سںسّار دے سارے منُکھّاں دی نسل (species) دا سائِںسی نائۄں ہَے ’ہۄمۄ سیپِیئنج‘ (Homo sapiens), جِسدا ارتھ ہَے سِیاݨا٬ بُدھِّیمان٬ جاں وِچاروان منُکھّ۔ اِہ نائۄں 1758 وِچّ سوِیڈن دے اِکّ مشہُۄر سائِںسدان کَیرُلس لِنِیئس نیں رکھِّیا سی؛ بلکِہ سارے جاندار پْراݨِییاں دے سائِںسی نائۄں رکھّݨ دی پْرݨالی دا آوِشکار ہی اُس نیں کِیتا سی اتے اِہ ہی اجّ سارے سںسّار وِچّ پْرچلت ہَے۔ سرِیر اتے سُبھاء دے کُچھ لچھّݨاں کرکے پشُۄ-جگت دے پْراݨِییاں نال میل کھاݨ کر کے بھاویں منُکھّ نُۄں پشُۄ-جگت (اَینِیمیلِییا کِںگّڈم Animalia Kingdom) وِچّ رکھِّیا گِیا ہَے پر کُدرت ولۄں مِلے ہۄر وِشیش گُݨاں (Faculties) کر کے اِہ اُنہاں سبھ وِچّۄں اُتّم ہَے۔ اِہ گُݨ ہن: وِکسِت کِسم دا سرِیر اتے دِماگ٬ سِدھّے کھڑھے ہۄ کے دۄںہ پَیراں ’تے تُر٬ بۄل٬ اگّ نُۄں ورت سکݨ, جتھیبںدّ (Forming Groups) کر/ہۄ سکݨ اتے بُدھّ-وِویک دی ادھِکارتا٬ جِنہاں کر کے اِس نُۄں اِہ نائۄں دِتّا گِیا ہَے۔ منُکھّ نیں بہُت ہدّ تک آپݨے اِس نائۄں نال اِنساف وی کِیتا ہَے۔ اِس سںسّار وِچّ اڈّ-اڈّ سمِیاں اتے اڈّ-اڈّ دیشاں وِچّ چۄٹی دے ادھِیاتمِک مہامپُرکھ آ چُکّے ہن٬ اتے آ رہے ہن۔ اِنہاں نیں منُکھّاں دے آتمِک گُݨاں نُۄں اُبھارِیا٬ سُچجّے جِیون جِئۄُݨ دِییاں سِیاݨپاں سِکھائیِیاں٬ برابری اتے شاںتی دا سُنیہا دِتّا٬ اتے اُنہاں نُۄں ہکّ-سچّ واستے ڈٹݨ دی ہِمّت دِتّی۔ وڈّے-وڈّے نِیاں-پسںدّ ہُکمران٬ فِلاسفر اتے سماجِک مہاں-منُکھّ آئے٬ جِنہاں دی رہِنُمائی وِچّ منُکھّ نیں جِیون دے دُنِیاوی کھیتراں وِچّ وِکاس کِیتا۔

اِسے ترہاں اِکّ ہۄر ورگ دے سِیاݨِیاں نیں کُدرت دے انیکاں ورتارِیاں دا دھِیان نال نِرِیکھݨ کِیتا٬ اِہناں پِچھّے کمّ کردے کُدرتی نِئماں نُۄں آپݨی بُدھّی نال سمجھِیا اتے آپݨے اِس گِیان نُۄں سائِںس دا رُۄپ دِتّا۔ پھِر اِس سائِںس نُۄں تکنِیکاں اتے کاڈھاں راہِیں سمُچّی منُکھّتا دی بھلائی واستے ورتِیا۔ اِنہاں مہامپُرکھاں٬ مہاں-منُکھّاں اتے سِیاݨِیاں دے پرئُپکاراں سدکا اجّ آپاں سارے آپݨے پُۄروجاں تۄں ودھّ خُشہال٬ سادھن-سمپّنّ٬ سِہتوںدّ٬ پڑھے-لِکھے اتے آتم-نِربھر ہاں۔ سانُۄں اپُۄرب سُکھ-سہُۄلتاں٬ من-پْرچاوے دے سادھن٬ سِہت-سیواواں٬ آواجائی اتے ڈھۄء-ڈھُیائی دے سادھن٬ کھادھ-کھُراک دے وسِیلے٬ وِدِّیا اتے گِیان پْراپتی دے سادھن٬ اتے راجنِیتک اتے سماجِک کھُلّہاں ہاسل ہن۔

پر بڑے ہی دُکھّ دی گلّ اِہ ہَے کِہ اِسدے نال-نال منُکھّاں دے دُۄسرے بہُت وڈّے ہِسّے نیں آپݨے اِنہاں ہی کُدرتی وِشیش گُݨاں (Faculties) دی ہدّۄں ودھّ کُورتۄں وی کِیتی؛ اِنی٬ کِہ منُکھّ دِییاں سارِییاں چںگِّیائیِیاں اُس دِییاں بُرِیائیِیاں ساہمݨے اجّ ناں-ماتر ہی لگّدِییاں ہن۔ کِنّے-کِنّے ذالم ہُکمران٬ کھُدگرذ ہاکم-شْریݨِییاں؛ دھرماں٬ جاتاں اتے سماجِک ناں-برابرِییاں دی آڑ ہیٹھ جںگّاں-یُدھّاں راہِیں منُکھّتا دا گھاݨ کرن والھے اکھَۄتی دھارمِک اتے سماجِک آگُۄ وی لگاتار آئے اتے آ رہے ہن۔ منُکھّی گُݨاں دی اِہ گھْرِݨاتمک دُر-ورتۄں وِئکتِیگت پدھّر ’تے وی ہۄئی اتے سمُۄہِک پدھّر ’تے وی ہۄئی۔ اِتِہاس اِس گلّ دا گواہ ہَے اتے ورتمان اِسدا پْرتکھّ پْرماݨ ہَے کِہ سمیں نال اِس دُرورتۄں وِچّ وادھا ہی ہۄئِیا ہَے۔ بھاویں اِس دُرورتۄں دِییاں کِسماں اتے کرن دے ڈھںگّ-ترِیکے بدلدے رہے ہن پر اِنہاں دی کرُۄرتا اتے مِکدار کدے وی گھٹی نہِیں اتے اِہ سِلسِلا اجّ وی جاری ہَے۔

آپس وِچّ کِیتے نُکسان تۄں اِلاوا منُکھّ نیں دھرتی اتے اِسدے کُدرتی وسِیلِیاں دا وی بہُت نُکسان کِیتا ہَے۔ جے اِکلّے ’واتاورݨ’ نُۄں کِیتے نُکسان دی ہی گلّ کرِیئے تاں ’اںتّر-راشٹری اُۄرجا ایجںسّی‘ دے کارجکاری ڈائِرَیکٹر (Executive Director of the International Energy Agency), مِ. پھیتھ بائِرل دا کہِݨا ہَے کِہ “شائِد اِہ سمسِّیا منُکھّتا نُۄں اجّ تک آئیِیاں سبھ سمسِّیاواں تۄں وڈّی ہَے۔” سانُۄں درپیش اِنِییاں ہی مارُۄ دۄ ہۄر سمسِّیاواں ہن: پْرماݨُۄ ہتھِیاراں دی دَۄڑ اتے کمپِّئۄُٹر کھیتر وِچّ ہۄ رہِییاں بیلۄڑِییاں اتے بیلگام کھۄجاں۔ اِنہاں تۄں اِلاوا بھُکھّ-مری٬ گرِیبی٬ ناں-برابری٬ اتّواد٬ مہاں-مارِییاں٬ ودھ رہی ابادی٬ سمپّردائِک جھگڑے٬ کھپت-واد٬ اِشتِہارباذی٬ پلاسٹِک دا پْردُۄشݨ اتے سرکاراں دی گھٹ رہی بھرۄسییۄگتا اتے اتھارِٹی دِییاں سمسِّیاواں۔ منُکھّ ولۄں منُکھّ نال کِیتے گئے اتے کِیتے جا رہے ذُلم اتے آپ-سہیڑِییاں اِنہاں مارُۄ سمسِّیاواں نیں ساڈِییاں وِئکتِیگت اتے سمُۄہِک سِیاݨپاں اُتّے وڈّا پْرشن چِنّہ لا دِتّا ہَے اتے اِہ وِواد کھڑھا کر دِتّا ہَے کِہ اِنسان سِیاݨا ہَے جاں مُۄرکھ؟ مُۄرکھ اُہ ہُںدّا ہَے جۄ آپا-مارُۄ (Self-destructive) جاں مانوتا اتے کُدرت وِرۄدھی کمّ کرے؛ جاݨ-بُجھّ کے کرے بھاویں اݨجاݨ-پُݨے وِچّ کرے۔ اِتِہاس نُۄں پڑھ کے اتے اجّ دِییاں نِراشاجنک ستھِتِییاں نُۄں دیکھ کے سِدھّ ہۄ جاںدا ہَے کِہ منُکھّ سُبھاوِک تَۄر ’تے سِیاݨا گھٹّ اتے مُۄرکھ ودھّ ہَے۔ سںسّار دے اجّ دے سُپْرسِدھّ فِلاسفر-اِتِہاسکار مِ. یُۄول ہراری نیں آپݨی کِتاب ‘21 Lessons for the 21st Century’ وِچّ لِکھِیا ہَے:

“سانُۄں منُکھّی مُۄرکھتا (Human Stupidity) - بھاویں اِہ وِئکتِیگت پدھّر دی ہۄوے بھاویں سمُۄہک پدھّر دی - نُۄں کدے وی گھٹّ نہِیں سمجھݨا چاہِیدا۔ منُکھّ وِچّ آپݨی تباہی آپ کرن دی کُدرتی پْروِرتی ہَے۔ منُکھّی مُۄرکھتا اِتِہاس دِییاں سبھ تۄں وڈِّییاں مارُۄ تاکتاں وِچّۄں اِکّ ہَے٬ پھِر وی اسِیں اِس نُۄں گھٹا کے دیکھݨ دی کۄشِش کردے ہاں۔ سُۄجھوان لِیڈر وی اکسر وڈِّییاں-وڈِّییاں مُۄرکھتاواں کر بَیٹھدے ہن۔”

اِکّ ہۄر پْرسِدھّ اِتِہاسکار بربارا ٹکّمَین دی کِتاب ‘The March Of Folly: From Troy To Vietnam’ وِچّ درج ہَے:

“مُۄرکھتا (Folly) دیش اتے کال تۄں اذاد ہَے؛ اِہ سدِیوی اتے سرب-وِیاپی ہَے بھاویں کِہ اِسدا رُۄپ وکت اتے ستھان دِییاں مانتاواں اتے رہُ-رِیتاں انُسار بدلدا رہِںدّا ہَے۔ اِسدا ہکُۄمت (Regime) دی کِسم نال کۄئی سبںدھّ نہِیں؛ اِہ راجتںتّر٬ الپتںتّر اتے گݨتںتّر سبھ وِچّ اُپجدی ہَے٬ اتے ناں ہی اِسدا کِسے کَۄم جاں ورگ نال کۄئی سبںدھّ ہَے۔”

مُۄرکھتا کرکے ہی سرکاراں اتے ذِمّیوار ہستِییاں ناں تاں آ رہِییاں سمسِّیاواں نُۄں گَۄلھدِییاں ہن اتے ناں ہی پئیِیاں ہۄئیِیاں نُۄں ٹھِیک ڈھںگّ نال نجِٹھّ سکدِییاں ہن۔ اُداہرݨ وجۄں پہِلاں تاں کَۄوِڈ-19 دی مہاں-ماری بارے ماہِراں ولۄں پِچھلے پںجّ-ستّ سال تۄں دِتِّییاں جا رہِییاں چِتاونِییاں نُۄں اݨگَۄلھِیا کِیتا جاںدا رِہا اتے اِسدے شُرُۄ ہۄݨ تۄں بائد اِس نُۄں نجِٹھّݨ وِچّ ہر پدھّر ’تے دِکھائی جا رہی ناں-اہِلِیئت اِسدا اِکّ ہۄر پْرماݨ ہَے۔

پر ہَیرانی دی گلّ اِہ ہَے کِہ مُۄرکھتا (Stupidity, Folly) دے ہر پدھّر ’تے٬ سدِیوی اتے سرب-وِیاپی ہۄݨ دے باوجُۄد اِس وِشے ’تے ناں-ماتر کھۄج ہۄئی ہَے٬ جد کِہ منۄ-وِگِیانی٬ سماجِک منۄ-وِگِیانی اتے چِںتّک ہۄر اݨگِݨت کِسم دِییاں کھۄجاں کری جا رہے ہن۔ اِس وِشے ’تے کِتے کۄئی سَیمِینار٬ کۄئی کۄرس جاں ٹرینِںگّ آدِ نہِیں ہُںدّی۔ اِسدا مُکھّ کارن اِہ ہَے کِہ کُدرتی سُبھاء کر کے اسِیں آپݨے اَۄگُݨاں-وِکاراں٬ آپݨِییاں گلتِییاں-کمذۄرِییاں اتے مُۄرکھتاواں پْرتی بہُت بھاوُک ہاں اتے آپݨے نیڑے تۄں نیڑے دے وِئکتی نال وی اِہناں بارے گلّبات نہِیں کر سکدے۔ ہۄر کِسے دی گلّ چھڈِّیئے٬ نِرپکھّ ڈھںگّ نال آپݨی سوَے-پڑچۄل وی نہِیں کر سکدے۔ اِہ گلّ وِئکتِیگت٬ سمُۄہِک اتے سرکاراں٬ سبھ پدھّر ’تے ڈھُکّدی ہَے۔ آپݨے اِس سُبھاء دے سبُۄتاں واستے آپاں نُۄں باہرۄں تتھّ لبھّݨ دی ذرُۄرت نہِیں٬ آپاں اِہ سبھ آپ کردے ہاں اتے دُۄسرِیاں نُۄں کردے دیکھدے ہاں۔ پرِواراں٬ سماجِک اِکٹھّاں٬ مِیٹِںگّاں اتے وڈِّییاں-وڈِّییاں سبھاواں وِچّ وڈّے-وڈّے مسلے برِیکِییاں نال وِچارے جاںدے ہن اتے وڈّے-وڈّے٬ اتے سہی پھَیسلے لئے جاںدے ہن پر کدے اںتّر-جھات نہِیں پائی جاںدی٬ سوَے-پڑچۄل نہِیں کِیتی جاںدی۔ سِرپھ آپݨِییاں مُۄرکھتاواں تۄں مُکرن جاں اِنہاں نُۄں جائِذ سِدھّ کرن دِییاں کۄشِشاں ہی کِیتِییاں جاںدِییاں ہن۔

آپاں سِیاݨے جاں مُۄرکھ اِنساناں وِچّ کۄئی وںڈّ نہِیں پا سکدے کِئُںکِہ وادھے-گھاٹے اتے کِسم دے پھرک نال ہر اِنسان آپݨے-آپ وِچّ سِیاݨپ اتے مُۄرکھتا دا مِشرݨ ہَے؛ کارݨ-وسّ آپاں سارے دۄہاں کِسماں دے کمّ کردے ہاں۔ ڈا. جَۄنتھن ہائیِٹ انُسار ساڈی شکھسِیئت اِکّ اِکائی ناں ہۄ کے اِکّ اَیسی کمیٹی واںگ ہَے جِس نُۄں اِکّ ’مہتّوپُۄرن کمّ‘ مِلِیا ہۄئِیا ہَے پر جِسدے مَیمبر آپس وِچّ لڑدے-جھگڑدے رہِںدّے ہن۔ اِس کمیٹی دے چیئرمَین ہۄݨ دے ناتے ساڈا پھرذ ہَے کِہ اسِیں اِس تۄں ودھّ تۄں ودھّ سِیاݨے پھَیسلے کروائیِئے تاں کِہ اسِیں مِلے ہۄئے ’مہتّوپُۄرن کمّ‘ نُۄں پُۄرا کر سکِیئے۔ پر دۄ کارناں کر کے آپاں اِہ سبھ کرن تۄں اسمرتھّ ہاں:

سُکھاویں باہری ماہَۄل دی گھاٹ: جِویں کِہ سماج٬ پْربںدھّ٬ راجنِیتی اتے سرکار پدھّر ’تے کِیتِییاں جا رہِییاں کاروائیِیاں پْرتی آپاں بیوسّ ہاں۔ اسِیں آپݨے-آپ اِس سماجِک-جالھ (Social Trap) وِچّۄں نِکّلھ نہِیں سکدے اتے اِس پاسے کِیتِییاں ساڈِییاں کۄشِشاں وِئرتھ ہۄ جاںدِییاں ہن۔

ساڈی پھذُۄل دی بھاوُکتا: جِہڑی سانُۄں ساڈے اَۄگُݨاں-وِکاراں پْرتی نِرپکھّ (Objective) روئیِیا نہِیں اپݨائُݨ دِںدّی٬ سانُۄں یتھارتھوادی نہِیں بݨن دِںدّی٬ اُلٹا بھاںج-وادی بݨا دِںدّی ہَے۔ اِنہاں نُۄں پچھاݨن٬ سوِیکار کرن٬ اتے دُۄر کرن دِییاں سُہِرد اتے سُچیت کۄشِشاں تۄں بگَیر اگّے واستے اِنہاں تۄں بچ سکݨا اسمبھّو ہَے۔

سپشٹ ہَے کِہ ساڈِییاں پْرچلِت سِیاݨپاں٬ جِنہاں دا ادھار ذِیاداتر اجۄکِییاں پچھّمی کھۄجاں ہن٬ سانُۄں آپݨی سُبھاوِک مُۄرکھتا تۄں رۄک نہِیں سکِییاں۔ اِسے کر کے پِچھلے چھے-ستّ دہاکِیاں تۄں پچھّم دے ہر کھیتر دے منۄ-وِگِیانک پُۄربی مہامپُرکھاں دِییاں سِکھِّیاواں دا گمبھِّیرتا نال ادھِئَن کر رہے ہن اتے اِنہاں دا پچھّم وِچّ ہۄ رہِییاں کھۄجاں نال سُمیل کر رہے ہن۔ سُمیل دی اِس کاروائی نُۄں ڈا. ہائیِٹ نیں ’سناتنی سِیاݨپاں وِچّۄں اجۄکی سچائی دی بھالھ‘ (Finding Modern Truth in Ancient Wisdom) کِہا ہَے۔ ہُݨ جے پچھّم والھے کھُلّہ-دِلی نال اِہ سبھ کر رہے ہن تاں ساڈے واستے ذرُۄری ہۄ جاںدا ہَے کِہ اسِیں وی اُنہاں دِییاں کھۄجاں راہِیں آپݨی ادھِیاتمِک وِراست نُۄں اجّ دے سائِںسی پرِپیکھ وِچّ نویں سِرے تۄں سمجھِیئے۔ اِس واستے ادھِیاتمِک مہامپُرکھاں دِییاں سِکھِّیاواں تۄں سیدھ لَیݨا ہی ساڈے واستے اِکّ راہ ہَے۔ اِتھّے اِہ وِچار وی ذرُۄری ہَے کِہ سبھ دھرماں دے مۄڈھی مہامپُرکھاں دِییاں سِکھِّیاواں دا ادھار اِکّ ہی سچائی ہَے جۄ آدِ جُگادِ تۄں چلی آ رہی ہَے اتے سرب-ساںجھی ہَے۔ اِس سچائی تۄں مُنکر ہۄݨا ہی منُکھّی اِتِہاس دی سبھ تۄں وڈّی مُۄرکھتا ہَے۔

جِویں سائِںسدان منُکھّی جُۄن دِییاں وِشیشتاواں دسّدے ہن٬ اُسے ترہاں مہامپُرکھاں نیں وی منُکھّ دی جُۄن نُۄں سرب-سْریشٹ کِہا ہَے۔ گُرباݨی نیں کُدرت ولۄں اِس نُۄں باکی سبھ جُۄناں دی سرداری دِتّی ہۄئی دسِّیا ہَے۔ اِسدے سرِیر نُۄں ہری مںدّر اتے من نُۄں جۄت سرُۄپ کِہا ہَے۔ پر نال ہی اُہ منُکھّ نُۄں مُۄرکھ٬ اݨجاݨ, متِہِیݨ, انّہا اتے اِس ترہاں دے بھاو والھے ہۄر انیکاں وِشیشݨاں نال سمبّۄدھِت کردے ہن۔ اِنا ہی نہِیں٬ اُہ سانُۄں کھُدگرذ٬ ہںکّاری پکھںڈّی٬ نِیچ٬ بُرا تک کہِںدّے ہن اتے کُتّے دی پُۄچھ٬ سپّاں٬ سُۄراں آدِ نال ساڈی تُلنا کردے ہن۔

اںدھَّۄ بۄلَۄ مُگدھُ گوارُ ۔۔ ہِیݨَۄ نِیچُ بُرَۄ بُرِیار ۔۔ مہلا 1

اِہ سبھ اُہ کِسے کھاس دیش٬ دھرم٬ کَۄم جاں گرُپّ دے بںدِّیاں نُۄں نہِیں بلکِہ سںسّار دے سارے منُکھّاں نُۄں ساںجھے تَۄر ’تے کہِںدّے ہن۔ اِسدا سپشٹ بھاو ہَے کِہ منُکھّ مُڈھّ-کدِیم تۄں ہی سُبھاوِک تَۄر ’تے (Intrinsically) بُرا اتے مُۄرکھ ہَے۔ اُس نُۄں بُرِیائیِیاں اتے مُۄرکھتاواں تۄں ورجݨ واستے ہی ہذرت مُۄسا نیں دس ربّی نیم (Ten Commandments) جاری کِیتے٬ مہاتما بُدھّ نیں اشٹ-مارگ دا سِدھاںت دِتّا٬ اِسائی دھرم وِچّ ستّ مہاں-پاپاں (Seven Cardinal Sins) تۄں ورجِیا۔ مُسلِم دھرم نیں آپݨے انُیائیِیاں نُۄں بُرِیائیِیاں تۄں رۄکݨ واستے گُناہاں دی لمبّی لِسٹ بݨائی ہۄئی ہَے۔ ہِںدُّۄ دھرم نیں کام٬ کْرۄدھ٬ لۄبھ٬ مۄہ اتے ہںکّار دے پںجّ وِکاراں نُۄں منُکھّ دے ہۄر سبھ اَۄگُݨاں-وِکاراں دا ادھار منِّیا ہَے۔ گُرباݨی وِچّ اِس نُۄں ہۄر سپشٹ اتے وِگِیانک ڈھںگّ نال سمجھائِیا ہَے کِہ منُکھّ دا اِکّ ہی مُکھّ اَۄگُݨ (رۄگ) ہَے: ہئُمَیں (I-ness, Ego) جۄ کام٬ کْرۄدھ٬ لۄبھ٬ مۄہ اتے ہںکّار دے پںجّ وِکاراں دا مُۄل (ماں) ہَے۔

اِسُ دیہی اںدّرِ پںچّ چۄر وسہِ کامُ کْرۄدھ لۄبھُ مۄہُ اہںکّارا ۔۔ مہلا 3

اسِیں سارے بُرے کمّ اِنہاں وِچّۄں کِسے اِکّ جاں اِنہاں دے سمُۄہاں ادھِین ہۄ کے کردے ہاں٬ بھاو ہئُمَیں دے کِسے ناں کِسے ہِسّے ادھِین ہۄ کے۔

ہم مُۄرکھ مُۄرکھ من ماہِ ۔۔ ہئُمَیں وِچِ سبھ کار کماہِ ۔۔ مہلا 3

کی اسِیں آپݨے کُدرتی اتے سُبھاوِک اَۄگُݨاں-وِکاراں واستے ذِمّیوار ہاں؟ ناں وی ہۄئیِئے تاں وی وِہارک اتے کانُۄنی تَۄر ’تے اِنہاں دے مالِک ہۄݨ دے ناتے اجّ اسِیں ہی دۄشی ہاں۔ پھِر وی مہامپُرکھ سانُۄں اِنہاں دے مالِک ہۄݨ دے ناتے بُرا نہِیں کہِںدّے بلکِہ اُنہاں دِییاں سِکھِّیاواں انُسار اِنہاں نُۄں بے-دخل (Disown) کرن تۄں اِنکاری ہۄݨ کر کے کہِںدّے ہن۔ ساڈے اَۄگُݨاں-وِکاراں دا وار-وار ذِکر کرن تۄں اُنہاں دا بھاو سانُۄں نِر-اُتشاہِت کرن تۄں نہِیں٬ بلکِہ اِنہاں دی ہۄںد پْرتی سانُۄں اِس ہدّ تک جاگرُۄک کرن تۄں ہَے کِہ اسِیں اِنہاں پْرتی آپݨی پھذُۄل بھاوُکتا نُۄں چھڈّ کے اِنہاں نُۄں پچھاݨِیئے٬ سوِیکار کرِیئے اتے اِنہاں دے تِیاگݨ واستے سُہِرد اتے سُچیت کۄشِشاں کر سکِیئے تاں کِہ کُدرت ولۄں سانُۄں مِلے ’مہتّوپُۄرن کمّ‘ نُۄں سِرے چاڑھ سکِیئے۔ اِہ کمّ ہَے آپݨے ادھِیاتمِک پھرذ نُۄں پُۄرا کرن دے نال-نال اِس جِیون نُۄں سِیاݨپ اتے نَیتِک کدراں-کِیمتاں انُسار جِئۄُݨا٬ اتے منُکھّتا دے ہر ورگ پْرتی آپݨے بݨدے پھرذ پُۄرے کرنے۔ پُۄرے وِچار دا سار-تتّ اِہ ہَے کِہ ’سِیاݨا منُکھّ‘ (Homo Sapiens) دے نائۄں ’تے ساڈا ہکّ تاں جدّی ہَے٬ کِئُںکِہ مہامپُرکھاں نیں اِہ پہِلاں ہی سانُۄں دِتّا ہۄئِیا ہَے۔ پر ہُݨ مُڑ آپݨے سِیاݨے کارنامِیاں نال سانُۄں نویں سِرے تۄں اِسدے پاتر بݨنا پویگا۔