شرمسار مہِسُۄس کرن۔ مَینُۄں اِس گلّ دا اہِساس تے نمۄشی اُدۄ ہۄئی جدۄ مَیں کھالسا کالج دے اِکّ پْرَۄپھَیسر دے گھر کھاݨے تے گِیا تے اۄُس دا 7-8 سال دا بچّا جۄ اِکّ پرائیِویٹ سکُۄل وِچّ پڑھدا ہَے اتے اِہ سکُۄل اِکّ ناموار پںجّابی گُرمُکھّ پْرِیوار ولّۄں چلائِیا جا رِہا ہَے, آپݨے پِتا نال ہِںدّی وِچّ گلّبات کردا ویکھِیا, اگّۄں پِئۄ پںجّابی وِچّ بۄلے, پِئۄ نیں ہدائِت وی کِیتی کِہ بیٹا پںجّابی وِچّ بۄلۄ پر پُتّ ہِںدّی تۄں پںجّابی تے ناں آئِیا۔ اِہ پںجّاب دے اِکّ گھر دی گلّ نہِیں گھر-گھر اِہ کھانا-جںگّی مہِسُۄس کِیتی جا سکدی ہَے۔ اِہ ستھِتی سانُۄں کی درسائُںدی ہَے؟… سِیاݨے نُۄں اِشارا ہی کاپھی ہُںدّا ہَے۔
2 پہِلے کسُۄروار اسِیں کھُد آپ: مَیں سبھ تۄں پہِلاں کسُۄر پںجّاب دے واسِییاں دا کڈھّاگاں جۄ آپ آپݨی نوِیں پِیڑی نُۄں پںجّابی چھڈّ کے رۄذ-مراہ دی جِںدّگی وِچّ ہِںدّی بۄلݨ دی کھُلّہ دے رہے ہن۔ مَیں اِہ نہِیں کہِںدّا کِہ دُۄسرِییاں بھاشاوا بچِّیاں نُۄں ناں سِکھائۄ پر ماں بۄلی نُۄں تِیاگ کے نہِیں۔ چںگّا کی ہَے ماڑا کی ہَے اِس دی پچھاݨ تاں بںدّے نیں آپ کھُد کرنی ہُںدّی ہَے۔ ساڈے نالۄ تاں دکھّݨی بھارت دے سُۄبے چںگّے نیں جِہڑے اِہ کہِںدّے نیں کِہ ساڈے کۄل ہِںدّی نالۄ چںگّی بۄلی ساڈی ماں-بۄلی ہَے جِس وِچّ اسِیں آپݨا لِکھݨ-پڑھن دا کمّ ودھِییا اتے سُچّجے ڈھںگّ نال کر لَیںدے ہاں۔ پھِر اسِیں ہِںدّی سِکھّݨ دا وادھُۄ بۄجھ کِئۄں لئیِئے۔ پر اِکّ اسی ہاں کِہ آپݨی ماں-بۄلی نُۄں دُرکار رہے ہاں۔ آپݨے آپ وِچۄ اِہ ہِیݨ-بھاونا کڈھّ سُٹۄ کِہ جیکر مَیں پںجّابی وِچّ گلّ-بات کِیتی تاں میرا پْربھاو ماڑا پویگا۔ اِس رُجھان نُۄں تُسی ناں رۄکِیا تاں پھِر کَۄݨ بݨیگا وارِس اِس پںجّابی امِیر وِرسے دا؟ جِس دِییاں گلّا کر-کر اسی مان نال سِر اُچا کر جِئُںدے ہاں۔
اِک ہۄر پکھّ مَیں سپشٹ کرنا چاہاںگا کِہ ویکھݨ وِچّ آئِیا ہَے کِہ ساڈی اِہ سۄچ بݨ گئی ہَے کِہ جۄ کمّ کرے سرکار کرے۔ سرکار کی ہَے؟… تُسی-اسی چُݨکے بھیجے نُمّاںئِدے نیں, تے کِنّا دی سرکار ہَے؟ … ساڈی۔ آکھِر سرکار نیں کائِدا کانُۄن کِس اُپّر لاگُۄ کرنا ہَے؟ … ساڈے اُپّر۔ پھِر بجائے اِس دے کِہ اسی سرکار نُۄں دۄشی ٹھہِرائیِئے, مَیں سمجھدا ہاں کِہ پہِلے دۄشی اسی کھُد آپ ہاں۔ پںجّاب سرکار نیں تاں پںجّابی نُۄں راج بھاشا اَیلانِیا ہَے پر املی جاماں تاں اسی دیݨا ہَے۔ سۄ پہِلاں آپݨے مُۄل نُۄں تے آپݨِییاں جُمّیوارِییاں نُۄں پچھانݨ دی جرُۄرت ہَے۔ گھر وِچّ بَیٹھی ماں نُۄں رۄٹی-پاݨی پُچھّݨا تے سیوا سمبھّال دی جُمّیواری سِرپھ گھر دے مُکھّی دی ہی نہِیں, بلکِہ گھر دے سارے جِییاں دی بݨدی ہَے۔ سۄ پںجّابِیئۄ جاگۄ, تُسی آپݨی ماں دے وارِس بݨ سکدے ہۄ۔ نہِیں تاں اُہ گلّ ہۄݨی جے… مجھّ ویچ کے گھَۄڑی لئی, دُدھّ پِیݨۄ گئے لِدّ سُٹّݨی پئی۔
3 پںجّاب سرکار: سُۄبے دی سرکار دا پھرذ بݨدا کِہ اُہ سُۄبے دے لۄکاں دے ہِتاں دی راکھی کرے۔ کِسے پارٹی ولّۄں لۄکاں دے نُمائِںدے بݨ کے سرکار بݨائۄݨا بڑا سَۄکھا ہَے پر جُمّیوارِییاں سُچّجے ڈھںگّ نال نِبھائۄݨِییاں اۄنِییاں ہی مُشکِل۔ ویکھݨ وِچّ آئِیا ہَے کِہ پںجّاب وِچّ کمّ-کار کر رہِییاں سرکاری, گَیر-سرکاری سںسّتھاواں (اُداہرݨ وجۄ: بَیںکاں, ٹَیلِیپھُۄن کمپّنِییاں, پٹرۄل پمپّ, پںجّاب رڈۄویج, سکُۄل, سہِری مارکِیٹس آدِ) وِچّ ہِںدّی ڈُلّہ-ڈُلّہ پَیدی ہَے, پْرائیِویٹ دپھتراں وِچّ بۄلی ہِںدّی ہَے, سںسّتھاواں دُکاناں دے نام اںگّریجی جاں ہِںدّی وِچّ لِکھے ہن۔ نمُۄنا تُسی ہیٹھا دِتّے لِںکّ تے کلِک کر کے دیکھ سکدے ہۄ:
پںجّاب وِچّ پںجّابی دا ہال
آکھِر مَیں اِہناں سبھ سرکاری, گَیر-سرکاری سںسّتھاواں دے نُماںئِںدِیاں نُۄں سُیال کردا ہاں کِہ تُہاڈِییاں سںسّتھاواں سیواواں کِنہاں نُۄں دے رہِییاں ہن؟ پںجّابِییاں نُۄں جا کِسے ہۄر نُۄں؟ جیکر سیواواں پںجّابِییاں نُۄں دِتِّییاں جا رہِییاں ہن تاں پھِر آپݨِییاں سںسّتھاواں وِچّ ہدائِت کرۄ کِہ سںسّتھا نال وِچرن والے ہر بںدّے نال بۄلی تے کمّ پںجّابی وِچّ ہۄوے۔ پںجّابی پڑھِیا بںدّا تاں آپݨے آپ نُۄں پںجّاب وِچّ انپڑھ سمجھدا ہَے۔ جیکر کنیڈا دے شہِر وَینکُۄور, ٹراںٹۄ آدِ دے سرکاری تپھتراں , سڑکاں , دُکاناں جاں ہسپتالاں وِچّ اںگّریجی دے نال پںجّابی وِچّ ہدائِتاں لِکھ کے لگّ سکدِییاں ہن تاں کی پںجّاب سرکار اِہ کدم نہِیں اُٹھا سکدی۔ کی پںجّاب سرکار دی اِہ جُمّیواری نہِیں بݨدی؟… بِلکُل بݨدی ہَے… پھِر اویسلاپن کِئۄں؟ پںجّابی پںجّاب دی راج-بھاشا ہَے, راج بھاشا کہِݨ نال نہِیں بݨ جاݨی۔ پںجّاب سرکار دا اِہ بُنِیادی پھرج بݨدا ہَے کِہ سرکاری جاں گَیر-سرکاری سںسّتھاوا نُۄں پںجّابی لاگُۄ کرن واستے مجبُۄر کرے۔
اِہ کِویں ہۄوے؟
• پںجّاب سرکار بھاشا وِبھاگ نُۄں اجاد ہک-ہکُۄک دیوے جِس دے نُمّاںئِدے اِہ پْرماݨِت کرن کِہ سرکاری جاں گَیر-سرکاری سںسّتھاواں نیں پںجّابی لاگُۄ کِیتی ہَے کِہ نہِیں۔
• ہر سرکاری جاں گَیر-سرکاری سںسّتھاواں نُۄں پںجّابی بتَۄر دپھتری-بھاشا وجۄ لاگُۄ کرن سمبّدھی ہر سال پںجّاب سرکار بھاشا وِبھاگ دے نُمّائِدے کۄلۄ پْرماݨ پتّر لَیݨا جرُۄری ہۄوے۔
4 شْرۄمݨی گُردُیارا پْربںدھّک کمیٹی (ںگھّپھچھ): شْرۄ غ پْر ق دی جُمّیواری سِرپھ دھرم پْرچار اتے دھرم استھاناں دی سیوا سمبھّال تکّ ہی سِیمت نہِیں, بتَۄر سِکھّاں دی دھارمِک سںسّتھا ہۄݨ دے ناتے اِہ آپݨی بُنِیادی جُمّیوارِییاں تۄں مُنکر نہِیں ہۄ سکدی۔ اِس سںسّتھا وِچّ کمّ کرن والے کرمچاری گُرمُکھّ اتے گُرسِکھّ ہۄݨے جرُۄری ہن۔ پھِر کی اِہ گُرمُکھّ اتے گُرسِکھّ کِسے جادُۄ دی چھڑی پھیرِیاں نہِیں بݨ جاݨے, اِس واستے پُۄرن یۄجناں اتے دْرِڑتا دی اتِئںتّ لۄڑ ہَے۔ کِسے نُۄں گُرمُکھّ اتے گُرسِکھّ بنائۄݨ جاں پْریرِت کرن دی بُنِیاد تاں گُرمُکھّی / پںجّابی اُپر ٹِکی ہَے۔ کی شْرۄ غ پْر ق گُرمُکھّی / پںجّابی دے وِستھار لئی اُسارُۄ کدم پُٹّ رہی ہَے؟ جیکر جواب ناںہ وِچّ ہَے جاں اِس مُدّے نُۄں کۄئی چھۄٹا مُدّا سمجھ کے آئی-چلائی کر دیوے تاں اِس بھُلّ دی تُلنا بِلّی اگّے اکھّاں مِیٹ کے بَیٹھے کبُۄتر واںگ ہۄویگی جۄ اِہ سۄچدا سی کِہ مَینُۄں بِلّی نہِیں دیکھ رہی۔
شْرۄ غ پْر ق آپݨا ٹِیوی چَینل / اکھبار / وَیب-سائیِٹ شُرُۄ کرے۔ نِرۄل پںجّابی چَینل وِچّ پںجّابی سِکھائۄݨ-پڑائۄݨ, پںجّابی دے وِستھار واستے پْرَۄگرام اُلِیکے جاݨ۔ جیکر گُرمُکھّی / پںجّابی نُۄں جِئُںدا رکھّݨا ہَے تاں گُرمُکھّ پَیدا کرنے پَیݨگے تے مُۄل رُۄپ وِچّ اِہ بڑی وڈّی جُمّیواری شْرۄ غ پْر ق دی بݨدی ہَے۔
5 مِیڈِییا, سُۄچنا اتے پْرسارن وِبھاگ: اِہ وِبھاگ کِسے وی اوام دی رِیڑ دی ہڈّی دی نِیائی ہُںدّا ہَے۔ منُکھّ دی پھِترت ہَے کِہ جۄ ویکھدا ہَے, جۄ سُݨدا ہَے, جۄ پڑھدا ہَے اُہ ہی کرن دی سۄچ بݨدی ہَے۔ کُجھّ وِرلے ہی ہُںدّے ہن جۄ کُجھّ وکھّرا کرن دی بِرتی رکھّدے ہُںدّے ہن۔ اجّ پںجّاب وِچّ ہِںدّی اکھباراں جِویں “دَینِک جاگرن”, “دَینِک بھاسکر”, “امر اۄجالا” وگَیرا وگَیرا آ پہُںچِّییاں ہن۔ کی پںجّابِییاں نُۄں اِنا دی بڑی وڈّی گھاٹ سی؟ شائِد نہِیں, اِس دی پِٹھّ بھُۄمی وِچّ جے مَیں گلت نہِیں تاں اِکّ بڑی یۄجنا-بدھّ, کھترناک, کھُپھِییا سۄچ کمّ کر رہی ہَے۔ کدے پںجّابِییاں نیں پںجّابی بۄلدے اِلاکے آنںدّپُر ساہِب دے متے تہِت مںگّے سی۔ اِہ اکھباراں مُۄل رُۄپ وِچّ اِہ درسائُݨاں چاںہُںدِّییاں نیں کِہ پںجّاب وِچّ تاں پںجّابی بۄلدے اِلاکے ہُݨ ہَے ہی نہِیں, ہُݨ تاں سبھ ہِںدّی بھاشی ہن۔ پںجّابِیئۄ اِہ پَیںتڑا بڑی سُۄکھمتا نال وِچارݨ دی جرُۄرت ہَے اتے ساڈے سارِیاں لئی پرکھ دی گھڑی وی, کِہ اسی آپݨی ماں-بۄلی پْرتی کِنّے کُ سُہِرد ہاں۔
ٹِیوی دے ہِںدّی چَینلاں نیں تاں گلّ ہی سِرے لا دِتّی ہَے۔ ہۄر تاں ہۄر مِل-گۄبھا کرکے رکھّ دِتّا ہَے مسال دے تَۄر تے پںجّابی گاݨے دی وِیڈِئۄ پھِلمائی جاںدی ہَے, جِس وِچّ گاݨا تاں پںجّابی ہُںدّا ہَے پر اُس دے پھِلماکݨ اتے گاݨے دے بۄلاں وِچّ کِتے دُۄر دی وی ساںجھ نہِیں ہُںدّی۔ اِںجھ لگدا ہَے جِویں اِہ ٹِیوی چَینلاں والے سرۄتِیاں نُۄُۄںں بنّہکے, سرۄںہ دے ساگ نال جبردستی برَیڈ کھوا رہے ہۄݨ۔
اُس تۄں اگّے جے کِتے اِہناں ہِںدّی چَینلاں والِیاں نُۄں شرمۄ-کُ-شرمی کِتے کۄئی پںجّابی پْرۄگرام دیݨا پَے جاوے تاں پْرۄگرام نشر کرن والے پںجّابی نُۄں وی ہِںدّی وِچّ بۄلدے ہن۔ اُس وِچّ ورتی جاݨ والی پںجّابی دی شبداولی دا مِیار بہُت ہی گھٹِییا ہُںدّا ہَے۔ آکھِر اِہ وِتکرا کِئۄں؟ کی اِہناں چَینلا والِیاں نُۄں پںجّابی بۄلݨ والے مِلدے نہِیں؟
مَے آکھِر وِچّ پںجّاب سرکار, پںجّابی ہِتَیشِییاں اتے پںجّابِییاں نُۄں رُۄسی لیکھک رسُۄل ہمجاتۄو دی لِکھت “میرا داگِستان” وِچۄں کُجھّ ہوالا دے کے اِکّ ناں ماتر ہلُۄݨا دیݨا چاہُںدّاں ہاں۔ رسُۄل میرا داگِستان وِچّ دۄ دۄستاں دی کہاݨی بِیان کردا ہَے جۄ رۄذی رۄٹی دی بھال وِچّ آپݨے دیس نُۄں چھڈّ کے کِسے دُۄسرے دیس چلے جاںدے ہن۔ کُجھّ ارسے پِچھۄ اُہناں وِچۄ اِکّ واپِس آںئُںدا ہَے اتے آپݨے دۄست دی ماں نُۄں اُس دے پتّ دا سُنیہا دیݨ جاںدا ہَے۔ سُنیہا سُنݨ تۄں بائد دۄست دی ماں پُچھّدی ہَے کِہ جۄ تُۄں مَینُۄں سُنیہا دِتّا ہَے اِہ اُس نیں کِس بھاشا وِچّ تَینُۄں دِتّا سی۔ آپݨی ماں بۄلی وِچّ جاں پھِر اُس دیس دی بۄلی وِچّ جِتھّے تُسِیں گئے ہۄ۔ دۄست جواب دیداں ہَے کِہ اُس نیں اِہ سُنیہا اُس دیس دی بۄلی وِچّ دِتّا سی۔ اِہ سُݨ کے ماں دی آتما اںدّرۄ-اںدّر وِلُۄںدھری جاںدی ہَے کِہ میرا پُتّ ماں-بۄلی بھُلّ گِیا؟ اِہ سُنݨ تۄں باںئد ماں جُیاب دیںدی ہَے کِہ میرے پُتّ مرے نُۄں تاں 10 سال ہۄ گئے ہن جرُۄر تَینُۄں گلتی لگی ہَے تُۄں کِسے اجنبی بںدّے دا سُنیہا مَینُۄں دے رِہا ہَے۔ میرے پُتّ نیں مَینُۄں سُنیہا آپݨی ماں بۄلی وِچّ ہی دیݨا سی ناں کِہ کِسے ہۄر بھاشا وِچّ۔
رسُۄل رُۄسِییاں بارے ہۄر وی لِکھدا ہَے کِہ رُۄسی جیکر کِسے نُۄں سبھِئک گالھ کڈھّدے نیں تاں کہِںدّے نیں “جا تَینُۄں تیری ماں بۄلی بھُلّ جاوے”۔
اِسے نال مِلدا-جُلدا مِہݨا پںجّابی دے اُچّکۄٹی دے گائِک گُرداس مان نیں وی آپݨے اِکّ گاݨے وِچّ مارِیا ہَے:
“پںجّابِیئے جُبانے نی رکانے میرے دیس دِیئے, پھِکّی پَے گئی چِہرے دی نُہار
مِیڈھِییاں کھِلاری پھِرے بُلّہے دِیئے کاپھِیئے نی, کِینے تیرا لا-لِیا سِںگّار”
پںجّابِیئۄ جاگۄ, سمے دی نبج پچھاݨۄ, جِتھّے پںجّاب دی ترّکی جرُۄری ہَے اُہدے نال نال سبھِئک کدراں کِیمتاں وی اُنِّییاں ہی جرُۄری نیں, ساڈی ہۄںد ساڈے پُرکھِیاں دی مِہنت-مُشّکت دا نتِیجا ہَے۔ آپݨے پُرکھِیاں دی بۄلی اتے آپݨی ماں بۄلی نُۄں اُس دے گھر وِچّ گلا گھُٹّ کے ناں مارۄ۔ ساڈے لِیڈراں نیں جۄ چںدّ چاڑھے اُس بارے مَیں بِکھِیان کرن دی بہُتی لۄڑ نہِیں سمجھدا ہر پںجّابی جاݨدا ہَے جِنّا گدّی ہتھِیائُݨ دی سَۄڑی سۄچ وسّ پَے کے پںجّاب نُۄں گَیر-پںجّابی سۄچ والِیاں کۄل گہِݨے پا دِتّا۔ مَیں آپ نُۄں اپِیل کردا ہاں کِہ آپݨا مُۄل اتے آپݨِییاں جُمّیوارِییاں پچھاݨۄ, جے تُسی اجّ پںجّابی بۄلی دے ہکّ وِچّ ناں نِتّرے تاں پھِر تُسی پںجّابی کہائۄݨ دے وی ہکّدار نہِیں رۄہۄگے۔