اِہ گلّ کۄئی چھے کُ مہِینے پہِلاں دی ہَے۔ اسِیں اِکّ وِیاہ سماگم وِچّ ساں اتے پںجّاب دے کُجھ مںتّری اتے ہۄر پْرمُکھّ وِئکتی ساڈے نال والِییاں کُرسِییاں اُتّے بَیٹھے ہۄئے سن۔ اچانک اِکّ مںتّری ہرِیاݨے دا آ گِیا۔ اسِیں سارے کُڑی والے پرِوار ولّۄں ساں اتے اُہ دُۄسرے پاسے والِیاں دا نیڑُۄ سی۔ سِیاست دے دھنںتّر بَیٹھے ہۄݨ تاں سِیاسی گلّاں وی چلدِییاں ہن اتے سماج دی ہالت بارے وی۔ ہر کۄئی دُۄسرِیاں تۄں ودھّ جاݨکاری ہۄݨ اتے باکی سبھ نُۄں بیئیِمان تے آپݨے آپ نُۄں اِمانداری دا پُتلا دسّݨ لگّ جاںدا ہَے۔ اُتھّے وی اِہۄ کُجھ چلّ پِیا اتے پھِر کِئُںکِہ ہرِیاݨے والا مںتّری بھارتی جنتا پارٹی دا اتے پںجّاب والے مںتّری آم آدمی پارٹی دے سن٬ اِس لئی دۄواں دھِراں دے راج دے چںگّے-ماڑے پکھّاں بارے اُہ چرچا چلّݨ لگّ پئی٬ جِہڑی ’وِیاہ وِچّ بِیء دا لیکھا‘ چھیڑن واںگ جاپدی سی۔ کھاݨا کھاݨ ویلے تک اِس گلّ اُتّے سارِیاں دی سہِمتی جاپݨ لگّ پئی کِہ راج کِسے وی پارٹی جاں کِسے وی آگُۄ دا ویکھ لئیِئے٬ اجّ سمُچّے بھارت وِچّ بھْرِشٹاچار تۄں کۄئی نُکّر بچی نہِیں رہِ سکی۔ اِکّ جݨے نیں وکھّری گلّ اِہ وی کہِ دِتّی کِہ اںگّریذاں دا دِتّا اپھسری ڈھاںچا سُدھار کدے ہۄݨ نہِیں دِںدّا٬ ہر نوِیں سرکار دے مںتّرِییاں نُۄں آپݨی چاٹ اُتّے لا لَیںدا ہَے اتے سارے نپھے-نُکسان دے پھارمُۄلے دسّݨ دے نال وِچۄلِیاں دی لِسٹ وی دے دِںدّا ہَے۔
مساں دۄ دِن گُذرے سن٬ اِکّ سجّݨ دا پھۄن آئِیا کِہ مِلݨا چاہُںدّے ہن۔ مَیں ہامی بھری تاں اُہ اُسے دِن آݨ پہُںچّے اتے دسِّیا کِہ اُہ ہائی کۄرٹ دے رِٹائِرڈ ججّ ہن اتے جِس وِیاہ دَۄران ساڈی اُپّر والی گلّبات چلّ رہی سی٬ اُس سماگم وِچّ اُہ ساڈے پِچھّے والِییاں کُرسِییاں اُتّے بَیٹھے سبھ کُجھ سُݨ رہے سن۔ اُہ آئے وی اِسے مسلے بارے وِچار کرن لئی سن کِہ سماج دی نِگھّردی ہالت دے سُدھار لئی کُجھ کرنا چاہِیدا ہَے٬ پر کِیتا کی جاوے٬ اِتھّے آ کے اُنہاں دا من نِراش ہۄ جاںدا سی کِہ سارے ترپھِیں بھْرِشٹاچار پھَیلِیا پِیا ہَے٬ نال تُرن والا بںدّا کۄئی نہِیں تے جِہڑے لبھّدے ہن٬ جدۄں اُہ نال تۄر لئے تاں پھِر لڑنا کِس دے کھِلاپھ ہَے! یانی وڈّے چۄر اِہۄ جِہی مُہِمّ دے مۄہری بݨن لئی سارِیاں تۄں کاہلے ہُںدّے ہن۔ اُس ججّ ساہِب نیں اجۄکی سِیاست دے نِگھار دی چرچا وِچّ کِسے دا لِہاذ نہِیں سی کِیتا٬ ناں دھارمِک پکھّ والِیاں بارے٬ ناں سماج سیوی سںسّتھاواں دے نِگھار بارے اتے ناں اُس نِیاں پْرݨالی نال جُڑے لۄکاں بارے٬ جِسدا اُہ کھُد لمّا سماں اںگّ رہِ چُکّے سن۔ لمّی گلّبات دے بائد اُنہاں نیں رائے دِتّی کِہ سماج لئی کُجھ کِیتا جاݨا چاہِیدا ہَے٬ بہُتے بیشکّ ناں سہی٬ سِرپھ پںجّ بںدّے وی نال لَے کے چلّ پئیِئے تاں ہَۄلی-ہَۄلی کاپھلا بݨ جاںدا ہَے۔ اُنہاں نیں اُردُۄ دا شیئر وی بۄلِیا کِہ ’اکیلا ہی چلا تھا ذانبے مںذِّل٬ لۄگ مِلتے گئے٬ کارواں بنتا گئِیا۔‘ سوال اِتھّے آ کے رُک گِیا کِہ مُڈھلے پںجّ بںدّے کِہڑے لبھّے جاݨ اتے ساڈی دۄواں دی رائے جِس پہِلے بںدّے بارے بݨ گئی٬ اُس نُۄں مِلݨ اتے اِدّاں دی کِسے کۄشِش دا اںگّ بݨن لئی منائُݨ لئی اُنہاں نیں ساری ذِمّیواری میرے اُتّے سُٹّ دِتّی۔ اُہ چِتوِیا گِیا بںدّا پںجّاب دا چِیپھ سَیکٹری رہِ چُکّا سی اتے آم رائے اِہ سی کِہ ساری اُمر اُہ داگاں تۄں بچِیا رِہا ہَے۔
تِیہ-پَیںتی سالاں پِچھّۄں میرا پھۄن سُݨ کے اُس نیں کھُد ہی مِلݨ لئی تاںگھ دِکھائی اتے اِکّ گھںٹّے تک مَیں اُنہاں دے گھر پہُںچّ گِیا۔ اُس نیں ساری کہاݨی سُݨن دے بائد پہِلی گلّ اِہ کہِ دِتّی کِہ جدۄں سبھ پاسے انّہا کھاتا چلّدا پِیا ہَے٬ تُہاڈے-ساڈے نال چلّݨ والے بہُتے لۄک لبھّݨے نہِیں٬ پر تُسِیں جدۄں پںجّ جݨے اِدّاں دے لبھّ لوۄگے٬ مَیں پُۄری ترہاں تُہاڈے نال ہاں٬ پَیر کدی پِچھّے نہِیں کھِچّاںگا۔ ہائی کۄرٹ دے سابکا ججّ ساہِب وی اتے مَیں وی پُۄرا تاݨ لا کے تھکّ گئے٬ سانُۄں اِدّاں دے پںجّ بںدّے نہِیں لبھّ سکے٬ کِسے دے بارے ذاہرا ناں سہی٬ لُکویں کِسّے بہُت سُݨن نُۄں مِل گئے تے اِکّ جݨے نیں ساپھ ہی کہِ دِتّا کِہ اُمر دے اِس پڑاء اُتّے اُہ کِسے نویں کھلجگݨ وِچّ پَے کے ٹکے-ٹکے دے بیئیِمان لۄکاں دِییاں لائیِیاں جھُۄٹھِییاں تُہمتاں سُݨن اتے اںدّرے-اںدّر کھِجھدے رہِݨ دے نال آپݨے پرِوار تۄں اِہ سُݨن لئی تِیار نہِیں کِہ میرے اِس کدم نال اُنہاں دی ذِںدّگی وِچّ ہلچل مچّدی ہَے۔ پھِر وی اِہ پیشکش اُس نیں کر دِتّی کِہ جدۄں اگلا کدم چُکّݨ لگّۄگے تاں کھرچے دی پْرواہ نہِیں کرنی٬ میرے پَیسے بچِّیاں نُۄں نہِیں چاہِیدے٬ اُنہاں کۄل بڑا کُجھ ہَے٬ مَیں آپݨے کھاتے دی بچّت کِسے نیک کمّ لئی کھرچ کر دِیاں تاں بُرا نہِیں منّݨگے۔ پیشکش آپݨی تھاں سی٬ جِسدے لئی اُنہاں دا دھنّواد وی کِیتا٬ پر پںجّ بںدّے اِدّاں دے جۄڑن دا کمّ پھِر رہِ گِیا۔
سِیاسی لۄکاں دے اکھّاں٬ کنّ اتے نکّ بڑے تیذ ہُںدّے ہن٬ اِدّاں دِییاں گلّاں اُنہاں کۄل بڑی چھیتی پہُںچّ جاںدِییاں ہن اتے ساڈی اِہ وِچار-مُہِمّ وی پہُںچّ گئی۔ پںجّاب دی راجنِیتی دا سرگرم اتے ہر مُدّے لئی اگّے لگّݨ نُۄں کاہلا رہِݨ والا اِکّ نیتا ساڈے کۄل آ پُجّا٬ پر پہِلا سوال اُس نیں اِہ کِیتا کِہ کی گلّ پںجّاب دی مَۄجُۄدا سرکار تۄں اِنی چھیتی آس لہِ گئی! ناں اُس نیں کُجھ کرنا سی اتے ناں نال نِبھݨا سی٬ اُہ سِرپھ اگلے کدم سُںگھّݨ آئِیا سی تے مُڑ گِیا۔ اگلے دِنِیں اُسے واںگ کُجھ ہۄر آگُۄ آئے اتے اِہۄ گلّاں کر کے تُر گئے۔ پںجّ بںدّے نال جۄڑ سکݨ دا مُدّا اُتھّے ہی کھڑھا رِہا۔
سچائی کِسے نُۄں بُری لگّے جاں لگدی وی ہۄوے تے ذاہر ناں کرے تاں ہۄر گلّ ہَے٬ پر اسلِیئت اِہی ہَے کِہ سرکار کۄئی وی ہۄوے٬ اجۄکے ماہَۄل وِچّ سارے بھارت وِچّ٬ اِسدے کِسے وی سُۄبے وِچّ اِمانداری دے دائوے کری جاوے٬ اِمانداری نال چلائُݨی سمبھّو نہِیں۔ اُردُۄ دا شیئر ہَے کِہ ’وِیران گُلِستاں کرنے کۄ بسّ ایک ہی اُلُّۄ کاپھی ہَے٬ ہر شاکھ پے اُلُّۄ بَیٹھا ہَے٬ اںجّامے گُلِستاں کِیا ہۄگا!’ اجۄکے بھارت اتے اِسدے راجاں دِییاں سرکاراں اتے سرکاری مشِینری بارے اِہ شیئر کِنّا ٹھِیک جاں کِنّا گلت ہَے٬ اِہ پھَیسلا پاٹھکاں اُتّے چھڈِّیا ٹھِیک رہیگا٬ پر اِکّ گلّ انّا ہذارے نیں دِلّی دے مںچّ تۄں کہی سی تے پُۄرا کَۄڑا سچّ کہی سی٬ اُس دا ذِکر کِیتا جا سکدا ہَے۔ اُس نُۄں پُچھِّیا گِیا سی کِہ بھْرِشٹاچار وِرۄدھ دی اِس مُہِمّ دے بائد کی تُسِیں بھارت وِچّ سرکار جاں سرکاراں بدلݨ دا نائرا وی دِئُگے تاں اُس نیں کِہا سی کِہ بِلکُل نہِیں٬ اِسدا کۄئی پھائِدا نہِیں۔ انّا نیں کِہا سی کِہ اجۄکے ہاکم بھْرِشٹاچار دی بی اے پاس ہۄ سکدے ہن٬ سرکار بدل کے اِنہاں دی تھاں جِنہاں نُۄں لِیاںدا٬ اُہ ہۄر اگّے ودھ کے بھْرِشٹاچار وِچّ اَیمّ اے پاس کرنا کِدھرے رِہا٬ پی اَیچّ ڈی کر چُکّے وی سابت ہۄ سکدے ہن۔ اِس لئی مُکھّ کمّ سرکاراں بدلݨ دا نہِیں٬ اُہ پْربںدھّ بدلݨ دا ہَے٬ جِہڑا بھْرِشٹاچار نُۄں برداشت کردا ہَے۔ اِدّاں دے بدلاء کُجھ دیش کر چُکّے ہن۔ انّا دی گلّ بِلکُل ٹھِیک سی۔ ہاںگ کاںگ کِسے سمیں سںسّار دے بھْرِشٹاچاری دیشاں وِچّۄں پہِلے اٹھّاں وِچّ گِݨِیا جاںدا سی٬ اُتھّے جدۄں لۄک اُٹھّ پئے تاں بھْرِشٹاچار کرن والی دھاڑ اِہۄ جِہی کھُۄںجے لائی کِہ اُہی ہاںگ کاںگ پھِر اُس دے بائد سںسّار دے سِکھرلے اٹھّ اِماندار دیشاں وِچّ گِݨے جاݨ دے کابل ہۄ گِیا سی۔ بھارت دے لۄکاں نُۄں انّا ہذارے اجّ وی یاد ہَے٬ اُس دا سُنیہا یاد نہِیں۔
اسِیں لۄکاں نیں کاںگرسِییاں دا بھْرِشٹاچار وی ویکھِیا ہۄئِیا سی٬ اکالی آگُۄیاں ولّۄں کِیتے-کروائے جاݨ والے کئی کاںڈ وی سانُۄں پتا ہُںدّے سن٬ اِس لئی اِکّ جھاک جِہی لگّی سی کِہ کۄئی تِیسری دھِر آئی تاں بھْرِشٹاچار نُۄں نتھّ پَیݨ دی آس ہۄ سکدی ہَے۔ اِہ آس وی سِرے چڑھن والی نہِیں نِکلی۔ سرکار بݨی نُۄں اجے مساں مہِینا ہۄئِیا سی کِہ اِکّ مںتّری دا استِیپھا لَے کے پُلِس دے ہوالے کِیتا گِیا تے دۄش اِہۄ دسِّیا گِیا کِہ اُہ آئُںدے سار ہی بھْرِشٹاچار کرن لگّ پِیا سی۔ بائد وِچّ اُس نیں ذمانت کروا لئی٬ اجّ وی اُہ راج کردی پارٹی دا اںگّ ہَے٬ کیس کِسے پاسے نہِیں لگّا۔ پھِر دۄ ہۄر مںتّرِییاں دے بارے اِہۄ گلّ سُݨی گئی٬ کُجھ سماں لمکا کے سہی٬ استِیپھے وی لئے گئے٬ پر ہۄر کاروائی کۄئی نہِیں سی کِیتی گئی اتے لۄک گلّاں کرن لگّے سن کِہ کاروائی رۄکی گئی ہَے۔ راج کردی پارٹی دا اِکّ وِدھائِک نکد پَیسے لَیںدا پھڑے جاݨ دی گلّ ساہمݨے آئی٬ اُس دا کیس وی باکِییاں واںگ گھٹّے وِچّ رُل گِیا٬ کاروائی کۄئی اگّے نہِیں تُر سکی۔ پِچھلی کاںگرسی سرکار دے مںتّرِییاں بھارت بھُۄشݨ آشُۄ تے سُںدّر شام دے وِرُدھّ بڑے دھڑلّے نال کیس بݨدے ویکھے گئے٬ پر جدۄں ادالتاں وِچّ گئے تاں اُہ کیس ٹِک نہِیں سکے۔ آکھر کۄئی اِدّاں دا اںشّ تاں کِسے پھَیسلے پْربھاوت کرن والے پدھّر دی کُرسی اُتّے بَیٹھا ہَے٬ جِہڑا اِنہاں سارِیاں لئی ڈھال بݨ جاںدا ہَے اتے اِہۄ جِہے اُس اںشّ دی چرچا جدۄں آم لۄک کردے پئے ہن تاں کی اِہ راج کرن والِیاں تک نہِیں پہُںچّدی! اِنہاں چرچِیاں دا اسر ہیٹھاں تک ہۄݨ لگّ پِیا ہَے تے سرکار چلائُݨ والی ٹِیم بیشک اِہ سمجھدی ہَے کِہ اُنہاں کۄل دۄ سال تۄں ودھّ سماں ہَے٬ اُنہاں دا سماں مُٹھّ وِچّۄں ریت کِردی واںگ کِردا جاںدا ہَے۔ اکھِیرلے سال تاں اپھسر مَۄکے دی سرکار دا ہُکم منّݨا بںدّ کر دِںدّے ہُںدّے ہن۔
کۄئی وکت سی کِہ اِدّاں دے ماہَۄل وِچّ کِسے اِنکلاب دے ہالات پَیدا ہۄݨ دی بھوِکھّباݨی کِیتی جا سکدی سی٬ دُنِییا وِچّ اِنکلابی تاکتاں دے نِگھار نیں اُس دی چرچا وی بںدّ کروائی پئی ہَے۔ اِہ نہِیں کہِݨا چاہِیدا کِہ اِنکلاب دی سمبھّاونا نہِیں رہی٬ جدۄں لۄکاں کۄل پیٹ بھرن واستے کۄئی وسِیلا نہِیں رہِںدّا تاں جابر تۄں جابر راجاں وِچّ وی اُٹھّ کھڑۄںدے ویکھے ہن۔ اِہ کُجھ کِسے ویلے بھارت وِچّ وی اچانک اِکّ وہِݨ دے رُۄپ وِچّ وٹ جاوے تاں ہَیرانی نہِیں ہۄویگی٬ پر اجّ دی گھڑی اِدّاں دے ہالات نہِیں۔ پںجّاب اتے بھارت دے لۄکاں ساہمݨے اجّ دی گھڑی سَۄ سوالاں دا سوال اِہی ہَے کِہ بھْرِشٹاچار نیں اُنہاں نُۄں گُذارا کرن جۄگے وی نہِیں چھڈِّیا٬ اِسدا کۄئی ناں کۄئی بانہݨُۄں بنّہِیا جاݨا چاہِیدا ہَے۔ بِناں شکّ وِنۄبا بھاویں تۄں لَے کے انّا ہذارے تک دے اںدّۄلناں دے اںتّلے نتِیجے آس مُتابک ناں نِکلݨ نال لۄکاں دا بھرۄسا ٹُٹِّیا ہَے٬ اِسدے باوجُۄد آم لۄک اجے تک اِکّ ہۄر اِدّاں دا اںدّۄلن اُڈِیکدے ہن۔ کۄئی مسِیہا مُڑ کے اُٹھّیگا٬ جے اُٹھّیگا تاں کدۄں اتے کِہۄ جِہا اُٹھّیگا٬ اِہ سوال اسِیں نہِیں٬ آم لۄک پُچھّدے ہن۔