ماتا گُجری جی دا ناں سںسّار بھر وِچّ بہُت ہی ستِکار نال لِیا جاںدا ہَے ,جِہناں نیں آپݨا پُۄرا پرِوار سچّ اتے دھرم تۄں کُربان کر دِتّا ۔ اُہ سِدک ,سیوا٬سہِج اتے سہِݨشِیلتا دی مُۄرت سن۔ آپ جی نیں آپݨے پتی گُرُۄ تیگ بہادر جی دی پُۄری تن دیہی نال سیوا کِیتی اتے ہر سمیں اُہناں نُۄں پُۄرا سہِیۄگ دِتّا۔ 1675 اِیسوی وِچ جدۄں گُرُۄ تیگ بہادر جی نُۄں دِلّی وِکھے شہِید کِیتا گِیا٬ تد وی اُہ ڈۄلے نہِیں اتے اُہ جِمّیواری نال بال گۄبِںدّ دی اتے اُس دے پرِوار دی پالݨا کردے رہے اتے اُہناں نُۄں گُرمتِ انُسار جِیون جِئۄُݨ دی سِکھِّیا وی دِںدّے رہے ۔

پِتا دی شہادت اُپرںتّ گۄبِںدّ رائ گُرُۄ بݨے اتے اُہناں نیں سمیں نُۄں وِچار کے کھالسا پںتھّ ساجِیا٬ سِںگھّ سجائِیا۔ ہتھِیاراں دی ٹْرینِںگّ دِتّی اتے نِربھَے یۄدھے بݨائِیا۔ پہاڑی راجِیاں نیں وکھّ وکھّ سمیں کئی وارِیں گُرُۄ جی تے ہملے کِیتے پر ہمیشا ہاردے رہے ۔ اُہناں نیں دِلّی دے مُگل شاشک اَۄرںگّجیب کۄل شِکائِتاں لگا کے اُسدی وی مدّد لَے لئی اتے سبھ نیں اِکٹھّے ہۄ کے انںدّپُر ساہِب کِلہے نُۄں گھیرا پا لِیا٬ جِتھّے گُرُۄ ساہِب ,اُہناں دا پرِوار اتے کُجھ سِںگھّ رہِ رہے سن۔ اٹھّ مہِینے اِہ گھیرابںدّی رہی , جںگّ وی ہُںدّا رِہا٬ دُشمݨ نیں باہرۄں رسد آدِ اںدّر جاݨۄ رۄک دِتّی۔ پھیر مُگلاں نیں کُران دی اتے پہاڑی راجِیاں نیں آٹے دی گئۄُ لِیا کے اُسدِییاں جھُۄٹھِییاں کسماں کھا کے کِہا کِہ جے گُرُۄ جی کِلا کھالی کر جاݨ, اُہ کُجھ نہِیں کہِݨگے۔ گُرُۄ گۄبِںدّ سِںگھّ جی نیں پرِوار سمیت کِلا کھالی کر دِتّا۔ پر دُشمݨ نیں پھیر وائدا تۄڑ کے پِچھے تۄں ہملا کر دِتّا۔ اِہ گھٹنا 6 پۄہ دی ہَے ۔ گُرُۄ گۄبِںدّ سِںگھّ جی دِییاں تِنّ پتنِییاں سن٬ ماتا جِیتۄ جِیں٬ ماتا سُںدّری جی اتے ماتا ساہِب کَۄر جِیں۔ گُرُۄ جی دے چار پُتّر سن جِہناں نُۄں ستِکار نال چار ساہِبذادے آکھِیا جاںدا ہَے۔ اِہناں وِچۄں ساہِبذادا اجِیت سِںگھّ دی ماتا٬ ماتا جِیتۄ جِیں سن٬ جدکِہ ساہِبذادا جُجھار سِںگھّ٬ ساہِبذادا ذۄراور سِںگھّ اتے ساہِبذادا پھتہِ سِںگھّ تِنّۄں ماتا سُںدّری جی دی کُکھّۄں جنمے سن۔ ماتا جِیتۄ جی اِس سمیں تکّ سورگواس ہۄ چُکّے سن۔ سرسا ندی تکّ لڑدے لڑدے پُجّے کِہ اِتھّے آ کے گُرُۄ ساہِب دا پرِوار تِنّ ہِسِّیاں وِچّ وِچھّڑ گِیا۔ اِکّ ہِسّا گُرُۄ جی وڈّے ساہِبذادے اتے کُجھ سِںگھّاں دا سی٬جۄ چمکَۄر ساہِب ولّ نِکل گئے۔ جِتھّے بائد وِچّ وڈّے ساہِبذادے اجِیت سِںگھّ اتے جُجھار سِںگھّ جںگّ دے مَیدان وِچّ جُۄجھدے ہۄئے شہِیدی پا گئے۔ دُۄجے ہِسّے وِچّ گُرُۄ جی دِییاں پتنِییاں ماتا سُںدّر کَۄر جِیں اتے ماتا ساہِب کَۄر جی سمیت کُجھ سِںگھّاں دے دِلّی ولّ نُۄں نِکل گئے۔اتے تِیسرے ہِسّے وِچّ ماتا گُجری جی اتے چھۄٹے ساہِبذادے بابا ذۄراور سِںگھّ اتے بابا پھتہِ سِںگھّ سن٬ جِہناں دی گاتھا آپاں اجّ وِستھار وِچّ جانݨ دی کۄشِش کردے ہاں ۔

سرسا دے تیذ پاݨِییاں نُۄں پار کرکے ماتا گُجری جی اتے چھۄٹے ساہِبذادے اِکّ پاسے نُۄں چلّ پئے۔ پۄہ دا مہِینا٬ ہڈّ چِیروِیں ٹھںڈھّ٬ پِچھّۄں دُشمݨ دا کھترا٬ ماتا جی 81 سال دے سن٬ ساہِبذادا ذۄراور سِںگھّ لگّبھگّ 9 سال اتے ساہِبذادا پھتہِ سِںگھّ 7 سال دے سن۔ اگّۄں نہیری رات آ رہی سی۔ پِںڈّ چکّ ڈھیراں دے کُمّا ماشکی نیں اِنسانِیئت دے ناتے ماتا جی نُۄں بچِّیاں سمیت آپݨی کانِیاں دی چھنّ وِچّ اِکّ رات لئی رکھِّیا اتے سیوا کِیتی۔ اگلی سویر جدۄ اُتھۄں تُرے تاں اُہناں نُۄں گںگُّۄ بْراہمݨ مِل گِیا جِہڑا پہِلاں انںدّپُر ساہِب وِچّ اُہناں دا رسۄئیِیا رہِ چُکّا سی۔ گںگُّۄ نیں بینتی کِیتی تے ماتا جی اتے بچِّیاں نُۄں پِںڈّ سہیڑی جِلا رۄپڑ , آپݨے گھر لَے آئِیا ۔

اُدھر دُشمݨ گُرُۄ ساہِب نُۄں لبھّ رِہا سی اتے اُسنے مُنادی کروا دِتّی سی کِہ گُرُۄ جی جاں اُہناں دے پرِوار نُۄں پناہ دیݨ والے نُۄں سکھت سذا دِتّی جائیگی اتے اُہناں نُۄں گْرِپھتار کروائُݨ والے نُۄں بہُت وڈّا اِنام دِتّا جائیگا۔ ماتا گُجری کۄل کُجھ مۄہراں سن٬ اِتِہاس وِچ جِکر ہَے کِہ گںگُّۄ نیں اُہ مۄہراں دی تھیلی چُرا لئی اتے ماتا جی دے پُچھّے جاݨ تے ساف مُکّر گِیا اتے کاپھی ناراذ وی ہۄئِیا۔ آپݨی شرمِںدّگی نُۄں ڈھکّݨ لئی٬ مُگلاں تۄں آپݨی جان بچائُݨ لئی اتے ہاکماں تۄں ہۄر اِنام پْراپت کرن دے لالچ وِچّ گںگُّۄ نیں ماتا جی اتے بچِّیاں نُۄں گْرِپھتار کروا دِتّا۔ مۄرِںڈّے تھاݨے تۄں آئے سِپاہی اُہناں نُۄں پھڑ کے لَے گئے۔ اِکّ رات اُتھّے کۄتوالی وِچّ کَید رکھِّیا جِتھّے اجّ گُردُیارا کۄتوالی ساہِب سُشۄبھِت ہَے۔ اتے دُۄسرے دِن سرہِںدّ لِیا کے ٹھںڈّے بُرج وِچ کَید کر دِتّا۔

سرہِںدّ اُس سمیں سُۄبا سی۔ جِس دا سُۄبیدار وذِیر کھان سی۔ بچِّیاں نُۄں سُۄبے وذِیر کھان دی کچہِری وِچّ پیش کِیتا گِیا۔ اُہناں نُۄں بہُت سارے لالچ دِتّے گئے اتے اُہناں نُۄں آپݨا سِکھّی دھرم چھڈّ کے مُسلمان بݨ جاݨ لئی آکھِیا گِیا۔ ماتا گُجری جی تۄں دھرم دی سِکھِّیا لَے چُکّے اِہناں بچِّیاں نُۄں ناں ڈرن اتے ناں ڈرائُݨ دی گُڑھتی مِلی ہۄئی سی۔ اِسلئی اُہ بِلکُل نہِیں ڈۄلے اتے پُچھّے گئے ہر پْرشن دا نِڈرتا نال جواب دِںدّے رہے۔ لگاتار تِنّ دِن اُہناں دی پیشی ہۄئی۔ اِہناں دِناں وِچّ مۄتی رام مہِرا لُک چھِپ کے بچِّیاں نُۄں دُدھّ پِلائُݨ دی سیوا کردا رِہا۔ کِئُںکِہ اُہناں نُۄں ٹھںڈھّے بُرج وِچ کِسے تراں دی کۄئی سہُۄلت نہِیں سی دِتّی جاںدی۔ اِس دَۄران اُہناں نُۄں ڈرائِیا دھمکائِیا وی گِیا۔ دُۄسرے دِن چھۄٹی جِہی مۄری وِچۄں لںگھّݨ لئی کِہا گِیا٬ کھِیال سی کِہ جدۄں اُہ سِر جھُکا کے لںگھّݨگے٬ سارے اِہ شۄر پا دیݨگے کِہ اُہ جھُک گئے ہن۔ پر تیج دِماگ بچِّیاں نُۄں جِویں سکِیم دی سمجھ آ گئی ہۄوے٬ اُہناں نیں پَیر پہِلاں اںدّر کِیتے٬ پِچھّۄں سِر اتے جاںدے ہی بۄلے سۄ نِہال دا جَیکارا گجا دِتّا۔ سُۄبا سرہِںدّ بہُت گھبرا گِیا اتے اِنے چھۄٹے بچِّیاں دے وڈّے ہَۄںسلے دیکھ کے اُسنُۄں گُسّا وی بہُت آئِیا۔ اُہناں تے کئی کِسم دے تشدّد وی کِیتے گئے پر اُہ دْرِڑھ رہے۔

اکھِیر تے سُۄبے نیں کاجی نُۄں اِشارا کِیتا اتے کاجی نیں بچِّیاں نُۄں جِںدّا نِیہاں وِچّ چِݨے جاݨ دا پھتوا جاری کر دِتّا۔ ملیرکۄٹلے دے نواب شیر کھاں مُہمّد نیں سُۄبا سرہِںدّ اتے کاجی نُۄں کِہا وی کِہ اِنے چھۄٹے بچِّیاں تے ذُلم کرنا اِسلام انُسار ٹھِیک نہِیں ہَے۔ اُہ گُرُۄ گۄبِںدّ سِںگھّ جی نال لڑ سکدے ہن پر اِہناں چھۄٹے بچِّیاں نیں اُہناں دا کی وِگاڑِیا اے۔ اِس نواب دا سِکھّ کَۄم اجّ وی ستِکار کردی ہَے اتے ملیرکۄٹلا وِچّ اُسدے نام تے گُردُیارا "ہاء دا نائرا ساہِب " بݨِیا ہۄئِیا ہَے۔ کۄلۄں ہی سُچّا نںدّ نیں کِہا کِہ جمّدِییاں سُۄلاں دے مُۄںہ تِکھّے ہُںدّے ہن ,اِس لئی کۄئی لِہاذ ناں کِیتی جاوے۔ سِکھّ اِس سُچّا نںدّ نُۄں جھُۄٹھا نںدّ آکھ کے اجّ وی لاہنت پائُںدے ہن۔ جِکر آئُںدا ہَے کِہ ساہِبجادِیاں نُۄں جدۄں پُچھِّیا گِیا کِہ جے تُہانُۄں چھڈّ دِتّا جاوے تاں تُسِیں کی کرۄگے٬ ساہِبجادِیاں نیں جواب دِتّا کِہ اسِیں سِںگھّاں نُۄں اِکّٹھے کراںگے اتے تُہاڈے نال جںگّ چھیڑاںگے۔ وذِیر کھاں نُۄں ہۄر ودھیرے رۄہ آ گِیا اتے اُہ کِسے لِہاج دی گلّ نہِیں منِّیا۔ ساہِبذادے ہُݨ وی اُسے جۄش نال گلّبات کر رہے سن ۔ 12 پۄہ سمّت 1761 (26 دسمبّر 1704 اِیسوی ) نُۄں بابا ذۄراور سِںگھّ اتے پھتہِ سِںگھّ نُۄں نِیہاں وِچّ چِݨ دِتّا گِیا۔ ساری جنتا دِییاں اکھّاں وِچۄں نِیر وہِ رِہا سی٬ پر جالم تے کۄئی اسر نہِیں سی۔ اکھِیر تے جلّاد نیں اُہناں نُۄں شہِید کر دِتّا۔ ساہِبذادِیاں نیں آپݨی شہادت نال سِکھّ کَۄم دِییاں نِیہاں وِچ آپݨی رتّ پا کُئَے اِسنُۄں ہۄر مذبُۄتی بکھشی۔ اُہناں دی اِہ شہادت بائد وِچّ وڈّی پْریرنا بݨی جِس کارن سِکھّ کَۄم وِچّ ذُلم وِرُدھّ ڈٹ کے لڑن نال شہِیدِییاں دی اِکّ لمّی کتار لگّ گئی۔ جِس تھاں تے ساہِبذادِیاں نُۄں شہِید کِیتا گِیا سی٬ اُتھّے ہُݨ گُردُیارا فتہِگڑھ ساہِب مَۄجُۄد ہَے۔اتے سںگّتاں اجّ وی اُس کںدھّ نُۄں سِیس نِوائُںدِیا رۄںدِییاں دیکھِییاں ہن۔ اُسدے نال ہی گُردُیارا ٹھںڈھّا بُرج شُشۄبھِت ہَے جِتھّے ماتا جی نُۄں اتے بچِّیاں نُۄں رکھِّیا گِیا سی۔

ماتا گُجری جی دی بھاونا نُۄں پْرسِدھّ لیکھک چرن سِںگھّ سپھری نیں ساکا سرہِںدّ وِچّ بہُت کھُۄبسُۄرت بِیان کِیتا ہَے ۔ جدۄ گارا لَیݨ بہانے جلاد ماتا گُجری جی نُۄں بچِّیاں نُۄں آکھری وار پِیار کرن لئی آکھدا ہَے٬ تاں ماتا جی کی جواب دِںدّے ہن --

"ماتا گُجری جی اگّۄں جواب دِتّا٬ میرا ناں گُذری میری الّہ گُذری ۔

اِہۄ جِہی کہاݨی تاں میرے اُتّے٬ گھڑی گھڑی گُذری پل پل گُذری۔

پہِلاں پتی دِتّی پھیر مَیں پۄتے دِتّے٬ آہ ہُݨ مَۄت مَینُۄں کہِںدّی چلّ گُجری۔

گُذری لۄک مَینُۄں تاہِیئۄں آکھدے نیں٬ جِہڑی آئی سِر تے اُہ مَیں جھلّ گُذری۔

ماتا جی اتے بچِّیاں دی شہِیدی نال ہر ہِردا ولُۄںدھرِیا گِیا۔ دِیوان ٹۄڈر ملّ نیں سُۄبا سرہِںدّ تۄں مْرِتک سرِیراں دے سںسّکار کروائُݨ دی آگِیا مںگّی٬ تاں ہُکم ہۄئِیا کِہ جِنّی جگہا لَیݨی ہَے٬ اُتنی جگہا وِچّ سۄنے دِییاں مۄہراں وِچھا کے سرکار نُۄں دِتِّییاں جاݨ۔ ٹۄڈرملّ نیں اِسے تراں کِیتا اتے کھڑھِییاں مۄہراں نال بھر کے اُہ تھاں کھرِیدی٬ اتے ماتا جی اتے چھۄٹے ساہِبذادِیاں دا سںسّکار کِیتا گِیا۔ جِتھّے اجّکلّہ گُردُیارا جۄتی سرُۄپ شُشۄبھِت ہَے۔ ہر سال ساہِبذادِیاں دے سںسّکار کِیتے جاݨ والے دِن اِکّ وِشال نگر کِیرتن گُردُیارا پھتہِگڑھ ساہِب تۄں آرمبھّ ہُںدّا ہَے اتے گُردُیارا جۄتی سرُۄپ پُجّ کے سماپت ہُںدّا ہَے جِس وِچّ دیش وِدیش تۄں لکھّاں دی گِݨتی وِچّ سںگّتاں مہان شہِیداں نُۄں آپݨی شردھا دے پھُلّ بھیٹ کردِییاں ہن۔

نِکِّییاں جِںدّاں دا اِہ وڈّا ساکا اجّ وی ساڈے لئی پْریرنا سرۄت ہَے جِہڑا سانُۄں سںدّیش دِںدّا ہَے کِہ اسِیں سچّ اتے ہکّ تے لگاتار پہِرا دیݨا ہَے۔ دھرم کۄئی وی ماڑا نہِیں ہَے ,پر ہر منُکھّ نُۄں آپݨی اجادی نال کِسے وی دھرم نُۄں اپݨا کے جِئۄُݨ دا ادھِکار ہَے۔ یاد رہے کِہ جِس جنیئۄُ دا گُرُۄ نانک دیو جی نیں کھںڈّن کِیتا سی , اُسے جنیئۄُ دی راکھی لئی گُرُۄ تیگ بہادر جی نیں آپݨی کُربانی دِتّی سی۔ مکسد بڑا سپشٹ سی کِہ دُۄجے تے کۄئی وی وِشواس دھکّے نال ٹھۄسِیا ناں جاوے۔ اِہی آدھُنِک یُگّ دے منُکھّی ادھِکاراں دی گلّ سمُۄہ سںسّار کردا ہَے۔

***