پںجّابی ہاں٬ پںجّابی ہۄݨ ’تے ماݨ کردا ہاں٬ میری ماں بۄلی پںجّابی ہَے٬ جِس نُۄں لِکھ بۄل کے رجّ مہِسُۄس کردا ہاں۔ آپݨے گُرُۄیاں دی سِکھِّیا مُتابِک ماں بۄلی دے پْرسار اتے پْرچار لئی تھۄڑھا مائِیا رُۄپی اتے بہُتا سمیں دا دسوںدھّ کڈھّدا ہاں۔

اِہ اُپرۄکت گلّاں دسّݨا جاں اِہ لیکھ لِکھݨ دا متلب کۄئی وڈِیائی لَیݨا نہِیں ہَے۔ بسّ ماں بۄلی پْرتی آپݨی پِیڑ اتے نِشٹھا آپ جی نال ساںجھی کرنی چاہُںدّا ہاں اتے اُمِید کردا ہاں کِہ جیکر اِس لیکھ دے کِسے اِکّ پاٹھک نُۄں وی مَیں ہلُۄݨا دیݨ وِچّ کامیاب ہۄ گِیا تاں آپݨے آپ نُۄں وڈبھاگا سمجھاںگا۔

مَیں شُرُۄ وِچّ لِکھِیا ’پںجّابی‘ ہاں۔ بِلکُل پںجّابی ہاں پر اُہ پںجّابی ہاں جِس نیں دۄ بار وںڈّ ہںڈھّائی۔ جِنہاں نیں اِکّ بار وںڈّ ہںڈھّائی٬ پِیڑ اُنہاں کۄل وی بہُت ہَے پر جِنہاں میرے ورگِیاں نیں دۄ بار وںڈّ ہںڈھّائی اُنہاں دی پِیڑ دی گلّ اِس لیکھ وِچّ کراںگا۔ پہِلی وںڈّ 1947 دی جِس وِچّ پںجّاب جۄ کِہ مہاں پںجّاب سی اُہ ’چڑھدا ’تے ’لہِںدّا‘ بݨ کے رہِ گِیا۔ اُس وکت سرمائے دے نال خُۄن وی وںڈِّیا گِیا پر اِکّ سکُۄن دی گلّ اِہ کِہ اُنہاں کۄلۄں اُنہاں دی ماں بۄلی نہِیں کھُسّی جا کھۄہی گئی سی۔ پر دُۄجی وںڈّ 1966 دی ہَے جِس نیں ساتھۄں ساڈا پںجّاب وی کھۄہ لِیا تے پںجّاب دا پُتّ کہائُݨ دا ہکّ وی۔ پںجّابی سُۄبے دی مںگّ ہۄ سکدا سمیں دے نیتاواں نیں کھَۄرے ماں بۄلی دے بھلے لئی ہی مںگّی ہۄویگی پر میرے جِہے پتا نہِیں کِنِّیاں کُ نُۄں ناسُۄر دے گئی۔

بھاویں میرا جنم دُۄجی وںڈّ تۄں تِنّ سال بائد دا ہَے پر جدۄں مَیں اکھّ کھۄلہی تاں ماں نیں ’پںجّابی‘ بۄلی دی گُڑھتی دِتّی۔ دادی نیں ماں بۄلی وِچّ لۄرِییاں سُݨائیِیاں۔ بھَیݨاں اتے بھراواں نال نِکِّییاں نِکِّییاں لڑائیِیاں ماں بۄلی وِچّ لڑِییاں۔ باپ نیں شُدھّ ماں بۄلی دِییاں گالہاں نال چھِتّر پھیرِیا۔ دادے نیں ماں بۄلی وِچّ نسِیہتاں دِتِّییاں اتے ہاݨِییاں نال رل کے ماں بۄلی وِچّ ہی گلِییاں وِچّ کھیڈاں کھیڈِییاں اتے بُلّے لُٹّے۔

میرا پِںڈّ ’دیسُۄ ملکانا', جِس نُۄں جدۄں وی مَیں نکشے اُتّے دیکھدا ہاں تاں مَینُۄں اُس دی ہالت اُس بلّیباذ ورگی لگدی ہَے جۄ کِہ نڑھِنّویں ’تے رن آئۄُٹ ہۄ گِیا ہۄوے۔ کِئُںکِہ میرے پِںڈّ دی اِکّ وٹّ پںجّاب نال لگدی ہَے تے میرے پِںڈّ وِچّ اِکّ وی گھر اِہۄ جِہا نہِیں سی جۄ پںجّابی تۄں چھُٹّ ہۄر بھاشا بۄلدا ہۄوے۔ پھیر وی پتا نہِیں کِئۄں سمیں دے ہاکماں نُۄں ترس نہِیں آئِیا٬ اُس پِںڈّ نال مترییا سلُۄک کرن لگِّیاں؟

پںجّابی ماں بۄلی دے چُگِردے وِچّ پلِیا اِکّ جُیاک جدۄں سکُۄل دے درواذے مُۄہرے اکھّر گِیان تۄں کۄرا تسوِیراں دیکھدا ہَے تے آپݨے باپ تۄں پُچھّدا ہَے کِہ اِہ کی لِکھِیا ہَے تاں اُہ کہِںدّے لِکھِیا ہَے کِہ “شِکھشا کے لِیئے آئیں اَۄر سیوا کے لِیئے جائیں۔” بھاشا گِیان تۄں کۄرے اتے اݨبھۄل دِماغ دے خانے نہِیں وڑی اِہ گلّ۔ ماں نیں تاں اِہۄ جِہِییاں گلّاں کدے دسِّییاں نہِیں سن۔

چلۄ! پڑھائی شُرُۄ ہۄ گئی تے اِہ سِکھّ گئے کے “دیساں مَیں دیش ہرِیاݨا٬ جِتّ دُۄدھ دہِیں کا کھاݨا۔” گلّ اگّے تۄرن تۄں پہِلاں اِتھّے اِہ گلّ ساف کر دیواں کِہ مَینُۄں ناں ہرِیاݨے نال اتے ناں کِسے بھاشا نال کۄئی وی شِکوا ہَے۔ بسّ شِکوا ہَے تاں اِہ ہَے کِہ جِنہاں سںگھّرش میرے جِہے اݨگِݨت لۄکاں نُۄں آپݨی ماں بۄلی نُۄں آپݨے کۄل رکھّݨ لئی کرنا پِیا٬ اُنّے وِچّ تاں ذِںدّگی راہ پَے سکدی سی۔

بھاویں گھردِیاں نیں اُۄڑے اتے جُۄڑے نال جۄڑن دا آپݨے ولّۄں سِر تۄڑ یتن کِیتا پر ادھِکارت سِکھِّیا سںسّتھان نیں کِتے جا کے ستّوِیں جمات وِچّ اُۄڑے دے درشن کروائے۔ دسوِیں تک جاںدے-جاںدے چار سالاں وِچّ چَۄتھی جمات دے نِیاݨے جِنّی گُرمُکھی دا گِیان ہاسِل ہۄئِیا۔ دسوِیں تک چھے کُ جماتاں اںگّریذی مادھِئم راہی پڑھِییاں تے باکی چار ہِںدّی مادھِئم وِچّ پڑھ کے اُچّ سِکھِّیا پںجّاب وِچّ لَیݨ دی ذِدّ کِیتی۔ میرے پِںڈّ تۄں اُنّی کُ دُۄر میرا ذِلہا سِرسا اتے اُنّی کُ دُۄر بٹھِںڈّا سی۔ اُس وکت گِیارہوِیں نُۄں پرَیپ کِہا جاںدا سی تے پںجّابی مادھِئم چُݨ کے مَیں آپݨے آپ نُۄں مذاک دا پاتر بݨا لِیا۔ پڑھائی کالج دی تے گِیان چار جماتاں دا۔ سبھ کُجھ آئُںدے ہۄئے وی اِمتِہان وِچّ کُجھ لِکھ ناں پائُںدا۔ جدۄں کُجھ لِکھدا تاں وِچّ دھکّے نال ہی ’ہم کۄ تُم کۄ‘ لِکھِیا جاںدا۔ بہُت پِیڑا سہی۔ پر پںجّابی میری ماں دی بۄلی سی٬ اُس نیں ترس دے آدھار ’تے چھیتی اُںگل پھڑ لئی۔

گلّ اِتھّے ختم ہۄݨ والی نہِیں سی۔ لۄک ذِںدّگی دے اِکّۄ مَیدان وِچّ وکھّۄ-وکھّرِییاں لڑائیِیاں لڑدے ہن۔ پر میری تْراسدی اِہ رہی کِہ جدۄں وی ذِںدّگی نیں جںگّ دے مَیدان وِچّ بھیجِیا٬ اُتھّے مُدّا نہِیں بدلِیا٬ بسّ مَیدان بدل دِتّا۔

بھاشا دی پہِلی لڑائی ہرِیاݨے وِچّ لڑی٬ دُۄجی پںجّاب وِچّ تے تِیجی لئی مَیدان-اے-جںگّ وِدیش دی دھرتی یانی آسٹْریلِییا بݨ گِیا۔ تکرِیبن پِچھلے چَۄداں ورہِیاں تۄں اِتھّے آپݨی مترےئی ماں یانی کِہ اںگّریذی نال دۄ دۄ ہتھّ کر رِہا ہاں۔

شُرُۄ وِچّ آپݨی ماڑی اںگّریذی ’تے شرم آئُںدی سی پر پھیر اِکّ فِکرا رٹ لِیا۔ جِتھّے وی کِتے اںگّریذی نال پںگّا لَیݨا ہُںدّا تاں گلّ اِتھّۄں شُرُۄ کر لَیݨی کِہ “مافی چاہُںدّا ہاں میری اںگّریذی اِنی چںگّی نہِیں ہَے کِئُںکِہ اِہ میری ماتری بھاشا نہِیں ہَے۔ پر دائوے نال کہِ سکدا ہاں کِہ میری اںگّریذی اِنی وی ماڑی نہِیں ہَے جِنّی تُہاڈی پںجّابی ماڑی ہَے۔ مَیں ہالے وی تُہانُۄں ٹُٹّی-بھجّی تُہاڈی ماں بۄلی اںگّریذی وِچّ کُجھ ناں کُجھ سمجھا لاواںگا پر تُہاڈے تۄں اِہ وی نہِیں ہۄݨا۔”

اُپرۄکت ورتارے نال بیگانِیاں نال اتے بیگانی بھاشا دی اِہ چِںتّا تاں سَۄکھی ہلّ ہۄ گئی پر چھیتی ہی اِکّ ہۄر چِںتّا نیں آ گھیرِیا۔ اُہ چِںتّا مَینُۄں اُدۄں بہُت تںگّ کردی ہَے جدۄں مَیں کِسے پںجّابی ماں نُۄں آپݨے بچِّیاں نال اںگّریذی وِچّ گلّ کردی دیکھدا ہاں۔ مَینُۄں اُنہاں بچِّیاں وِچّۄں آپا جھلکدا ہَے اتے پرواس اتے وںڈّ دا مارِیا اِکّ ہۄر ’مِںٹُّۄ براڑ‘ پنپدا دِسدا۔ اِہ ورتارا دیکھ کے کئی بار آپا کھۄہ جاںدا ہاں تے اِہ وی بھُلّ جاںدا ہاں کِہ تیرا کی ہکّ ہَے کِسے نُۄں اِںجھ ٹۄکݨ دا جاں کِسے دی ذِںدّگی وِچّ دخل دیݨ دا۔

اجّ تک جے وِدیش وِچّ میرے نال نراذ ہۄݨ والِیاں دی گِݨتی کراں تاں ذِیادا اُہی نِکلݨگے٬ جِنہاں نُۄں مَیں کدے اِس گلّ تۄں ٹۄکِیا ہۄݨا ہَے کِہ بچِّیاں نال آپݨی ماں بۄلی وِچّ کِئۄں نہِیں گلّ کردے۔ میرا اِہ ورتارا اُنہاں لۄکاں نُۄں سڑِیئل اتے پیںڈُۄ لگّدا ہَے۔ اُنہاں نُۄں لگدا کِہ مَیں اگاںہ ودھُۄ نہِیں ہاں۔ پر آپاں وی مۄٹی پُۄچھ والے ہاں٬ ہۄئی جاوے کۄئی نراذ٬ آپاں آپݨی وِدوتا جھاڑ ہی دِںدّے ہاں۔

'ماں‘ اِکلّے میرے لئی ہی نہِیں سگۄں ساری کائِنات لئی ستِکارت ہَے۔ پر مَینُۄں اُہ ماں وِہُورگی لگدی ہَے جۄ آپݨے بچّے نال بیگانی بھاشا وِچّ گلّ کردی ہَے۔

بِیتے دِنِیں مَیں اِکّ اِہۄ جِہی نبّے سالا ماں نُۄں اِکّ سرکاری بُڈھاپا گھر وِچّ مِلِیا سی جۄ بار-بار کہِ رہی سی میرا مُںڈّا آئۄُگا٬ میرا مُںڈّا آئۄُگا۔ اُتھّے دی اِکّ نرس نیں دسِّیا کِہ اِہ پِچھلے تکرِیبن اِکّ دہاکے تۄں اِتھّے ہَے تے پہِلاں تاں کدے کدے اِسدے گھردا کۄئی آ جاںدا سی٬ ہُݨ نہِیں آئُںدے۔ نرس کہِںدّی اِہ ’مُںڈّا‘ کی ہُںدّا؟ جدۄں مَیں دسِّیا تاں اُس نیں کِہا٬ اچھّا! اِسدے مُںڈّے نُۄں پںجّابی بۄلݨی نہِیں آئُںدی٬ تھۄڑھی بہُت سمجھ لَیںدا ہَے۔ ہُݨ جدۄں ماتا نُۄں ذِیادا سُرت نہِیں٬ شائِد اِس لئی نہِیں آئُںدا۔ مَیں سۄچ رِہا سی اِہ اُہی ناسمجھ ماں ہَے جِس نیں آپݨی بۄلی آپݨی اَۄلاد نُۄں نہِیں دِتّی۔

کرم بھُۄمی ’تے تاں ہالے اِہۄ جِہے ورتارے سِیمت ہن پر جدۄں جنم بھۄئیں دی گلّ کردے ہاں تاں ہۄر وی دُکھّ ہُںدّا کِہ جِتھّے وِدیش وسدِییاں ذِیاداتر ماواں ماں بۄلی نُۄں ترجِیہ دِںدِّییاں ہن٬ اُتھّے ساڈے دیش وِچّ تاں ہۄڑ جِہی لگّی پئی ہَے اںگّریذی نُۄں اپݨائُݨ دی۔ اِتھّے مَیں اِہ نہِیں کہِںدّا کِہ دُۄجِییاں بھاشاواں سِکھّݨا کۄئی جُرم ہَے۔ میرا تاں سِرف اِہ کہِݨا ہَے کِہ آپݨِیاں نُۄں مار کے دُۄجِیاں نُۄں پالݨا کۄئی سِیاݨپ نہِیں ہُںدّا۔

بِیتے دِنِیں کِسے نیں مَینُۄں اِکّ ٹی.وی. ’تے سوال کِیتا کِہ وِدیش وِچّ لۄک آپݨے بچِّیاں نُۄں ماں بۄلی ولّ اتے دیش وِچّ اںگّریذی ولّ کِئۄں دھکّے ماردے ہن؟ میرا منّݨا ہَے کِہ اِس پِچھّے اِکّ ڈر لُکِیا ہۄئِیا۔ سانُۄں وِدیشِییاں نُۄں ڈر ہَے کِہ کِتے ساڈے جُیاک ماں بۄلی ناں بھُلّ جاݨ۔ جے بھُلّ گئے تاں دادے-دادی جاں پھیر نانا-نانی نال کِویں جُڑنگے؟ تے دیش وِچّ اِہ ڈر ستائی جاںدا ہَے کِہ جے ساڈے جُیاک نُۄں اںگّریذی ناں آئی تاں اُہ ترکّی دی دَۄڑ وِچّ پچھڑ جاویگا؟ بسّ اِسے کارن اسِیں جُیاکاں نُۄں پںجّابی سِکھائی جاںدے ہاں تے پںجّاب وِچّ اںگّریذی۔

اسل ذرُۄرت تاں مُدّا سمجھݨ دی ہَے۔ جے اسِیں سہی مُدّا سمجھ گئے تاں اسِیں اِکّ نہِیں کئی-کئی بھاشاواں وِچّ گِیان ہاسِل وی کر سکدے ہاں تے اِکسارتا وی کائِم رکھّ سکدے ہاں۔

بہُت سارے اُپرالے اسِیں وِدیشاں وِچّ کر رہے ہاں اتے بہُت سارے ہۄر کِیتے جا سکدے ہن۔ آسٹْریلِییا دی سرکار نیں ساڈے نال اِس کمّ وِچّ کدے وِتکرا نہِیں کِیتا۔ اُہ گُر گھراں نُۄں ذِیادا مالی مدد اُدۄں ہی کردی ہَے جدۄں اُہ گُرُۄ گھر دے نال سکُۄل وی چلائُںدے ہن تے اُہ سکُۄل وی ساڈی مات بھاشا دا۔ اجّ کلّہ تاں سرکاری کاغذ وی گُرمُکھی وِچّ مُہئیِیا ہن۔ دۄ بھاشِییاں ’تے وی سرکار بہُت پَیسا خرچدی ہَے۔ بہُت سارے اخبار اتے رسالے٬ ریڈِیئۄ اتے ٹی.وی. شۄء مُفت وِچّ لۄکاں تک پُجّدے ہن۔ بہُت سارے ادارے بݨ چُکّے ہن٬ جۄ پںجّابی دے سماگم اتے تِئُہار آدِ کروائُںدے رہِںدّے ہن۔ پِچھلے چَۄداں ورہِیاں وِچّ جے کِسے چِیذ نیں مَینُۄں سبھ تۄں ودھّ سکُۄن دِتّا ہَے تاں اُہ ہَے آسٹْریلِییا وِچّ پںجّابی ماں بۄلی دا پْرسار ہُںدّا دیکھݨا۔ پر جدۄں اِسے سمیں کال وِچّ آپݨے دیش تۄں ماں بۄلی دے ہۄ رہے گھاݨ دِییاں خبراں سُݨدے ہاں تاں اُہی سکُۄن کھُسّ جاںدا ہَے۔

اجّ آدھُنِکتا دے اِس دَۄر وِچّ جۄ تاکت سانُۄں آپݨی بھاشا دے پْرسار کرن لئی مُفت وِچّ مِلی ہۄئی ہَے (سۄشل مِیڈِییا) اُہ وی ساڈے تاں ہڈِّیں بَیٹھدی جا رہی ہَے۔ پہِلاں اِںگلِش تاں سُݨی سی٬ ہُݨ تکرِیبن دہاکے تۄں اِکّ ’پِںگّلِش‘ دا جنم ہۄ گِیا۔ جِہڑی کِہ ماں بۄلی لئی اِس وکت سبھ تۄں ودھّ خترناک ہَے۔

بہُت دُکھّ لگّدا ہَے جدۄں کئی بُدھِّیجِیوی جاں تاں کھُلّہ کے اِسدا سمرتھن کردے ہن جاں پھیر جاݨے-انجاݨے وِچّ اِس نُۄں رۄذمرہا دی ذِںدّگی وِچّ ورت کے اِسدا پھَیلائۄ کردے ہن۔ سۄچݨ والی گلّ ہَے کِہ اجّ دے یُگ وِچّ ہر کۄئی دِن وِچّ گھٹّۄ گھٹّ دس بار وکھّۄ-وکھّ مادھِئماں راہِیں اِکّ دُۄجے نُۄں سُنیہے بھیجدا ہَے۔ جیکر اسِیں آپݨے آپ نال اِہ بچن کر لَیںدے ہاں کِہ اجّ تۄں مَیں رۄمن وِچّ نہِیں سِرف گُرمُکھی وِچّ پںجّابی لِکھاںگا تاں بہُت وڈّی کْراںتی آ سکدی ہَے۔

اجّ تاں ساڈے کۄل گُرمُکھی نُۄں اِکلّے ٹائیِپ کرن دے ہی نہِیں بۄل کے لِکھݨ دے وی سادھن ہاسِل ہن٬ جِہڑے کِہ سَۄ فِیسدی سہی کمّ کردے ہن کِئُںکِہ بھاشا ماہِراں دا منّݨا ہَے کِہ گُرمُکھی دُنِییا دی اِکّۄ-اِکّ بھاشا ہَے جِس کۄل بوںجّا اکھّر اتے سہائِک ہن۔ اُنہاں دا منّݨا ہَے کِہ اِکّ سرِیر کۄل بوںجّا دھُنِییاں کڈھّݨ دی ہی تاکت ہُںدّی ہَے تے گُرمُکھی اُس نُۄں پُۄرن ورت سکدی ہَے۔ (جِس دا وِستھار تُسِیں امندِیپ سِںگھّ دی کِتاب ’مُںدّاوݨی‘ دے اِکّ لیکھ وِچّۄں لَے سکدے ہۄ)

پںجّابی وِشو وِدِیالِیا پٹِیالا بھاویں بھاشا دے آدھار ’تے بݨِیا اِکلَۄتا ادارا ہَے جِس نُۄں کِہ اکسر بھںڈِّیا جاںدا ہَے پر میرا منّݨا ہَے کِہ اُہ آپݨے سِیمت سادھناں نال کافی کُجھ سانُۄں دے رِہا ہَے۔ نِجّی تَۄر اُتّے جے مَیں اجّ پںجّابی لِکھݨ دے کابِل ہۄئِیا ہاں تاں اِس وِچّ وِشو وِدِیالِیا ولّۄں بݨائے ’اکھّر‘ سافٹویئر دا بہُت وڈّا یۄگدان ہَے۔

اکھِیر وِچّ مَیں اِہ گلّ ماݨ نال لِکھ سکدا ہاں کِہ اجّ جے پاٹھکاں وِچّ مَیں تھۄڑھی بہُت پچھاݨ بݨائی ہَے تاں اُہ میری ماں بۄلی دی بدَۄلت ہی ہَے۔ ماں بۄلی جِس ’تے رہِمتاں کر دیوے٬ اُس دِییاں جھۄلِییاں بھر دِںدّی ہَے پر افسۄس جھۄلِییاں بھر کے اِسدے اُہی پُتّ اکسر کپُتّ بݨ کے کَیمرِیاں مُۄہرے چَۄڑے ہۄ-ہۄ کہِںدّے ہن کِہ اسِیں تاں ماں بۄلی دی سیوا کر رہے ہاں۔