اجّ سائِںس اتے تکنَۄلۄجی دے اِذاریداراں نیں اِس نُۄں اتے کھاس کر کے اِسدی براںچ کمپِّئۄُٹر سائِںس نُۄں٬ بیلۄڑِییاں اتے منُکھّی کدراں-کِیمتاں تۄں سکھّݨِییاں کاڈھاں کڈھّ کڈھّ کے آپݨے رستے تۄں بھٹکائِیا ہۄئِیا ہَے۔ ڈیڈھ کُ سال پہِلاں وِکسِت کِیتی اِسدی اِکّ اُپ-کاڈھ (چَیٹ-جِیپِیٹی 4) نیں اِسدے ہامِییاں نُۄں وی چِںتّا وِچّ پا دِتّا ہَے۔ سںسّار بھر دے 27 ہذار تۄں ودھّ بݨائُٹی بُدھّی دے ماہِراں٬ سائِںسداناں اتے فِلاسفراں نیں اِکّ کھُلّہا پتّر لِکھ کے اِس ترہاں دِییاں کاڈھاں ’تے کُچھ سمیں لئی رۄک لائُݨ دی اپِیل کِیتی ہَے۔ اُنہاں نیں اِس ترہاں دِییاں کاڈھاں نُۄں کابُۄ تۄں باہر ہۄ رہی تکنَۄلۄجی دا پْرتِیک گردانِیا ہَے۔

جِس چَیٹ-جِیپِیٹی 4 نیں اِہ ستھِتی پَیدا کِیتی ہَے٬ اُہ بݨائُٹی بُدھّی دی اگلی سٹیج ہَے۔ سرل ڈھںگّ نال کہِ سکدے ہاں کِہ پہِلی سٹیج دی بݨائُٹی بُدھّی ہر کھیتر دی آپۄ-آپݨی ہُںدّی ہَے۔ اِسدی آپۄ-آپݨی لِپی جاں بھاشا ہُںدّی ہَے٬ جِسدا جن-سدھارن نال کۄئی تُئلّک نہِیں ہُںدّا۔ اِسدی اگلی سٹیج ’جنرل بݨائُٹی بُدھّی‘ ہَے جۄ سںسّار دِییاں مُکھّ بھاشاواں وِچّ اتے انیکاں کھیتراں وِچّ اڈّ-اڈّ کمّ کر سکدی ہَے۔ اِہ مَۄلِک ورگا ساہِت لِکھ سکدی ہَے٬ سکرِین-پلیء٬ کوِتا٬ ہاس-رس٬ اتے ہر کِسم دے لیکھ اتے کہاݨِییاں لِکھ سکدی ہَے۔ خُد کمپِّئۄُٹراں لئی کۄڈ تِیار کر سکدی ہَے۔ اخباری خبراں اتے کانُۄنی دستاویذ لِکھ سکدی ہَے۔ ڈِیپ-پھیک بݨا سکدی ہَے٬ اواذ دی نکل کر سکدی ہَے اتے اِن-بِنّ شکلاں بݨا سکدی ہَے۔ سماج دے مںدّے انسراں دے ہتھّ چڑھ کے اِہ سںسّار وِچّ انیکاں نُکسان کر سکدی ہَے۔ تھۄڑھے سمیں وِچّ ہی اِسدا سۄشل مِیڈِییا ’تے پَے رِہا ماڑا پْربھاو پْرتکھّ دِس رِہا ہَے اتے وۄٹاں دے سمیں اِسدا وِگڑِیا ہۄئِیا رُۄپ ہۄر وی گھِݨائُݨا ہۄ رِہا ہَے۔

چَیٹ-جِیپِیٹی 4 اتے اِس ورگ دِییاں ہۄر اُپ-کاڈھاں دی دُرورتۄں دا یُۄ.اَینّ.اۄ سݨے سارے دیشاں نیں گمبھِّیر نۄٹِس لِیا ہَے۔ سبھ نیں اِکّ-مت ہۄ کے چِںتّا پرگٹ کِیتی ہَے اتے بݨائُٹی بُدھّی دے بیلۄڑے اُبھار نُۄں ٹھلّہݨ اتے نِیںتّرݨ کرن لئی ہۄر پْربھاوکاری اُپرالے کرن دی لۄڑ نُۄں دُہرائِیا ہَے۔ فَۄری کاروائی کردِیاں یُۄ.اَینّ جنرل اسَیمبلی نیں (21 مارچ٬ 2024 نُۄں), اِس سمبّںدھّ وِچّ امرِیکا ولّۄں پیش کِیتا اِکّ اِتِہاسک اتے مہتّوپُۄرن متا وِچارِیا اتے وۄٹاں تۄں بگَیر ہی سرب-سمّتی نال پاس کِیتا۔ امرِیکا ولّۄں پیش کِیتے اتے چِین اتے بھارت سݨے سارِیاں دیشاں ولّۄں سرب-سمّتی نال پاس کِیتے اِس متے نُۄں ’لَیںڈ-مارک‘ سمجھِیا جاںدا ہَے۔ اِس لئی کِہ اِہ اِس پرمُکھّ اسَیمبلی دے اِتِہاس وِچّ پہِلا متا ہَے جۄ کِسے اُبھّر رہے وِشے نُۄں نِیںتّرݨ کرن لئی اگامی ہی پاس کِیتا گِیا ہۄوے۔

اِس وِشے نال جُڑی دِلچسپ جاݨکاری اِہ ہَے کِہ اجّکلّہ شْری امندِیپ سِںگھّ گِلّ٬ یُۄ.اَینّ.اۄ دے سکتّر-جنرل دے ’اَینوُیائ اَۄن تکنَۄلۄجی‘ دی اہِم پۄسٹ ’تے نِیُکت ہن۔ آپ بݨائُٹی بُدھّی (اے آئی) دے سںسّار دے چۄٹی دے ماہِراں وِچّۄں ہن٬ پںجّاب یُۄنِیورسِٹی چںڈِّیگڑھ دے وِدِیارتھی رہے ہن اتے پںجّابی دے وِدوان ہن۔ اِس متے دی پَیروی سمبّںدھّی کاروائیِیاں وِچّ اُہ مہتّوپُۄرن بھُۄمِکا نِبھا رہے ہن۔

اِس متے راہِیں سارے دیشاں اتے سمبّںدھِّت ادارِیاں نُۄں بݨائُٹی بُدھّی دی لابھکاری٬ سُرکھِّئت اتے بھرۄسییۄگ ورتۄں یکِینی بݨائُݨ دی تاکِید کِیتی گئی ہَے۔ وِشیش تَۄر ’تے کِہا گِیا کِہ بݨائُٹی بُدھّی دے ڈِیذائیِن٬ وِکاس اتے ورتۄں کرن دَۄران منُکھّی ماݨ-مریادا٬ سُرکھِّیا اتے بھلائی یکِینی بݨائیِیاں جاݨ۔ اِہ ہر کھۄج نُۄں اںتّرراشٹری منُکھّی ادھِکاراں دے انُساری بݨائُݨ اتے بݨائُٹی بُدھّی دا سوَے-نِربھرتا اتے وِشو-وِیاپی خُشہالی نال سُمیل کرن دا سُنیہا ہَے۔ اِہ سمُچّے ماڈرن سںسّار لئی اِکّ اُدیش تۄں ودھّ اِکّ آدیش ہَے٬ سبھ لئی وںگّار ہَے کِہ اسِیں سبھ رلھ کے بݨائُٹی بُدھّی دی ہر کاڈھ نُۄں سِیاݨپ نال ورتِیئے۔ اِس راہِیں اِکّ اجِہی سِرجݨا کرِیئے جۄ اُچّتم منُکھّی آدرشاں اتے ڈُۄںگھِییاں نَیتِک کدراں-کِیمتاں دا چِترݨ کردی ہۄوے۔

متے نُۄں پڑھدِیاں اِس گلّ دا کۄئی اہِساس ہی نہِیں ہُںدّا کِہ اِہ سائِںسداناں اتے راجنِیتکاں ولّۄں تِیار کِیتا گِیا ہَے۔ بلکِہ اِہ سماج-سُدھارکاں٬ منُکھّتا دی سمُچّی بھلائی اتے سرب-ساںجھِیوالتا دے ہامِییاں ولّۄں لِکھی آشاجنک وارتا لگدا ہَے۔ اِس وِشے نال جُڑے ہر ودھِییا شبد دا سںگّْرہِ لگدا ہَے۔ متے دا سار-تتّ ہَے کِہ: ’اسِیں بݨائُٹی بُدھّی نُۄں پُۄری ترہاں نِیںتّرت کرِیئے بجائ اِسدے کِہ اِہ سانُۄں نِیںتّرت کرے۔‘

اِس نیں ساڈی وِچاردھارا نُۄں نوِیں سیدھ دِتّی ہَے اتے بݨائُٹی بُدھّی سݨے سائِںس اتے تکنَۄلۄجی دے سمُچّے کھیتر نُۄں نویں پرِپیکھ وِچّ وِچارن لئی اُتشاہِت کِیتا ہَے۔ کِئُںکِہ اِہ ساڈِییاں اجۄکِییاں سمسِّیاواں دا ہلّ نہِیں کر رہی٬ اِس کر کے اِسدی پہِل نُۄں بدلݨ دی لۄڑ ہَے اتے متا اِس نوِیں پہُںچّ دا سُۄچک ہَے۔ نوِیںیاں کاڈھاں کڈھّݨ دی بجائ ہُݨ تک ہۄ چُکِّییاں دی٬ سد-ورتۄں اتے اِنہاں نُۄں سارے سںسّار وِچّ پھَیلائُݨ ’تے ذۄر دِتّا ہَے۔ اِس متے دی اہِمِیئت سمجھݨ اتے اِس اُتّے سںجِّیدگی اتے سُہِردتا نال امل کرن لئی٬ اسلی اتے بݨائُٹی بُدھّی دے سںکّلپ نُۄں وی ماڈرن سچائیِیاں دے سںدّربھ وِچّ وِچارن دی لۄڑ ہَے۔

اجّ بہُتی چرچا ’بݨائُٹی بُدھّی‘ دی ہی ہُںدّی ہَے اتے ’اسلی بُدھّی‘ نُۄں اکھّۄں-پرۄکھے کِیتا جا رِہا ہَے۔ بھاویں منۄ-وِگِیانی شُرُۄ تۄں ہی اِس سمبّںدھّ وِچّ کھۄجاں کر رہے ہن پر ادھّی-ادھُۄری کھۄج کارن سمجھِیا جا رِہا ہَے کِہ ساڈی وِئکتِیگت/نِجّی/کُدرتی بُدھّی ہی اسلی بُدھّی (اِںٹَیلِیجَیںس) ہَے۔ اِہ جنم ویلے کُدرت ولّۄں منُکھّ نُۄں مِلی اِکّ وِلکھّݨ پْرتِبھا ہَے٬ جِس کر کے اسِیں سۄچݨ, سمجھݨ اتے کلپنا کرن دے سمرتھّ ہاں۔ جِیون دے تجربے سامبھ سکݨ اتے لۄڑ پَیݨ ’تے اِنہاں نُۄں یاد کرن اتے ورتݨ دے سمرتھّ بݨے ہۄئے ہاں۔ مَۄلِک سِرجݨا کرن اتے نویں بِرتاںت سِرجݨ دی سمرتھّا رکھّدے ہاں۔ جذباتاں اتے بھاوناواں سدکا ’سُپر سۄشل اَینِیمل‘ ہاں اتے وڈِّییاں-وڈِّییاں سںسّتھاواں بݨا سکے ہاں۔ ہر کھیتر وِچّ ابھُۄت-پُۄرن ترکّی کر سکے ہاں اتے آپݨے-آپ نُۄں سِیاݨا منُکھّ (’ہۄمۄ سیپِیئنذ‘) کہِںدّے ہاں۔

جے ساڈی وِئکتِیگت/نِجّی/کُدرتی بُدھّی نُۄں اسلی بُدھّی منّ لِیا جاوے٬ تاں ہر کِسم دی باہری بُدھّی بݨائُٹی بُدھّی ہَے۔ پر منُکھّ تاں جنم تۄں ہی باہری بُدھّی ’تے نِربھر ہُںدّا ہَے اتے ساری اُمر اِس ’تے نِربھر رہِںدّا ہَے۔ بھُلّ جاںدے ہاں کِہ اِنسان نُۄں اُس دی وِئکتِیگت/نِجّی بُدھّی تۄں کِتے ودھّ ساںجھی٬ سمُۄہک اتے ہذاراں سالاں دی اِکتّر ہۄئی سںچِّت بُدھّی لابھکاری ہَے۔ اِسدی ورتۄں راہِیں ہی اُس دی ہۄںد کائِم رہی ہَے اتے اُہ بہُ-پکھّی ترکّی کر سکِیا ہَے۔ سپشٹ ہَے کِہ منُکھّ آدِ کال تۄں ہی وِکسِت بُدھّی ورت رِہا ہَے٬ اتے کمپِّئۄُٹر سائِںس نیں سِرپھ اِسدا سرُۄپ بدلِیا ہَے۔

اسلی بُدھّی دا اِنا ہی اہِم دُۄجا پکھّ وی ہَے۔ جدۄں اسِیں بݨائُٹی بُدھّی دی دُرورتۄں دی گلّ کردے ہاں تاں تُرت وِچار آئُںدا ہَے کِہ پُۄری ترہاں نال سدورتۄں تاں منُکھّ اسلی بُدھّی دی وی نہِیں کر سکِیا۔ کمپِّئۄُٹر سائِںس والی بݨائُٹی بُدھّی تاں سِرپھ 7-8 دہاکے پہِلاں ہی ہۄںد وِچّ آئی ہَے٬ اُس تۄں ہذاراں سال پہِلاں تاں اسِیں اسل بُدھّی ہی ورتدے سی۔ سںسّار دا اِتِہاس اتے مَۄجُۄدا ہالات اِس تتھّ دے سبُۄت ہن کِہ منُکھّ پہِلاں وی اِسدا پُۄرا سد-اُپیۄگ نہِیں کر سکِیا۔ اِسدا کارن ہَے کِہ منُکھّ دی اسل بُدھّی وِچّ وی بہُت نُکس٬ کمِییاں تے ترٹِّییاں وی ہن جِنہاں کر کے بݨائُٹی بُدھّی دی کاڈھ دی لۄڑ پئی۔ منُکھّی بُدھّی چلائِمان اتے ترکہِیݨ (اِر-رَیشنل) ہُںدّی ہَے۔ ساڈے جنم٬ پڑھائی٬ مُۄڈ٬ کام٬ کْرۄدھ٬ ہںکّار٬ لۄبھ٬ مۄہ٬ پکھںڈّ٬ گِیان اتے سمرتھّا بارے بھُلیکھے آدِ ’تے نِربھر کردی ہَے۔ ادھِیاتمِک مہاں-پُرکھاں نیں اِنہاں ترُٹِّییاں کر کے منُکھّ دی نکھیدھی وی بہُت کِیتی ہَے۔

پر ہُݨ پچھّمی سِیاݨِیاں اتے ہۄر پْرسِدھّ منۄ-وِگِیانِییاں نیں وی کھۄجاں کر-کر کے اِنہاں ترُٹِّییاں نُۄں اُجاگر کِیتا ہَے۔ اِنہاں وِچّ 2002 دے نۄبل پُرسکار جیتُۄ ڈَینِیئل کاہنمِن پْرمُکھّ ہن۔ اِہ سِٹّے ہی مارٹِن سَیلِگمَین اتے جَۄناتھن ہائیِٹ ورگے نَیتِک کدراں-کِیمتاں دے ماہِر سماجِک منۄ-وِگِیانِییاں نیں کڈھّے ہن۔ اُنہاں دِییاں کھۄجاں انُسار٬ آپۄ-آپݨی جگہا اسلی اتے بݨائُٹی٬ دۄویں بُدھِّییاں جںتّر ہن٬ جِنہاں دی ورتۄں من کردا ہَے۔ پُۄربی اتے کھاس کرکے بھارتی فلسفا اِس تۄں اگلی گلّ کردا ہَے کِہ درئسل من بُرِیائیِیاں دا سْرۄت ہَے۔ گُرُۄ گْرںتھّ ساہِب وِچّ من لئی ہر مںدّا وِشیشݨ ورتِیا گِیا ہَے۔ اِسدے اَۄگُݨ ہی اگّے بُدھّی سݨے ساڈی ہر کاروائی وِچّ جھلک رہے ہن۔ سُدھار اتے وِکاس من دا کرن دی لۄڑ ہَے٬ ڈسِپلن وِچّ اِس نُۄں لِیائُݨ دی لۄڑ ہَے۔ اِس کر کے ہی اجّ پچھّمی جگت اِس گلّ دا مُدئی بݨ رِہا ہَے کِہ من دا اِلاج ماڈرن سچائیِیاں اتے پُراتن سِیاݨپاں دے سُمیل انُسار جِیون جِئۄُݨ نال ہی سمبھّو ہَے۔ اجّ دے پْرسِدھّ فِلاسفر-اِتِہاسکار یُۄول ہراری دا کہِݨا ہَے کِہ جِنّا سماں٬ ذۄر اتے پَیسا بݨائُٹی بُدھّی دے وِکاس لئی ورتِیا جا رِہا ہَے٬ اُس تۄں کِتے گھٹّ نال اِہ کمّ ہۄ سکدا ہَے۔ سۄ بݨائُٹی بُدھّی دی پرچلت نکھیدھی نِرمُۄل ہَے٬ اِسدی سد-ورتۄں دی لۄڑ ہَے۔

تکنَۄلۄجی دے اِتِہاسکاراں دا منّݨا ہَے کِہ ہر نوِیں تکنَۄلۄجی نیں سماج وِچّ ناں-برابری اتے بے-اِنسافی نُۄں ودھائِیا ہَے۔ اِس وِچّ سُدھار تاں سِرپھ سماج-سُدھارکاں٬ سِیاݨِیاں اتے سُہِرد سِیاستداناں نیں ہی کِیتے ہن۔ اجّ دی تْراسدی وی اِہ ہَے کِہ اِس کھیتر ’تے کابذ اِذاریداراں نیں سانُۄں اِس بھُلیکھے وِچّ پا رکھِّیا ہَے کِہ ہَے کِہ اِہ سائِںس اتے تکنَۄلۄجی دی سمسِّیا ہَے اتے اِسدا ہلّ اِس راہِیں ہی ہۄݨا ہَے۔ اِس بھُلیکھے اۄہلے اُہ بیلۄڑِییاں اتے منُکھّی کدراں-کِیمتاں تۄں سکھّݨِییاں کاڈھاں تاں کڈھدے ہی ہن اتے نال دھرتی دے وڈمُلّے کُدرتی سادھناں نُۄں وی برباد کر رہے ہن۔ اِہ مائِک٬ راجنِیتک اتے لَۄبِیئِںگ پکھّۄں بہُت تکڑے ہۄ چُکّے ہن اتے آپݨے مںتّواں نُۄں ہاسل کر سکݨ دے ہر لِیور ’تے اِنہاں دا کبذا ہَے۔ اِکٹھّے ہۄ کے اِہ یُۄ.اَینّ.اۄ سݨے سارے دیشاں دِییاں سرکاراں نال ٹکّر لَیݨ تۄں وی گُریذ نہِیں کردے۔

سائِںس اتے تکنَۄلۄجی اتے کھاس کر کے کمپِّئۄُٹر دِییاں کاڈھاں سماج نُۄں لُٹّݨ دا سبھ تۄں کارگر اتے سستا ڈھںگّ ہَے۔ اِس لئی کِسے نویں نِویش دی لۄڑ نہِیں٬ سرِیرک اتے بَۄدھِک مِہنت دی لۄڑ نہِیں اتے کاڈھاں وی اے.سی دپھتراں وِچّ بَیٹھ کے کِیتِییاں جا رہِییاں ہن۔ اِس کرکے ہی سںسّار دے اُپّرلے دس کھرب-پتِییاں وِچّۄں ستّ اِس کھیتر نال جُڑے ہۄئے ہن۔ اِس کھیتر نُۄں دِتّی جا رہی نجائِذ پہِل کر کے ہی پِچھلے 65-70 سال تۄں کھیتی-باڑی جاں اُدیۄگ وِچّ کۄئی کاڈھ جاں کھۄج نہِیں کِیتی گئی۔ کھیتی-باڑی دی سبھ تۄں ذرُۄری لۄڑ ہَے کِہ اِس ترہاں دِییاں پھسلاں وِکسِت کِیتِییاں جاݨ جۄ دالاں واںگ ہوا دی نائیِٹْرۄجن ورت سکݨ۔ اَیٹمی بِجلی نُۄں ہۄر وِکسِت کرن دی لۄڑ ہَے۔ اناج اتے کھُراک دی بربادی نُۄں رۄکݨا وڈّا کمّ ہَے۔

اُہ سںسّار دا مُۄںہ اِس پاسے ول ہۄݨ ہی نہِیں دِںدّے کِہ اجّ اِس نُۄں سہی وںڈّ-وںڈّائی٬ برابرتا اتے سرب ساںجھِیوالتا دی لۄڑ ہَے۔ سانُۄں کِسے نویں گِیان٬ جاݨکاری جاں ہۄر اُپج (گرۄتھ) دی لۄڑ نہِیں٬ بلکِہ آپݨِییاں راجنِیتک٬ سماجِک اتے آرتھِک پْربںدھّ-پْرݨالِییاں نُۄں سمکالی اتے پْربھاوکاری بݨائُݨ دی لۄڑ ہَے۔ اِنہاں پْرݨالِییاں وِچّ ماڈرن سچائیِیاں اتے پُراتن سِیاݨپاں دے سُمیل انُسار پرِورتن دی لۄڑ ہَے۔ یُۄ.اَینّ.جی.اے. دا مَۄجُۄدا متا اِس مںتّو دی پْراپتی لئی اِکّ ٹھۄس اُپرالا ہَے۔ اسِیں جن-سدھارن آپݨے نِجّی جِیون نُۄں اِس متے دے انُساری بݨا کے سہی جاݨکاری ہاسِل کر کے اتے سرکاراں اتے اںتّرراشٹری سںسّتھاواں دے ہتھّ مذبُۄت کر کے آپݨا یۄگدان پا سکدے ہاں۔