اِس وِچّ کۄئی شکّ نہِیں کِہ ساڈے وِچّۄں ہر کِسے دی کھبراں دی رُچی بارے وکھّۄ-وکھّ پہِل ہۄ سکدی ہَے٬ اتے ہۄ سکدی نہِیں٬ آم ہی ہۄئِیا کردی ہَے۔ کھبراں دی چرچا کرن والا جِہڑا کۄئی وی ہۄوے٬ اُہ جدۄں اِس کمّ لئی بَیٹھدا ہَے تاں آپݨے ہِساب نال سۄچدا ہَے کِہ آہ گلّاں اِس ویلے اِس دیش اںدّر جاں باہر وِدیشاں وِچّ بَیٹھے ہۄئے اِس دیش نال کُجھ مۄہ دی تںدّ رکھّدے لۄکاں دے بھلے دِییاں ہۄ سکدِییاں ہن جاں اُس دے ہِساب نال ہۄݨِییاں چاہِیدِییاں ہن۔ کئی واری اِس سۄچ وِچّ چرچا کرن والے تے کھبراں پڑھن جاں سُݨن والے دی سۄچ دا پاڑا وی ہُںدّا ہَے٬ پر اِکّ گلّ بارے کۄئی پاڑا نہِیں ہۄݨا چاہِیدا کِہ بھارت ہۄوے جاں کۄئی وی ہۄر دیش٬ بیشک جِنّا وی دیش-پْریم ساڈے مناں وِچّ ہۄوے٬ دیش نالۄں اُس دیش وِچّ رہِںدّے لۄکاں دا ودھّ مہتّو گِݨِیا جاݨا چاہِیدا ہَے۔ لۄک ہن تاں دیش ہَے٬ بِناں لۄکاں تۄں کھالی وسدے ٹاپُۄ بتھیرے ہۄ سکدے ہن٬ اُہ دیش دا درجا نہِیں رکھّ سکدے٬ اِس لئی مہتّو دیش تۄں ودھّ لۄکاں دا ہُںدّا ہَے۔ بھارت دے بھوِکھّ بارے سۄچݨ ویلے وی اِسے لئی ساڈے مناں اُتّے بھارت نالۄں ودھّ بھارتی لۄکاں دا بھوِکھّ بھارُۄ ہَے۔
جِس پںجّاب وِچّ بَیٹھ کے اِہ ستراں لِکھِییاں جا رہِییاں ہن٬ اُس وِچّ اِس ویلے کِساناں دے سںگھّرش دا مُدّا بڑا اہِم ہَے اتے اُہ پںجّاب اتے ہرِیاݨے وِچالڑی ہدّ اُتّے آئے دِن ہرِیاݨا پُلِس کۄلۄں کُٹّ کھاںدے اتے اتھّرُۄ گَیس دے گۄلِیاں نال اکھّاں کھراب کروائُںدے ہن۔ امّْرِتسر وِچّ سْری اکال تکھت دے آدیش اُتّے اکالی آگُۄیاں نیں لگّی ہۄئی تنکھاہ رُۄپی سیوا پُۄری کر لَیݨ دا دائوا کر دِتّا ہَے٬ پںجّاب دے آم لۄک وی تے کھاس تَۄر اُتّے آم سِکھّ وی اُنہاں دے اِس دائوے دی ہامی نہِیں بھردے۔ اکالی آگُۄیاں دا مکسد کِیتے ہۄئے گُناہاں دے بۄجھ تۄں آپݨی ذمِیر مُکت کرن تۄں ودھّ ڈھائی سال ہۄر لںگھّا کے آئُݨ والِییاں پںجّاب وِدھان سبھا چۄݨاں وِچّ سِیٹاں ودھائُݨا اتے جے داء لگدا ہَے تاں راج-بھاگ دے گلِیارِیاں تک پہُںچّ دا جُگاڑ کرنا سی۔ جِنہاں نیں راجسی لابھاں کھاتر پہِلاں دھارمِک کھیتر دی سبھ تۄں وڈّی سںسّتھا دا ماݨ ستِکار داء اُتّے لائُݨ تۄں گُریذ نہِیں کِیتا٬ وادڑِییاں-سجادڑِییاں سِراں نال نِبھݨ دے مُہاورے واںگ اُہ بھوِکھّ وِچّ وی اِدّاں دِییاں چُستِییاں کرنۄں ہٹݨ نہِیں لگّے۔ اِنہاں گلّاں دی چرچا نُۄں پہِل دیݨ دا سماں جدۄں آویگا تاں اُہ کراںگے٬ اِہ وکت پںجّاب سمیت سمُچّے بھارت دے بھوِکھّ نُۄں گھیرن والے کھترے بارے سُچیت ہۄݨ دا ہَے٬ جِسدے لئی سُپرِیم کۄرٹ نیں اِکّ سپِیڈ بریکر ہال دی گھڑی لا دِتّا ہَے۔
اِس دیش دی یُگّاں پُراݨی سبھِّئتا تے پُراݨِییاں سبھِّئتاواں دے کئی تھاںئیِں کھِلّر جاݨ دے بائد وی اِس دیش دے لگبھگ جُڑے رہِݨ دے اِتِہاس دی ساںجھی تںدّ آم لۄکاں دی ’ایکتا وِچّ انیکتا‘ اتے اگلے کدم وجۄں ’انیکتا دے آسرے ایکتا‘ نال بجھّے رہِݨا ہَے۔ اجّ دے سمیں وِچّ اُہ تںدّ تے اُس تںدّ نُۄں جۄڑی رکھّݨ والی مانسِکتا نُۄں راجنِیتی دِییاں کُںڈِّییاں پا کے ہِلائِیا جا رِہا ہَے۔ راجنِیتی دے دھنںتّر تھۄڑھ-چِرے لابھاں پِچھّے پھِرکُۄ مُدِّیاں نُۄں سِرپھ اُبھاردے نہِیں٬ دبّے مُردے پُٹّݨ دا کمّ وی لگاتار کردے اتے کرائُںدے پھِردے ہن۔ مسجِداں اتے مںدّراں بارے اجّکلّہ اُٹھّدے وِواد اِسے کھیڈ دا ہِسّا ہن۔
بھارت سُکھی وسدا سی٬ جدۄں اچانک راجنِیتک لابھاں لئی کیںدری راجنِیتی دِییاں دۄ دھِراں کاںگرس تے بھاجپا وِچّ دیش دی بہُ-گِݨتی والے بھائیِچارے لئی وڈّے ہِتَیشی بݨ کے وِکھائُݨ دی دَۄڑ اچانک لگّ گئی تے پھِر اُہ اجّ تک ساڈے گلۄں نہِیں لتھّ سکی۔ جنتا پارٹی دے دۄ وڈّے آگُۄیاں مۄرارجی ڈِسائی تے چَۄدھری چرن سِںگھّ دی لڑائی جدۄں بھارت دی پہِلی گَیر-کاںگرسی سرکار دا کھاتما کرن تک لَے گئی تاں راج کردی اُس پارٹی دے کئی ٹۄٹے ہۄ گئے۔ اِنہاں وِچّۄں اِکّ ہِسّا پُراݨے جن سںگھِّیئے اتے آر اَیسّ اَیسّ ورگی اِکّ دھرم دے راج دی دھارنا نُۄں سمرپِت دھِر نُۄں مائی-باپ منّدے لۄکاں نیں ہِںدُّۄتو دی سرداری دی سۄچ نال اِکّ نوِیں راجسی دھِر٬ بھارتی جنتا پرٹی بݨا لئی۔ اُس دے مُکابلے دی کۄئی سارتھِک پہُںچّ اپݨائُݨ تے دیش دے لۄکاں نُۄں دھرم-نِرپکھّتا دی راکھی کرن لئی جاگرت کرن دی بجائے اُس وکت دے کاںگرس دے لِیڈراں نیں اِنہاں تۄں ودھّ ہِںدُّۄ ہِتَیشی بݨن لئی چِراں تۄں بںدّ رکھّے ’بابری مسجِد بنام رام جنم بھُۄمی مںدّر‘ والے ستھان دا تالا کھۄلہ کے پُۄجا کِیتی تاں بھاجپا آگُۄیاں نُۄں اِہ کہِݨ لئی مَۄکا مِل گِیا کِہ جدۄں کاںگرسی وی وِوادت ستھان نُۄں بھگوان رام دا جنم ستھان منّ کے پُۄجا کرن جا پُجّے ہن تاں بابری مسجِد ڈھاہ کے مںدّر بݨا دیݨا چاہِیدا ہَے۔ دیش دی پارلِیمَیںٹ وِچّ سِرپھ دۄ سِیٹاں تک سُںگّڑ چُکّی اِس پارٹی دے مُکھی لال کْرِشن اڈوانی نیں جدۄں رتھّ یاترا شُرُۄ کِیتی تاں تھاں-تھاں دںگّے ہۄݨ لگّ پئے تے بھارتی لۄکاں دا اِکّ جاں دُۄسرے دھرم دے جھںڈّے ہیٹھ دھرُوِیکرن دا دَۄر نویں رُۄپ وِچّ چلّ پِیا۔ کاںگرسی آگُۄ لامبھے ہٹ گئے اتے پُراݨے کاںگرسِییاں دی اگوائی ہیٹھ جنتا دل سرکار آ گئی٬ پھِر نرسِمہا رائۄ دی اگوائی ہیٹھ کھبّے پکھِّییاں دی مدد نال چلدی کاںگرس سرکار وی آ گئی٬ پر جِہڑی پھِرکُۄ لہِر اُٹھاݨ پھڑ چُکّی سی٬ اُہ پھِر کدے نہِیں رُکی۔ اںتّ نُۄں اِکّ دِن بابری مسجِد دا ڈھاںچا ڈھاہ دِتّا گِیا اتے پُلاں ہیٹھۄں لںگھِّیا پاݨی اُس تۄں بائد پھِر کدے پِچھّے نہِیں مُڑِیا۔
میری پِیڑھی دے آم لۄکاں نُۄں وی یاد ہۄویگا اتے ساڈے ورگے پتّرکاراں نُۄں اُہ دِن بھُلّ نہِیں سکݨے٬ جدۄں بابری مسجِد ڈھاہُݨ دِییاں گھٹناواں واپرِییاں سن۔ اُہ مسجِد ڈھاہے جاݨ دے دِن اسِیں ٹَیلِیوِیذن سَیٹّاں ساہمݨے گھںٹِّیاں بدھّی بَیٹھے رہے اتے کیںدر دی سرکار دے اِہ اَیلان سُݨدے رہے کِہ مسجِد دے ڈھاںچے دا نُکسان کدے کۄئی نہِیں ہۄݨ دِتّا جاویگا٬ کِئُںکِہ سُرکھِّیا بہُت مذبُۄت ہَے۔ پھِر سرکار دے آپݨے ٹَیلِیوِیذن چَینل دُۄردرشن٬ اُدۄں دُۄسرے چَینل ہُںدّے ہی نہِیں سن٬ نیں نالۄ-نال سبھ کُجھ وِکھا چھڈِّیا کِہ بھِیڑ کِویں راجسی لِیڈراں دے بھاشݨاں نال بھڑکی اتے مسجِد دے گُمبّداں اُتّے جا چڑھی اتے پھِر کُجھ پلاں دی دیر سی٬ اُہ گُمبّد ڈیگݨ دا کمّ وی سِرے چاڑھ دِتّا گِیا۔ اِہ سارا کُجھ دیش دی کمان سمبھّال رہی کاںگرس پارٹی دی اُدۄں دی لِیڈرشِپّ اتے بھاجپا آگُۄیاں دِییاں مِیٹِںگّاں دے مُتابک ہۄئِیا سی۔
جدۄں اِس مکسد لئی بھِیڑاں نُۄں بھڑکائِیا جا رِہا سی٬ اُدۄں پہِلا نائرا اِہ سی کِہ ’کسم رام کی کھاتے ہَیں٬ مںدّر وہِیں بنائیںگے‘, دُۄسرا نائرا اِہ لائِیا گِیا کِہ ’بچّا-بچّا رام کا٬ جنم بھُۄمی کے کام کا‘ اتے پھِر گلّ اگّے چلی گئی۔ ایُدھِّیا وِچّ ودھدی بھِیڑ وِچّ اگلا نائرا اِہ سی: ’راما کْرِشنا وِشوناتھ٬ تِینۄں لیںگے ایک ساتھ‘, بھاو کِہ بابری مسجِد اِکلّی ڈھاہُݨ تک نہِیں رُکݨا٬ اِسدے نال بھگوان کْرِشن دا مںدّر بݨائُݨ لئی متھرا دی اِیدگاہ مسجِد تے بھگوان شِو دا مںدّر بݨائُݨ لئی واراݨسی دی گِیانواپی مسجِد وی چھُڈا کے رہِݨا ہَے۔ جِس دِن بھڑکائی گئی بھِیڑ بابری مسجِد نُۄں ڈھاہُݨ ولّ ودھدی جا رہی سی٬ نواں نائرا ’تِین نہِیں٬ اب تِیس ہذار٬ نہِیں بچیگا کۄئی مذار‘ والا وی سُݨن لگّ پِیا۔ مسجِد ڈھاہے جاݨ دے وکت جِہڑے دْرِش سرکاری کںٹّرۄل والے دُۄردرشن تۄں وِکھائے گئے اتے جِہڑے نائرے سُݨے جا رہے سن٬ اُنہاں وِچّ اِہ نواں نائرا اُس دِن پَیرۄ-پَیر بھارا ہُںدّا جاںدا سی تے اگلے بتّی سالاں وِچّ اِہ اِس دیش وِچّ نائرا نہِیں رِہا٬ بلکِہ اِکّ مُہِمّ بݨ چُکّا ہَے۔
پِچھلے سالاں وِچّ واراݨسی دی گِیانواپی مسجِد دے سریوکھݨ کروا کے اِسدے ہیٹھاں کۄئی مںدّر دبِّیا ہۄئِیا لبھّݨ دا کیس ادالتاں تک گِیا اتے پھِر متھرا دی اِیدگاہ مسجِد دا کیس وی اُس دی پائی لِیہ اُتّے چلّ پِیا۔ بائد وِچّ اِہۄ جِہے کئی کیس اُٹھّ پئے۔ پِچھلے مہِینے اُتّر پْردیش دے شہِر سمبھّل وِچّ جاما مسجِد دے ہیٹھ سْری ہرِیہر مںدّر ہۄݨ دی ارذی ادالت وِچّ پہُںچّ گئی۔ اِسدے بائد اُسے راج دے شہِر بدایُۄں دی اِکّ مسجِد بارے اِکّ ارذی وی آ گئی۔ کُجھ دِن ہۄر لںگھّے تاں راجستھان دے اجمیر شہِر وِچّ سںسّار پْرسِدھّ اِسلامک استھان دے کھِلاپھ اِہ ہی مُدّا اِسے ڈھںگّ نال چُکّ دِتّا گِیا اتے پھِر ’تِین نہِیں٬ اب تِیس ہذار‘ ورگی اِکّ باکائِدا مُہِمّ چلّ پئی۔ ادالتی کاروائی دَۄران اِکّ مُدّا دُۄجی دھِر وار-وار اُٹھا رہی سی کِہ نرسِمہا رائۄ راج دَۄران ’پلیسِذ آپھ ورشِپّ اَیکٹ‘ بݨائِیا گِیا سی٬ جِہڑا اِہ گرںٹّی کردا ہَے کِہ بھارت-پاکِہ وںڈّ دے وکت جِس تھاں جِس دھرم دا کۄئی استھان ہَے٬ اُہی رہیگا٬ اِس وِچّ کِسے ترہاں دی تبدِیلی نہِیں ہۄویگی۔ نوِیں مُہِمّ دے مۄہرِییاں جاں اُنہاں نُۄں اُکسائُݨ والِیاں نیں ’ناں رہیگا باںس٬ ناں وجّیگی بںسُّری‘ دی سۄچ ادھِین بھارت دی سبھ تۄں وڈّی ادالت سُپرِیم کۄرٹ وِچّ اِہ ارذی دے دِتّی کِہ اِہ کانُۄن پھالتُۄ ہَے تے اِہ کھتم کر دیݨا چاہِیدا ہَے۔ اِس وکت اِہ کیس سُپرِیم کۄرٹ وِچّ ہَے٬ جِسدا پھَیسلا کدۄں آویگا٬ بیشک کۄئی نہِیں جاݨدا٬ پر اِس نال اِکّ گلّ وکتی تَۄر اُتّے ہۄ گئی کِہ سُپرِیم کۄرٹ نیں ہُکم دے دِتّا کِہ جدۄں تک اُتھّۄں کۄئی پھَیسلا نہِیں کر دِتّا جاںدا٬ سارے دیش وِچّ کِسے وی ادالت وِچّ مںدّر-مسجِد دے کیساں والی کۄئی ہۄر ارذی پیش نہِیں ہۄویگی تے کۄئی ادالت اِس بارے ہُکم وی نہِیں دیویگی۔ سُپرِیم کۄرٹ دا آدیش بھوِکھّ نُۄں لِیہۄں لاہُݨ دی مُہِمّ اگّے اِکّ سپِیڈ بریکر ہَے٬ پر اِہ وکتی ہَے٬ جدۄں اِسدا اںتّم ہُکم کِیتا جاویگا٬ پتا نہِیں کِہۄ جِہے ججّ ہۄݨگے اتے کِدّاں دا ہُکم جاری کر دیݨگے۔
اِس دَۄران ہۄر ماڑی گلّ اِہ ہۄئی کِہ بںگّلا دیش وِچّ پْردھان مںتّری شیکھ ہُسِین واجِد دا تکھتا پلٹݨ پِچھّۄں جِنہاں دے ہتھّ وِچّ اُس دیش دی کماںڈ آئی ہَے٬ اُنہاں وِچّ مُسلِم کٹّڑپںتھّی چۄکھے ہن اتے اُنہاں دی اکھّ دے اِشارے نال اُس دیش وِچّ ہِںدُّۄ وِرۄدھ دی مُہِمّ چلّ پئی ہَے۔ ہِںدُّۄتو دے نائرے لائُݨ والے گرُپّاں اتے سںسّتھاواں نیں اِس مَۄکے نُۄں بۄچِیا اتے بںگّلا دیش دے کٹّڑپںتھِّییاں وِرُدھّ جلسے-جلُۄس ورگے پْرۄگرام کرنے شُرُۄ کر دِتّے ہن۔ جذباتی ہۄئے آم لۄک اِنہاں وِچّ شامل ہُںدّے ہن اتے اُنہاں نُۄں گلت نہِیں کِہا جا سکدا٬ پر اِنہاں دی اگوائی جِنہاں دے ہتھّ ہَے٬ اُہ اِس سرگرمی وِچّ آپݨی اِکّ کھاس راجنِیتی دا اگلا پڑاء ویکھ سکدے ہن۔ بںگّلا دیش ہۄوے جاں پاکِستان٬ گواںڈھ دے کِسے دیش وِچّ جدۄں ہِںدُّۄ دھرم دے وِرۄدھ تے اُتھّے وسدے ہِںدُّۄیاں اُتّے ہملے کرن دی مُہِمّ تیذ ہُںدّی ہَے٬ آم لۄکاں وِچّ اِس بارے سُبھاوِک اسر اںتّ نُۄں بھارت دے کٹّڑپںتھِّییاں دی ہِمائِت دا وادھا کرن دا کمّ کردا ہَے۔ اُنہاں دیشاں وِچّ کُجھ ہُںدّا کۄئی رۄک نہِیں سکدا اتے اُس دا پْربھاو بھارت وِچّ وی پَیݨا ہی پَیݨا ہَے۔
اِہ ہن بھارت دے اُہ ہالات٬ جِنہاں وِچّ وکھّ-وکھّ راجاں اتے شہِراں وِچّ مسجِداں دے سرویکھݨ دی مںگّ تیذ ہۄݨ لگّ پئی۔ مسلا دھرم استھاناں دے بھارت-پاکِہ وںڈّ دے وکت دی ستھِتی کائِم رکھّے جاݨ دی گرںٹّی دیݨ دے کانُۄن دا بھۄگ پائُݨ تک پہُںچّ گِیا۔ سُپرِیم کۄرٹ نیں وکت دی ٹھِیک رںگّت نُۄں سمجھِیا اتے ہال دی گھڑی رۄک لا دِتّی ہَے۔ بھارت دا بھوِکھّ اگّۄں کی ہۄویگا٬ کہِ سکݨا اَۄکھا ہَے۔