اِکّ بْرہِمںڈّ اسِیں اپݨی باہری اکھّ نال چَۄگِردے ویکھ رہے ہاں۔ اِستۄں کِتے ودھّ پسارے والا بْرہِمںڈّ ساڈے اںتّْرِیو وِچّ پھَیلِیا ہۄئِیا ہَے۔ اِس اںتّْرِیو بْرہِمںڈّ نُۄں ویکھݨ والی اکھّ اُہ ہَے جِس راہِیں “اۄذۄنی چادر” وِچلے سُراخ دِسݨ لگدے ہن۔ اِس اکھّ دی پْراپتی لئی ہنیرے نُۄں پْرکاش وِچّ بدلݨ والی چیتنا دے سنمُکھّ ہۄݨ دی لۄڑ ہُںدّی ہَے۔ اِس گُر-چیتنا دے سنمُکھّ ہۄ کے “نِر-اںجُّن” ہۄ جائیِدا ہَے۔ “نِر-اںجُّن” ہُںدِّیاں ہی “نُۄر” جلواگر ہُںدّا ہَے۔ سدِیوی نُۄر جۄ اںدّرۄں باہر ولّ تے باہرۄں اںدّر ولّ پھَیلدا چلا جاںدا ہَے۔
نِرںجّن سِںگھّ “نُۄر” نُۄں مِلکے اجِہے کھِیال سہِجمئی گتی نال تُہاڈے چَۄگِردے تۄں اںتّْرِیو ولّ غتِیشِیل ہۄݨ لگّدے سن۔ رباب چھِڑ پَیںدی…تے پھِر نُۄرانی بۄل:
غغُن مہِ تھال٬ روِ چںدّ دِیپک بݨے
تارِکا مںڈّل سگُل جۄتی
دھُۄپ ملِیانلۄ پوُن چورۄ کرَے
سگل بنرائ پھُۄلںتّ جۄتی…..۔۔
تُہاڈے آلے دُیالے ’چ چُپچاپ پْروہِت ہۄݨ لگّدے۔ بَیٹھک وِچّ اُسدی آمد نال شَیلف وِچّ پئیِیاں پُستکاں والی نُکّر چنّ٬تارے تے سُۄرج نال جڑت اسمانی ٹُکڑا ہۄ جاںدی۔ کمرے وِچلی ہر چِیذ دے ارتھ نُۄرانی ہۄ اُٹھدے۔ ہر جام نُۄر دا جام ہۄ جاںدا تے “نُۄر” دُیالے جُڑے لۄک نُۄر ’چ اِشنان کر رہے جگِیاسُۄ۔
“نُۄر” نُۄں پہِلی ویر مِلدِیاں اجِہا لگّدا کِہ اجّ کُجھ نواں مِلِیا ہَے۔ اُہ اگلی ویر مِلدا تاں اِہ نوامپن ہۄر وی نوِین ہۄ جاںدا۔
“ساہِب میرا نِت نواں…..”
ستراں فذا ’چ دھڑکݨ لگّدِییاں تے اِس آلم وِچّ اُسدی “گُرمُکھی مُسکان” ہۄر نویں بْرہِمںڈّی ارتھ بھرن لگّدی۔ اُہ گھٹّ بۄلدا۔ “نُۄری مُسکان” گھُلی اُسدی چُپّ٬ چُپّ دی کھُۄبسُۄرتی نُۄں چار چنّ لائُںدی جاپدی۔ اُسدے بۄل اُسدی چُپّی نالۄں کھُۄبسُۄرت ہُںدّے:
گِیان جِہا پْرکاش ناں کۄئی
اِہدی رُۄپ سُگںدھّی پی کے
اپݨا تِیجا نیتر کھہۄلۄ
سبھ ذںذِّیراں ذال دِسݨگے
نَیݨ کرۄ سُرجِیت۔
مُکتی کی ہَے؟
من دے جال چۄں نِکل جاݨا
پھِر آذاد ہوا دے واںگُۄں
دیش کال دِییاں ہدّاں ٹپّکے
کرنی امر پْرِیت۔
اُسدی سںگّت کردِیاں “مُسکان” دی شکتی دا اہِساس ہۄݨ لگّدا۔ اُستاد٬ جناب اُلفت باجوا دی پُستک “سارا جہان میرا” کھۄہل کے جد اُہ پہِلے سفے تۄں اِہ ستر:
“اذِیم شائِر بابے نانک نُۄں سمرپِت…” دۄ ویر وذد آ کے پڑھدا تے مُسکرا کے متھّے نال چھُہائُںدا تاں اُسدی مُسکان دے ارتھ بڑے نویں ہُںدّے۔ بابے نانک نیں ویئیِں کںڈھّے گِیان نُۄں پْراپت ہۄݨ مگرۄں سُلتان پُر نگر ولّ جاںدِیاں جِہڑی پہِلی گلّ پہِلے مِلݨ والے راہی نُۄں دسّی سی “نُۄر” اُہ راہی جاپݨ لگّدا۔ سُلتانپُر لۄدھی نال اُسدا جُڑِیا ہۄݨا اِس کھِیال نُۄں پْرماݨِک کرن لگّدا۔
نُۄر ساہِب٬ ہڑپّے٬ سُلتانپُر تے پھِر اِںگلَیڈ وِچّ جِیون بِتائُںدِیاں٬ بھگت روِداس واںگ٬ کِسے “بیگمپُرے” دی کلپنا کردے اۄ…
اُتّر وِچّ “نُۄر” مُسکرائُںدا۔ بھرپُۄر “نُۄری مُسکان”…کِئُںکِہ اُسنے جۄ کہِݨا ہُںدّا اُسنُۄں اجِہی نُۄرانی مُسکان دی پِٹھّبھُۄمی دی لۄڑ ہُںدّی۔
“ہاں…ہَے اِکّ…کھلِستان۔۔”
“کھلِستان!!” اِس جگِیاسُۄ ہَیرانی تے اُہ مُڑ مُسکائُںدا تے وجد ’چ آ کے اپݨی نذم چھۄہ لَیںدا:
“میرا کھلِستان سارا وِشو ہَے٬ بْرہِمںڈّ ہَے
ہِںدّ مہاںساگر نِرا بںگّال دی کھاڑی نہِیں
میرا کھلِستان اِکّ پںجّاب دی پھاڑی نہِیں۔
میرا کھالِستان وایُۄمںڈّلاں دی شُدھّتا
کۄئی تارا جںگّ اِہدی واء ولّ ناں ویکھسی
بھُکھّ دُکھّ دا لُٹّ دا کُمبھّی نرک
ایسدے پْرکاش کۄلۄں ڈریگا۔۔
کلا٬ کلا لئی جاں جِںدّگی لئی…
جُیاب وِچّ اُہ مُسکرا کے جگِیاسُۄ ولّ گہُ نال ویکھدا۔ اُسدی تکّݨی وِچّ کِیلݨ دی سمرتھّا ہُںدّی:
“کلا کی ہَے؟ جِںدّگی دے دِیدِیاں دا نُۄر ہَے
کلا جلوا٬ کوی مُۄسا٬ جِںدّگی کۄہِتُۄر ہَے۔
کلا نیں بارُۄد نُۄں سںدھُّۄر دے وِچّ بدلنا
کلا نیں ہی مسِّیا نُۄں نُۄر دے وِچّ بدلنا۔۔
اُسدا جُیاب: جگِیاسُۄ دِیدِیاں ’چ کلامئی ذِںدّگی دا نو-نُۄر بھر جاںدا۔ اُسدِییاں اکھّاں ’چ نِیجھ لا کے تکِّیاں اُہناں ’چ بھری جِںدّگی نُۄں نِتّ نوِیں نِیجھ تے آس نال تکّݨ دی تکّݨی بھری دِسدی۔
اُہ جِتنی ویر آئُںدا اُس کۄل نوِییاں اَینکاں ہُںدِّییاں۔ آدھُنِکتا دی لۄء ’چ جِںدّگی نُۄں اچُۄک ویکھݨ,نِرکھݨ تے پرکھݨ لئی تِیار-بر-تِیار۔ راتِیں مہِفل ’چ اُہ جد جلواگر ہۄ جاںدا تاں اپݨِییاں اَینکاں لاہ کے رکھّ لَیںدا۔ وجد ’چ آ کے اپݨی سدابہار نذم سُݨائُںدا جِسنُۄں سرۄتے بار بار سُݨن لئی جِد کردے:
“اِس مںڈّی وِچّ کالکھ وِکدی
کالھکھ گۄرے رںگّ دی۔
پتھّر دِل کھُشبۄئی مۄئی
پھُلّ نُۄں سُۄلی ٹںگّدی۔
کالکھ گۄرے رںگّ دی….۔۔
اِکّ ہٹّی تے بمبّ پئے وِکدے
بائیِبل وِچّ لپیٹے۔
سُۄلی دا وِئۄپار کریںدے
نِتّ مرِیئم دے بیٹے۔
اِکّ ہٹّی تے مَۄت للارن
سستے کھپھّݨ رںگّدی۔
کالکھ گۄرے رںگّ دی…۔۔
نِت کالکھ دا مُذرا ہُںدّا
نچّݨ جام سُراہِییاں۔
پر اِس ڈَیݨ دِییاں دۄ اکھِّییاں
رتّ دِییاں تْرِہائیِیاں۔
ہتھّاں وِچّ گھُگِّییاں دا جۄڑا٬
پَیرِیں جھاجر جںگّ دی۔
کالکھ گۄرے رںگّ دی…۔۔
اُس سمیں نُۄرانی رات ہُۄںدی…جِس وِچّ اُہ نُۄر ’چ اِکمِک ہۄئِیا ہُںدّا…اںدّر تۄں باہر ولّ تے باہر تۄں اںدّر ولّ پھَیل رِہا شُدھّ نُۄر۔
سویرے سویرے اُسدا پھۄن آئُںدا٬”میرِییاں اَینکاں تیری بَیٹھک ’چ رہِ گئیِیاں راتِیں…۔”
“نُۄر نُۄں اَینکاں دی کی لۄڑ؟”
جُیاب وِچّ اُہ مُسکرا رِہا ہُںدّا۔ اُسدی مُسکان ٹَیلِیپھۄن دِییاں تاراں راہِیں آواذ دے نال-نال چُپچاپ چھݨ چھݨ آ رہی ہُںدّی٬”اجّ دا دِن تاں ویکھݨا ہۄئِیا ناں۔” اُسدے جُیاب وِچلے “دِن” تے “ویکھݨا” دے ڈُۄںگھے ارتھ ہُںدّے وِشال…بْرہِمںڈّی۔ اُسدِییاں اَینکاں نُۄں مَیں لا لا کے ویکھدا۔ کُجھ نذرِیں ناں آئُںدا۔ ہالے بہُت کُجھ ناساف سی٬جھائُلا تے اسمتۄل۔ مَیں ہالے اِہناں لئی نہِیں دا وِچار تِیکھݨتا نال مہِسُۄس ہۄݨ لگّدا۔ نذر دے اۄس نُۄری پڑاء تِیک پہُںچّݨ دی اُتشاہنا بِہبل کر جاںدی۔ اُہ نُۄر دِییاں اَینکاں سن…مُسکان نال دھُۄڑِییاں نُۄری اَینکاں۔ اِہناں چۄں اُہ جۄ کُجھ ویکھدا سی٬ نِرکھدا٬پرکھدا تے مہِسُۄسدا سی اُسدا پتا “اۄذۄن دی اکھّ” غذل سںگّْرہِ دے مُکھّبںدھّ وِچّ اںکِّت اُسدی نذر پَیڑ تۄں لگّدا ہَے:
“شُدھّ آکسِیجن دے مالِیکِئۄُلذ نال بݨی اۄذۄن گَیس دی پرت دھرتی نُۄں سُۄرج دِییاں الٹرا وائِلٹ کِرنا دے ذہِرِیلے اسراں تۄں بچائُںدی ہَے۔ پْرماݨُۄ ہتھِیاراں دے تذُربِیاں نیں اِس غَیس دی پرت وِچّ مگھۄرے کر دِتّے ہن۔ اِسدے مُکمّل رُۄپ وِچّ تباہ ہۄ جاݨ نال جِیو جںتُّۄ تے بنسپتی دی ہۄںد دھرتِیں تۄں مِٹ جائیگی۔”
پَۄݨ پاݨی ہی جے کتل ہُںدّے رہے
کُکھ آکاش-گںگّا دی سُکّ جائیگی٬
آس دی اکھّ جے بے-نذر ہۄ گئی
کِہڑے آکاش دے سِر تے دھرتی رہُۄ۔
گلّ اُسدے رُبائی-غۄ٬ غِیت-گۄ٬ نذم-گۄ ہۄݨ تۄں غذل-گۄ تِیک آئُںدی تاں اُہ میرے “غذل سنیہ” دی پِٹھّ پلۄس کے تھاپڑے ورگے نُۄرانی بۄل بۄلدا٬”ماشُۄک-پْرستی اجّ منُکھّتا-پْرستی تکّ پُجّ گئی ہَے۔ جام سںگّْرام دا سفر تَیء کر چُکّا ہَے۔ غذل اجّ وِئکتی تۄں وِشو تکّ وِشال ہۄ گئی ہَے۔”
“آس دی اۄذۄن تۄں امبّر بݨے
بݨے چنّ تارے جدۄں مہِکی غذل۔
شائِری دی آتماں دا نُۄر اِہ
غذل ہۄوے٬ کدی ناں مۄئی غذل۔۔
“جِتنی سُۄجھمئی کوِتا نُۄر نیں لِکھی ہَے اۄہۄ جِہی پںجّابی وِچّ ہالے تکّ نئیِں لِکھی گئی۔” ڈا. کیسر سِںگھّ کیسر دی اِس امۄل ٹِپّݨی دا مُلّ نُۄر دِییاں پُستکاں ,”ہڑپّا تۄں ہِیرۄشِیماں ولّ” تے “ہۄ-چی-مِنّ” مہاںکاوِ وِچلے نُۄری ساہِت نُۄں پڑھکے پتا لگّدا ہَے۔ “ہڑپّا تۄں ہِیرۄشِیماں ولّ” وِچلی اُسدی “لۄری” وِچلا نُۄر پاٹھک دے سرۄتے من نُۄں جِہڑی “نُۄری لۄر” بکھشدا ہَے اُسدا بِیان شبداں تۄں باہر دی گلّ ہَے:
“سَۄں جا میرے لال
جاگݨ دا مُلّ مہِںگّا ایتھے٬
سُپنے ہۄݨ ہلال۔
سَۄں جا میرے لال۔
نِیںد دی نگری جنّت جائی
اِہدے ورگی کَۄݨ?
ٹُۄݨیہاری کھُشبُۄ جِتھّے
جادُۄگرنی پَۄݨ۔
سُپن-پںگھُّۄڑے دے وِچّ لیٹے
جھُۄٹے لَیݨ کھِیال
سَۄں جا میرے لال۔
نِیںد دا شِیشا کرنی والا
اِہ لِکھ سکدا لیکھ۔
اِہدے ساہویں نگن کھڑۄ کے
اکھِّییاں مِیٹ کے ویکھ۔
سبھ نُۄں رُۄہ دے درس کراوے
اِہدی کلا کمال
سَۄں جا میرے لال۔
راوی دی رہِمت ہَے جِتھّے
ستلُج دا سںگِّیت۔
جنّت دا پْرشاد وںڈّیںدا
جِہلم دا ہر غِیت۔
نچّدی پئی جھنا وِچّ جِتھّے
چمبّے ورگی پْرِیت۔
آسا-وںدّ بِیاسا جِتھّے
پل پل دیوے تال۔
سَۄں جا میرے لال۔
سُتّے رہِݨ تاں سارے اِکۄ
گھُگّی واںگ ماسُۄم۔
جاگ پئے تاں چںگّے٬ مںدّے٬
ذالم جاں مذلُۄم۔
کُجھ سُپنے نِیںداں گھر ٹِکدے
جِئۄں شِیسے وِچ وال
سَۄں جا میرے لال۔
وِیتنامی لۄک نائِک “ہۄ-چی-مِنّ” دی لۄکمئی شکھسِیئت٬ منُکھّتا دی آذاد-اݨکھی برکراری نُۄں سمرپِت سںگھّرش وِچلی اُسدی لۄک نائِکتا دی نُہار٬ وِچّ جِس سُۄجھ نال “نُۄر” نیں وِشومئی ارتھ بھرے ہن٬ اُہ نُۄر دی پْرتِبھا دا ادُتّی کمال ہَے۔ “ہۄ-چی-مِنّ” مہاںکاوِ وِچلے ہۄ-چی-مِنّ دے اپݨے لۄکاں نُۄں “اںتِّم سلام” وِچّ “نُۄر” دا آپا ہُۄ-ب-ہُۄ سمۄئِیا پْرتِیت ہُںدّا ہَے:
“اُمر بھر
لۄکاں لئی مَیں جُۄجھِیا
دیش لئی
مہان اِنکلاب لئی۔
ہُݨ چلا جاواں
تاں کۄئی غم نہِیں
سِرپھ مَینُۄں ہۄر سیوا کرن دا
سُپنا جِہا تڑپائیگا
مَۄت –
جِیون دی سڑک تے
اِک ذرُۄری مۄڑ ہَے
اِہ میرا راہی سرِیر
تھکّ کے کھڑ جائیگا۔
غذل دے پِںڈّے تۄں٬ مُہمّل
شبد اِک جھڑ جائیگا۔
شبد لںگّڑے نیں٬
جۄ ارتھاں دا سہارا بھالدے
ارتھ کامل نیں
کلا تے جِںدّگی دے نال دے
جدۄں تِیک
ذالم دی ارتھی ناں سجائی جائیگی
مَیں تُہاڈے نال ارتھاں واںگ
جِیںدا رہاںگا۔”
اِںگلَیںڈ وِچّ “نُۄر” دا پگڑی ہکّ لئی کِیتا گھۄل٬ مذدُۄر جمات دے ہکّ لئی اݨتھکّ کمّ جِتھّے اِس “سلام” وِچلا “نُۄر” دے ہِسّے آئِیا “لۄکاں لئی جُۄجھݨا” ہَے اۄتھے “ذالم دی ارتھی” وِچلا ذالم “نُۄر” لئی ٹھںڈھِّییاں جںگّاں٬ تارا جںگّاں تے پْرماݨُۄ بمبّاں نُۄں جنم دیݨ والا سںگّدِل ہَے۔ جِسدی ارتھی نِکلݨ تِیک اُہ ساڈے نال ارتھاں واںگ جِیوِیا ہَے٬ جِیںدا ہَے تے جِیںدا رہیگا:
“جِییاںگا کدی وی ناں مُردا رہاںگا
ہیاتی دے امّْرِت ’چ کھُردا رہاںگا۔
ایہۄ میری مںجِّل ایہۄ میری مُکتی
مَیں ٹُردا رِہا ہاں , ٹُردا رہاںگا۔”
بابے نانک دے آشے نُۄں پرنائے ہۄئے “نُۄری-گُرمُکھاں” دے پَیراں ’چ اِہی چکّر ہُںدّا ہَے۔ سدا ٹُردے رہِݨ دا درِیائی سُبھاء۔ ننکاݨے تۄں سُلتانپُر٬ سُلتانپُرۄں مکّے مدِینے٬ اسام٬ بںگّال تے لںکّا دیشاں تِیک تے ستّ سمُںدّراں دِییاں ہدّاں ٹپّ کے پرواس دھاردے اَیسے “گُرمُکھ”, پر اپݨے پرواس تے اِلذام نئیِں آئُݨ دِںدّے۔ اِسنُۄں سارتھِک رکھّدے ہن۔ نُۄر نال اۄتپۄت۔ نُۄرانی !! ہیاتی دی ہُۄکوِیں پَیروی:
“نُۄر دا دیش کِہڑی دِشا وِچّ نہِیں
جے مَیں پچھّم ’چ ناں تڑپدا جُۄجھدا
گھۄر اِلذام سی میرے پرواس تے۔”
اجِہے بْرہِمںڈّی چیتنا والے گُرمُکھاں نُۄں سلام رگھُبِیر ڈھںڈّ دے شبداں تۄں پرہے کی ہۄویگا…”اِیسا مسِیہ بھاویں میرا آدرش نہِیں٬ پر اُہ اِنا نِگھّا بںدّا سی کِہ اُہدی سںگّت ’چ منُکھّ اپݨے آپ نُۄں وڈّا وڈّا ذرُۄر مہِسُۄسدا سی۔ جدۄں کدے وی٬ پِیارے دۄست اتے ساتھی٬ مَیں دۄ گھڑِییاں تیرے دربار ’چ بَیٹھِیا ہاں تاں مَیں اپݨے آپ نُۄں رۄہی دی جںڈّ نہِیں سمجھِیا بلکِہ اپݨے پِںڈّ دی اُہ گھݨچھاوِیں نِمّ جِیہدے نال میرے پِںڈّ دِییاں ہِیراں پِیگھاں پا کے ربّ جیڈِییاں پِیگھاں چڑھائُںدِییاں سن۔ اِیسا ورگے پِیارے منُکھّ! اجّ دے دِن اپݨے اذِیذ دۄست دا سلام کبُۄل کرِیں!!”