بھارت٬ جِس نُۄں سدِییاں تۄں سہِݨشِیلتا اتے انیکتا وِچّ ایکتا دی پچھاݨ مِلی ہۄئی ہَے٬ اجّ اِکّ گمبھِّیر سماجِک سںکّٹ دا ساہمݨا کر رِہا ہَے۔ دھرم٬ جۄ منُکھّتا٬ پِیار اتے نَیتِکتا نُۄں مذبُۄت بݨائُݨ دا سادھن منِّیا جاںدا ہَے٬ اُہی دھرم کئی وار ٹکراء٬ تݨاء اتے ہِںسّا دا کارن بݨدا نذر آ رِہا ہَے۔ پِچھلے دس-پںدّراں سالاں دَۄران بھارت وِچّ دھارمِک اسہِݨشِیلتا وِچّ نِرںتّر وادھا دیکھݨ نُۄں مِلِیا ہَے٬ جِسنے سماجِک تاݨاباݨے نُۄں کئی تھاںواں ’تے کمذۄر کِیتا ہَے۔ گلت جاݨکاری٬ راجنِیتِک لابھ٬ سِیاسی دھرُوِیکرن٬ جاتِیواد٬ وکھّ وکھّ سںگّٹھناں دی اُکسائُݨ والی بھاشا اتے سۄشل مِیڈِییا دی بیرۄک ٹرۄلِںگّ نیں اِس ماہَۄل نُۄں ہۄر پیچِیدا بݨائِیا ہَے۔

بھاویں بھارت سِکھِّیا٬ تکنالۄجی٬ بُنِیادی ڈھاںچے اتے آرتھِکتا وِچّ اگّے ودھ رِہا ہَے پر سِیاسی اتے دھارمِک تݨاء دِییاں ودھدِییاں گھٹناواں اِس ترکّی نُۄں کھترے وِچّ پا رہِییاں ہن۔ چھۄٹِیاں ٹکراواں تۄں لَے کے وڈّے دںگِّیاں تک٬ اںکّڑے اِکّ کھَۄپھناک ہکِیکت درسائُںدے ہن کِہ سماج بیشک وِگِیانک اتے تکنِیکی تَۄر ’تے ترکّی کر رِہا ہَے پر منُکھّی مُلّاں اتے سہِݨشِیلتا وِچّ کمی آ رہی ہَے۔ اِتھّے اسِیں 2015 تۄں 2025 تک واپرِییاں مہتّوپُۄرن گھٹناواں٬ سماج اُتّے اُنہاں دے پْربھاو٬ مُکھّ کارن اتے اگلا راہ دیکھاںگے۔

2015-2017 دے سمیں دی گلّ کرِیئے تاں چھۄٹے ٹکراء تۄں وڈّی ہِںسّا تک دیکھݨ نُۄں مِلی ہَے۔ اِہ تِنّ سال بھارت دے کئی اِلاکِیاں وِچّ دھارمِک تݨاء دے ودھݨ دا سماں سابت ہۄئے ہن۔

بلالبھگڑھ٬ ہرِیاݨا (2015)

مسجِد لئی ذمِین نال سمبّںدھّت وِواد نیں ہِںدُّۄ-مُسلِم تݨاء نُۄں ہِںسّا وِچّ بدل دِتّا۔ اِہ سِرپھ ذمِین دا جھگڑا نہِیں سی٬ اِہ اُس تݨاء دا نتِیجا سی جۄ سالاں تۄں ہَۄلی-ہَۄلی پَیدا ہۄ رِہا سی۔ اِس گھٹنا وِچّ لگبھگ 400 مُسلِم پرِواراں نُۄں آپݨے گھر چھڈّݨے پئے٬ جۄ منُکھّی پِیڑا دی گمبھِّیرتا نُۄں درسائُںدا ہَے۔

گُجرات ذِلہا (جنوری 2015)

ذمِینی وِواد نیں تِنّ جاناں کھۄہ لئیِیاں اتے کئی گھر تباہ ہۄئے۔ ساذا دِییاں اجِہِییاں لپیٹاں نیں دسِّیا کِہ ستھانک ٹکراو کِویں تُرںتّ دھارمِک رںگّ پھڑ لَیںدے ہن۔

دھُلاگڑھ٬ پچھّمی بںگّال (2016)

رمذان دَۄران چھۄٹے تݨاء نیں وڈّے ہںگّامے دا رُۄپ دھار لِیا۔ گھر٬ دُکاناں اتے دھارمِک ستھان نُکسان دا نِشان بݨے۔ اِہ گھٹنا سماجِک تݨاء دی ناذُکتا نُۄں ساہمݨے لَے آئی۔

پٹن٬ گُجرات (2017)

سکُۄل دے وِدِیارتھِییاں دے چھۄٹے جھگڑے نیں 2 مَۄتاں اتے 50 تۄں ودھّ مُسلِم گھراں دی تباہی دا کارن بݨ کے اِہ دسِّیا کِہ سِیاسی اتے دھارمِک تݨاء کِنّا تیذی نال بھکھ سکدا ہَے۔

2018-2020 دے دَۄران شہِری ہِںسّا اتے وڈّے دںگّے واپر گئے۔ اِنہاں سالاں وِچّ واپرِییاں گھٹناواں نیں راشٹری پدھّر ’تے چرچا نُۄں جنم دِتّا۔

بھِیما کۄریگائۄ٬ پُۄنے (1 جنوری 2018)

اِکّ اِتِہاسک سمارۄہ دَۄران ہِںسّا بھڑک اُٹھّی۔ 2 مَۄتاں ہۄ گئیِیاں تے 35 ذکھمی ہۄ گئے۔ 300 تۄں ودھّ گْرِپھتارِییاں ہۄئیِیاں۔ اِس گھٹنا نیں جاتی اتے دھارمِک تݨاء دے مِلے-جُلے پْربھاواں نُۄں ساہمݨے لِیاںدا۔

دِلّی دںگّے پھروری 2020 وِچّ واپرے۔ اِہ بھارت دے آدھُنِک اِتِہاس دے سبھ تۄں کھَۄپھناک دںگّے سابت ہۄئے۔ 53 لۄک مارے گئے٬ اتے 200 تۄں ودھّ ذکھمی ہۄئے۔ ہذاراں لۄک بیگھر ہۄ گئے۔ مُکھّ تَۄر ’تے مُسلِم سمُدائ سبھ تۄں ودھّ پْربھاوِت ہۄئِیا۔ گھر٬ دُکاناں٬ مسجِداں اتے جائِداد تباہ ہۄئی۔ اِہ گھٹنا سِیاسی٬ دھارمِک اتے سماجِک تݨاء دے اِکٹھّے پھٹݨ دا نتِیجا سی۔

2021-2023: اُتّری-پُۄرب اتے دکھّݨی بھارت وِچّ گھٹناواں ودھ گئیِیاں۔ تْرِپُرا٬ اسم اتے مݨِیپُر (2021-2023) دی گلّ ہَے۔

اِنہاں راجاں وِچّ دھارمِک ستھاناں ’تے ہملے٬ سمُدائِک ٹکراء اتے دںگّے واپرے۔ اُتّری-پُۄرب بھاویں دھارمِک تَۄر ’تے وکھّرا کھیتر ہَے٬ پر ٹکراء اسہِݨشِیلتا دے ودھ رہے راشٹری رُجھان نُۄں درسائُںدے ہن۔

نُںہّ/میوات٬ ہرِیاݨا (2023)

دۄ دھارمِک سمُدائِیاں وِچکار وڈّا ٹکراء ہۄئِیا۔ بہُت سارے گھر کھالی کروائُݨے پئے اتے پُلِس نُۄں ستھِتی کابُۄ کرن لئی وڈّی تائِناتی کرنی پئی۔

کرناٹک - شِومۄگگا (2022) وِچّ اِکّ ہِںدُّۄ کارکُن دی ہتِّیا تۄں بائد ہںگّاما ہۄئِیا اتے کمِئۄُنل تݨاء نیں انیک پرِواراں نُۄں پْربھاوِت کِیتا۔

رام نَۄمی دںگّے (2022) کئی راجاں وِچّ پْرۄسَیشناں دَۄران ٹکراء واپرے۔ گُجرات وِچّ اِکّ مَۄت ہۄئی اتے بہُت سارے وِئکتی ذکھمی ہۄئے۔

2024-2025 وِچّ وی نپھرت اتے دھرُوِیکرن دی تیذی آئی۔

CSSS دی 2024 رِپۄرٹ کُجھ وکھّرا ہی کہِںدّی ہَے۔ اِس رِپۄرٹ انُسار کیول اِکّ سال وِچّ دھارمِک اتے جاتِیگت دںگِّیاں وِچّ 84% وادھا درج کِیتا گِیا۔ اِس دَۄران 13 لۄک مارے گئے۔ اِنہاں وِچّ 10 مُسلِم اتے 3 ہِںدُّۄ سن۔

مُکھّ کارن - دھارمِک تِئُہار٬ پْرۄسَیشن اتے راجنِیتِک لابھ لئی تݨاء دی ورتۄں کِیتی گئی۔

کرناٹک سکُۄل٬ 2025 وِچّ گُسّے دی لہِر اَینی ودھ گئی کِہ بچِّیاں دے پِیݨ والے پاݨی وِچّ ذہِر مِلا دِتّا گِیا۔ اِہ سبھ تۄں ڈرائُݨِییاں گھٹناواں وِچّۄں اِکّ سی۔ کِسے نیں نپھرت دے کارن بچِّیاں دے پاݨی دے ٹَیںک وِچّ کِیٹناشک مِلا دِتّا٬ جِس نال 12 بچّے بِمار ہۄ گئے۔ 11 بچّے ہسپتال وِچّ داکھل کرنے پئے۔ اِس لئی 3 دۄشی گْرِپھتار کِیتے گئے۔ اِہ کہاݨی دسّدی ہَے کِہ نپھرت کِس ہدّ تک منُکھّتا نُۄں ڈھاہ سکدی ہَے۔

دھارمِک ہِںسّا دے مُکھّ کارن کئی ہن۔ بھاویں ہر گھٹنا دے آپݨے ستھانک کارن ہُںدّے ہن پر کُجھ ساںجھے رُجھان سارے دیش وِچّ نذر آئُںدے ہن-

دھارمِک پْرۄسَیشن اتے تِئُہار وڈّے کارن بݨے ہن۔ چھۄٹِییاں گھٹناواں - ڈاںس نال سںگِّیت دا شۄر٬ رستے دی رُکاوٹ٬ ناہریباذی - تُرںتّ وڈّے ٹکراء وِچّ بدل جاںدِییاں ہن۔

ذمِین اتے جاتی سںگھّرش دُۄجا کارن ہن۔ ذمِین دے وِواد اتے جاتی آدھارِت درجے دی لڑائی کئی وار دھارمِک رںگّ لَے لَیںدی ہَے۔ سِیاسی لابھ اتے وۄٹ بَیںک سِیاست وی مُکھّ کارن ہَے۔ کئی وار ٹکراء نُۄں جاݨ-بُجھّ کے بھکھائِیا جاںدا ہَے۔ اِہ دھارمِک تݨاء دا سبھ تۄں خترناک پکھّ ہَے۔ سۄشل مِیڈِییا دی بیرۄکٹۄک بھُۄمِکا وڈّی ذِمّیوار ہَے۔

جھُۄٹھِییاں خبراں٬ وِیڈِیئۄ٬ ٹرۄل آرمی اتے اُکسائُݨ والی بھاشا - اِہ سبھ دھارمِک تݨاء نُۄں کُجھ گھںٹِّیاں وِچّ دںگّے دی شکل دے سکدِییاں ہن۔ اِسدے سماج ’تے بُرے پْربھاو پَے رہے ہن۔ منُکھّی٬ آرتھِک اتے مانسِک نُکسان وی واپر رہے ہن۔ ذِںدّگِییاں دی تباہی ہۄ رہی ہَے۔ دںگِّیاں وِچّ مرن والے لۄک سِرپھ اںکّڑے نہِیں ہُںدّے - اُہ کِسے دے بچّے٬ ماپے٬ بھرا-بھَیݨ ہُںدّے ہن۔ جائِداد اتے وپار دا نُکسان ہۄ رِہا ہَے۔ گھر٬ دُکاناں٬ مسجِداں٬ مںدّر٬ بہُت کُجھ جل جاںدے ہن۔ کئی پرِوار مُڑ کھڑھے ہی نہِیں ہۄ سکدے۔ بھرۄسے دا ٹُٹّݨا سبھ تۄں ماڑا ہَے٬ سبھ تۄں وڈّی ہانی بھرۄسے دی ہُںدّی ہَے۔ پڑۄسی اُتّے شکّ٬ دُۄجے دھرم دے لۄکاں نال دُۄری ہۄݨ لگدی ہَے۔ بچِّیاں اتے بذُرگاں اُتّے بہُت ماڑا منۄوِگِیانک پْربھاو پَیںدا ہَے۔ بچّے دںگِّیاں دِییاں گھٹناواں نُۄں ساری اُمر نہِیں بھُلّدے۔ اُس ڈر نال اُہ ’ہۄر‘ دھرم والے نُۄں دُشمݨ منّݨ لگدے ہن - جۄ سماج لئی خترناک ہَے۔ اِہ نہِیں کِہ سارے ہی اِس نپھرتی بھاونا دے شِکار ہُںدّے ہن۔ منُکھّتا دِییاں رَۄشن مِسالاں وی مِلدِییاں ہن۔ ہنیرے وِچکار ہمیشا رَۄشنی وی ہُںدّی ہَے۔ دِلّی دںگِّیاں دَۄران سِکھّ سمُدائ نیں لںگّر اتے راہت کیںدر چلائُݨ وِچّ وڈّی بھُۄمِکا نِبھائی۔

کئی تھاںواں ’تے ہِںدُّۄیاں نیں مسجِداں دی رکھِّیا کِیتی اتے مسلماناں نیں آپݨے اِلاکِیاں دے مںدّراں دی سُرکھِّیا کِیتی۔ کُجھ شہِراں وِچّ دۄنۄں سمُدائِیاں نیں مِل کے راہت کمّ کِیتے۔ اِہ مِسالاں سابت کردِییاں ہن کِہ اِنسانِیئت نپھرت تۄں وڈّی ہَے۔

بھوِکھّ لئی ذرُۄری کدم اُٹھائُݨ دی لۄڑ ہَے تاں کِہ اِس نپھرتی لہِر نُۄں رۄکِیا جا سکے۔ بھارت نُۄں سہِݨشِیلتا دے رستے مۄڑن لئی ہیٹھلے کدم لاذمی ہن-

سِکھِّیا وِچّ شاںتی اتے سمجھ دا پْرسار کرنا پویگا۔ سکُۄلاں٬ کالجاں اتے یُۄنِیورسِٹِییاں وِچّ دھارمِک سمجھ٬ ساںجھے مُلّ اتے سںوِّدھانک مُلّاں دی سِکھِّیا ذرُۄری ہَے۔

سۄشل مِیڈِییا ’تے نِگرانی اتے ذِمّیواری تَیء کرنی پویگی۔

منگھڑت خبراں رۄکݨ لئی کانُۄن اتے تکنالۄجِیکل پْربںدھّ مذبُۄت کرنے پَیݨگے۔ سخت کانُۄنی کاروائی کِیتی جاوے۔ نپھرت پھَیلائُݨ والِیاں نُۄں سخت سذا مِلݨی چاہِیدی ہَے۔ دںگّے دی سِیاست ختم ہۄݨی چاہِیدی ہَے۔ دھارمِک آگُۄیاں نُۄں ساںجھی بھُۄمِکا لئی پْریرِت کرنا ذرُۄری ہَے۔

اِکّ ساںجھا مںچّ ہۄوے جِتھّے سارے دھرماں دے پْرتِینِدھ اِکٹھّے ہۄ کے شاںتی دا سںدّیش دیݨ۔ راجنِیتِک کںٹّرۄل ذرُۄری ہَے۔ نیتاواں دی بۄلی سماج نُۄں جۄڑ سکدی ہَے جاں تۄڑ سکدی ہَے۔ اِس لئی ذِمّیواری نال بۄلݨا بہُت ذرُۄری ہَے۔ بچِّیاں دے سِلیبس وِچّ وی دھارمِک سہِݨشِیلتا نال سبںدھِّت پاٹھ-کْرم شامل کرنے چاہِیدے ہن۔

اںتّ سِٹّے دی گلّ کرِیئے تاں پِچھلے دہاکے دِییاں گھٹناواں اِہ سپشٹ کردِییاں ہن کِہ بھارت وِچّ دھارمِک اسہِݨشِیلتا اِکّ وڈّا سماجِک کھترا بݨ چُکّی ہَے۔ اِہ سِرپھ ٹکراء نہِیں - اِہ منُکھّتا٬ بھرۄسے٬ سہِݨشِیلتا اتے دیش دی ایکتا لئی چُݨَۄتی ہَے۔

پر اِہ وی سچّ ہَے کِہ جِتھّے نپھرت دِییاں گھٹناواں نیں سماج نُۄں وںڈِّیا٬ اُتھّے اِنسانِیئت دِییاں مِسالاں نیں دسِّیا کِہ بھارت اجے وی اِکّ سہِݨشِیل٬ پِیار کرن والا اتے سںوِّدھانک مُلّاں ’تے چلّݨ والا دیش ہَے۔ اگلا دہاکا سِرپھ تکنِیکی ترکّی دا نہِیں ہۄݨا چاہِیدا٬ اِہ سہِݨشِیلتا٬ منُکھّی بھائیِچارے٬ آپسی آدر اتے ساںجھے راشٹری سُپنے دا دہاکا ہۄݨا چاہِیدا ہَے۔ دھرم سانُۄں وںڈّے ناں٬ سگۄں جۄڑے۔ ہِںدُّۄ٬ سِکھّ٬ مُسلِم٬ اِیسائی - سارے بھارت دے برابر دے ناگرِک ہن۔ اسِیں اِکّ-دُۄجے دی اِذّت کرکے٬ نپھرت چھڈّکے اتے پِیار دی نِیتی اپݨاکے ہی “انیکتا وِچّ ایکتا” دے سُپنے نُۄں بچا سکدے ہاں۔

دیش دا وِکاس تدۄں ہی سمبھّو ہَے جیکر اسِیں اِکّ-دُۄجے نُۄں دُشمݨ نہِیں٬ سگۄں بھائیِچارے دے ساتھی دے تَۄر ’تے ویکھِیئے۔ نہِیں تاں نپھرت دا رستا بھارت نُۄں دُنِییا دی دَۄڑ وِچّ پِچھّے دھکّ دیویگا۔ سماں ہَے کِہ اسِیں سۄچِیئے٬ سہِݨشِیلتا نُۄں آپݨا راہ بݨائیِئے۔

* * * * *