ماں اُتّے کُجھ لِکھݨ تۄں پہِلاں اِکّ چھۄٹی جِہی بہُت بھاوُک کر دیݨ والی کہاݨی دا ذِکر کرنا ٹھِیک رہیگا۔ اِکّ اِکاںت جِہی تھاں اُتّے اِکّ وِئکتی ہر رۄذ ڈھۄلک وجائِیا کردا سی۔ اُسدے ڈھۄلک دی آواذ سُݨکے اِکّ بکّری دا چھۄٹا جِہا میمݨا ہر رۄذ اُسدے کۄل آکے کھڑھا ہۄ جاںدا سی۔ اِکّ دِن اُس ڈھۄلک وجائُݨ والے وِئکتی نیں اُس میمݨے نُۄں سوال کِیتا٬ “میمݨے٬ مَیں جدۄں وی ڈھۄلک وجائُݨا شُرُۄ کردا ہاں٬ تُۄں میرے کۄل آ کے کھڑھا ہۄ جاںدا ہَیں۔ کی تَینُۄں میرے ڈھۄلک وجائُݨ دی سُر٬ تال اتے لَیء چںگّی لگدی ہَے؟”
میمݨا بۄلِیا٬ “مَینُۄں سُر٬ تال اتے لَیء دی تاں کی سمجھ ہۄݨی ہَے٬ تیرے ڈھۄلک اُتّے میری ماں دی چمڑی لگّی ہۄݨی ہَے۔ جدۄں تُۄں ڈھۄلک وجائُںدا ہَے٬ اُدۄں تیرے ڈھۄلک دی تھاپ میرے سِینے اُتّے وجّدی ہَے۔ اِس لئی مَیں ہر رۄذ تیرے کۄل پہُںچّ جاںدا ہاں۔ …”
ماں اُتّے جِنّا مرذی لِکھِیا جاوے٬ تھۄڑھا ہَے۔ ماں اُتّے لِکھݨ لگِّیاں شبد مُکّ جاںدے ہن۔ ماں آپݨے پیٹ وِچّ گربھ دھارن کردِیاں ہی اِہ سُپنے ویکھݨ لگّ پَیںدی ہَے کِہ اُسدا بچّا دُنِییا دا سبھ تۄں سۄہݨا بچّا ہۄویگا۔ اُہ راج کُمار ہۄویگا۔ اُسدا پُتّر جدۄں جںگّ جِتّکے آئُںدا ہَے تاں اُہ سبھ تۄں پِچھّے ہُںدّی ہَے پر اُسدی ہار جاں جںگّ وِچّ مارے جاݨ دا دُکھّ سامبھݨ لئی اُہ سبھ تۄں اگّے ہُںدّی ہَے۔ اُہ آپݨِییاں سارِییاں کھُشِییاں آپݨی اَۄلاد اُتّے وار دِںدّی ہَے٬ اَۄلاد دے سارے دُکھّ آپݨے اُتّے لَے لَیںدی ہَے۔ جدۄں ماں جِئُںدی ہُںدّی ہَے٬ اُدۄں سانُۄں اُسدے ہۄݨ دا اہِساس نہِیں ہُںدّا٬ اُسدے ہۄݨ دا اہِساس ہُںدّا ہَے٬ جدۄں اُہ اِس دُنِییا وِچّ نہِیں رہِںدّی۔ ماں دی ہۄںد دا اہِساس اُنہاں نُۄں ہُںدّا ہَے٬ جِنہاں دی ماں نہِیں ہُںدّی۔ ماں بݨن لئی اُہ سَۄ سُکھّاں سُکھّدی ہَے۔ ورت رکھّدی ہَے تے مںدّرِیں-مسِیتِیں جاںدی ہَے۔
جِس دِن اُہ ماں بݨدی ہَے٬ اُس دِن اُسدی کھُشی ویکھݨ والی ہُںدّی ہَے۔ پر جدۄں اُسدے سُکھ بھۄگݨ دا سماں آئُںدا ہَے تاں اُہ اَۄلاد لئی بھار بݨ جاںدی ہَے۔ اِکلّی ماں اَینے بچِّیاں نُۄں پالدی ہَے۔ پر سارے بچِّیاں نُۄں اِکّ ماں رکھّݨی اَۄکھی ہۄ جاںدی ہَے۔
ماں دے تُر جاݨ تۄں بائد رۄکݨ-ٹۄکݨ والا کۄئی نہِیں رہِںدّا۔ جِہڑے رۄکدے ٹۄکدے وی ہن٬ اُنہاں دے رۄکݨ ٹۄکݨ وِچّ ناں ماں ورگا لہِذا ہُںدّا ہَے٬ تے ناں ہی ماں جِہا فِکر اتے آپݨاپن۔ مَینُۄں تیرے لچھّݨ ٹھِیک نہِیں لگّدے٬ تُۄں ہُݨ بِگڑدا جا رِہا ہَیں٬ مَینُۄں تیری سںگّت چںگّے بچِّیاں نال نہِیں لگدی٬ تُۄں مَینُۄں مُۄرکھ ناں سمجھ٬ مَیں سبھ کُجھ جاݨدی ہاں - اِہ شبد کیول ماں دے مُۄںہۄں ہی نِکل سکدے نیں٬ کِئُںکِہ بچِّیاں دا اُس تۄں ودھّ فِکر ہۄر کِسے نُۄں نہِیں ہُںدّا۔ ماں پرِوار اتے رِشتیداراں وِچّ اِکّ اجِہا پُل ہُںدّا ہَے٬ جِسدے ٹُٹّݨ نال سارے رِشتے ناتے پیتلے پَے جاںدے ہن۔ بھَیݨاں٬ ماسِییاں٬ بھُۄیا اتے ہۄر رِشتیداراں دا آئُݨا جاݨا کیول ناں دا ہی رہِ جاںدا ہَے۔ بھراواں دِییاں اِکّ دُۄجے ولّ پِٹھّاں ہۄ جاںدِییاں ہن٬ اُہ اِکّ دُۄجے دے شرِیک بݨ جاںدے ہن۔ اُنہاں دا آپسی سںوّاد تک رُک جاںدا ہَے۔ ماں نُۄں اِہ پتا ہُںدّے ہۄئے وی کِہ پُتّاں نُۄں وِیاہݨ تۄں بائد گھر اُتّے نُۄںہاں دا کبذا ہۄ جاݨا ہَے٬ اُسدا مںجّا سٹۄر وِچّ پہُںچّ جاݨا ہَے٬ اُسدی ذِںدّگی نُۄںہاں پُتّاں دے رہِمۄ-کرم اُتّے ہۄ جاݨی ہَے٬ اُسدی رۄٹی وںڈّی جاݨی ہَے٬ پھِر وی اُہ اُنہاں پُتّا دے وِیاہاں دا ہر شگن ودھّ چڑھکے کردی ہَے۔ کِسے اِکّ پُتّ جاں دھی دا رِشتا ہۄݨ وِچّ دیر ہۄ جاوے تاں اُسدی بھُکھّ پِیاس مُکّ جاںدی ہَے۔ اُہ ہر اِکّ نُۄں رِشتا کرائُݨ لئی کہِݨ لگّ جاںدی ہَے۔ نُۄںہاں پُتّر اُس نال جِنّی مرذی ماڑی کر لَیݨ پر اُنہاں دا ماڑا ہُںدّا ماں تۄں جرِیا نہِیں جاںدا۔ اُسدا دِل ولُۄںدھرِیا جاںدا ہَے۔ اُہ آپݨی اَۄلاد دے ہر دُکھّ نُۄں سہِݨ لئی تِیار رہِںدّی ہَے۔
پْرسِدھّ پںجّابی لیکھک ڈاکٹر نرِںدّر سِںگھّ کپُۄر اِکّ لیکھ وِچّ لِکھدے ہن کِہ جِہڑے لۄک آپݨِییاں جِئُںدِییاں ماںواں نال چںگّا سلُۄک نہِیں کردے٬ اُہ اُنہاں دے جِئُںدے ناں رہِݨ ’تے اُنہاں نال کِیتے ماڑے وِوہار اتے اُنہاں نال جُڑِییاں یاداں نُۄں لَیکے اںدّرۄں اںدّری گھُݨ واںگ پِسدے رہِںدّے ہن۔ اُہ رات نُۄں سُتّے ہۄئے وی جاگدے رہِںدّے ہن۔ پُتّ ماواں نال جِنّا مرذی بھَیڑا سلُۄک کر لَیݨ پر ماں آپݨے پُتّاں دا کدے وی ماڑا واپردا نہِیں ویکھ سکدی۔ ساڈے مُہلّے وِچّ رہِںدّے چںگّا کھٹّدے کمائُںدے دۄ پُتّراں وِچّۄں کۄئی وی آپݨی ماں نُۄں رکھّݨ لئی تِیار نہِیں سی۔ اُہ آپݨے گھر دے اِکّ پُراݨے ٹُٹّے ہۄئے کمرے وِچّ رہِںدّی سی۔ لۄکاں دے گھراں وِچّ بُتِّییاں کرکے اُہ آپݨا پیٹ بھردی سی۔ اِکّ دِن اُسدے اِکّ پُتّر نُۄں اِکّ کیس وِچّ پُلِس پھڑ کے لَے گئی۔ اُہ آپݨے پُتّر نُۄں پُلِس تۄں چھُڈوائُݨ لئی وِدھائِک کۄل جا کے کہِݨ لگّی٬ “میرا پُتّر بیکسُۄر ہَے٬ پُلِس نُۄں پھۄن کرکے اُس نُۄں چھُڈا دِئۄ۔”
وِدھائِک نیں اُس ماں نُۄں کِہا٬ “بیبے٬ تیرا مُںڈّا تَینُۄں جھلّدا تاں ہَے نہِیں٬ تُۄں اُس نُۄں چھُڈائُݨ لئی کہِ رہی ہَے۔”
اُس ماں نیں اگّۄں کِہا٬ “پُتّرا٬ مَیں ماں ہاں٬ مَیں اُس نُۄں جنم دِتّا ہَے۔”
ماں کدے وی آپݨے بچِّیاں دا دُکھّ نہِیں ویکھ سکدی۔ اُہ ماں ہی ہُںدّی ہَے جۄ پُتّاں نُۄں اِکّ دُۄجے نال جۄڑی رکھّݨ لئی اُنہاں دِییاں گلّاں اُتّے پردا پا کے رکھّدی ہَے۔ پْرِیکھِیا دے دِناں وِچّ ماں دا دہِیں٬ چَۄلھ٬ مِٹھّا کھلائُݨا٬ مںدِّر گُردوارے لَے کے جاݨا٬ بھائی جی تۄں پرچے چںگّے ہۄݨ لئی اشِیرواد دِوائُݨا٬ پَیرِیں ہتھّ لگائُݨ لئی کہِݨا٬ متھّا چُمّکے پْرِیکھِیا دیݨ بھیجݨا٬ گھٹّ پڑھی ہۄݨ دے باوجُۄد پرچا کِس ترہاں دا ہۄئِیا پُچھّݨا٬ پرچا چںگّا ہۄئِیا کِہ ماڑا٬ چِہرا ویکھکے ہی اںدّاذا لگا لَیݨا تے نتِیجے والے دِن چںگّے نمبّر آئُݨ لئی اشِیرواد دے کے بھیجݨا٬ اِہ سارا کُجھ جدۄں یاد آئُںدا ہَے تاں ماں دے تُر جاݨ دا اہِساس ہُںدّا ہَے۔
دھِییاں جِنِّییاں مرذی سُکھی ہۄݨ, اُہ جِنّے مرذی امِیر گھر وِچّ وِیاہِییاں ہۄئیِیاں ہۄݨ, پھیر وی ماں دی اِچھّا ہُںدّی ہَے کِہ اُنہاں نُۄں آپݨے گھر تۄں ودھّ تۄں ودھّ دے کے تۄرِیا جاوے۔ کِسے گِیتکار نیں اِہ گاݨا کِہ ’پیکے ہُںدّے ماواں نال‘ اَیویں ہی نہِیں لِکھِیا٬ کِئُںکِہ ماواں تک ہی دھِییاں دی پیکے گھر وِچّ وُکّت ہُںدّی ہَے۔ ماواں اکسر ہی دھِییاں نُۄں اِہ کہِںدِّیاں سُݨِییاں جاںدِییاں ہن کِہ دھِیئے٬ میرے جِئۄُںدے جِیء چھیتی چھیتی گیڑا ماردی رِہا کر٬ میرے بگَیر تَینُۄں کِسے نیں آئُݨ لئی نہِیں کہِݨا۔ اجّ ماں نہِیں رہی تاں کدے اِکلّ وِچّ بَیٹھِیاں اُس دِییاں کہِییاں ہۄئیِیاں گلّاں کِہ پُتّ کھڑھے ہۄ کے دُدھّ نہِیں پِیںدے٬ جُۄٹھی رۄٹی نہِیں چھڈِّیدی٬ انّ پرمیشر دُرسِیس دِںدّا ہَے٬ کپّڑے پا کے رکھِّیا کر٬ سردی لگّ جاںدی ہَے٬ نہائُݨ تۄں پہِلاں رۄٹی کھاݨی چںگّی نہِیں ہُںدّی٬ سویرے دیر نال اُٹھّݨا چںگّا نہِیں ہُںدّا٬ تَینُۄں وار وار کِئۄں سمجھائُݨا پَیںدا ہَے اتے رات نُۄں گھر دیر نال آئُݨ ’تے اِہ کہِݨا کِہ تَینُۄں وار وار کِئۄں سمجھائُݨا پَیںدا ہَے۔
جدۄں یاد آئُںدِییاں ہن تاں ماں بہُت یاد آئُںدی ہَے۔ جِس اذادی لئی اسِیں ماں نال لڑدے رہے ہُںدّے ہاں٬ جدۄں اُہ اذادی آپݨے کۄل ہُںدّی ہَے٬ اُدۄں ماں نہِیں ہُںدّی۔ اُس تۄں بگَیر اُس اذادی دی کۄئی کِیمت وی نہِیں ہُںدّی۔ ابدُل کلام آپݨی اِکّ پُستک وِچّ لِکھدے ہن٬ “مَیں اُس دِن ماں دا کرذدار ہۄ گِیا٬ جِس دِن مَینُۄں اِہ پتا لگّا کِہ اُہ بھُکھّی رہِ گئی ہَے کِئُںکِہ مَیں اُسدے ہِسّے دِییاں رۄٹِییاں وی کھا گِیا ہاں۔ میرے اِہ کہِݨ ’تے کِہ اُسدے ہِسّے دِییاں رۄٹِییاں کھا کے اُس تۄں بھُلّ ہۄ گئی ہَے٬ تاں اُسنے اگّۄں کِہا سی کِہ جدۄں پُتّ رۄٹی کھا لَیںدا ہَے تاں ماں آپݨے آپ رجّ جاںدی ہَے۔ اُسدے ناں ہۄݨ دے وِچھۄڑے دا دُکھّ سہِںدِّیاں مَیں آپݨے آپ نُۄں بہُت سُبھاگ سمجھدا ہاں کِہ مَیں اُس دی کُکھّۄں جنم لِیا سی۔ ہر اِکّ نُۄں اجِہی ماں ہاسل ہۄوے۔ میرا جدۄں وی اِس دھرتی اُتّے جنم ہۄوے تاں اُہ ہی میری ماں ہۄوے۔”