اِس سال ستّ مئی نُۄں میرے جِیون دے اسّی ورہے پُۄرے ہۄ گئے ہن۔ سماں اِنی تیذی نال بِیتِیا کِہ پتا ہی نہِیں لگِّیا کدۄں جِیون دے آکھری پڑاء وِچّ داکھل ہۄ گِیا ہاں۔ پِچھلے چھے دہاکِیاں تۄں مَیں پںجّابی پاٹھکاں نال ساںجھ پا رِہا ہاں۔ مَینُۄں اِس گلّ دی بیہدّ تسلّی ہَے کِہ پاٹھک مَینُۄں پڑھدے ہن٬ میرے نال سںوّاد رچائُںدے ہن اتے میرے دِتّے سُجھاواں نُۄں اپݨائُںدے ہن۔ اِتھّے اِہ دسّݨا وی اُچِت ہۄویگا کِہ میرے سُجھاواں نُۄں کیول پاٹھکاں نیں ہی نہِیں اپݨائِیا سگۄں سرکاراں نیں وی اپݨائِیا ہَے۔ اِتھّۄں تک کِہ شْرۄمݨی گُردوارا پْربںدھّک کمیٹی نیں وی میرے سُجھاواں ’تے امل کِیتا۔ اِس مِلے ہُںگّارے اتے اُتشاہ سدکا ہی مَیں پِچھلے چھے دہاکِیاں تۄں لگاتار لِکھدا آ رِہا ہاں۔ ہُݨ وی میرے لیکھ ہر مہِینے پںجّابی دِییاں کۄئی 10 اخباراں اتے مَیگذِیناں وِچّ چھپدے ہن۔ اِسے کرکے کدے مہِسُۄس ہی نہِیں ہۄئِیا کِہ مَیں بُڈھّا ہۄ گِیا ہاں۔

میرا بچپن اِکّ پِںڈّ وِچّ بِیتِیا٬ جِتھّے پْرائِمری سکُۄل وی نہِیں سی۔ ہائی سکُۄل پِںڈّۄں کۄئی چار کِلۄمِیٹر دُۄر سی٬ جِتھّے پَیدل ہی جاݨا پَیںدا سی۔ کِتاباں پڑھن اتے بھاشݨ دیݨ دی چیٹک ساڈے پْرائِمری سکُۄل دے ادھِیاپک گِیانی جۄگِںدّر سِںگھّ ہۄراں لگائی٬ جِہڑے جلںدھّر تۄں بدل کے آئے سن۔ بھارت سرکار ولّۄں 1952 وِچّ ’ہۄر انّ اُگاوۄ‘ اِکّ مُہِمّ چلائی گئی۔ گِیانی جی نیں بچِّیاں دا اِکّ کاپھلا تِیار کِیتا جِہڑا لاگلے پِںڈّاں وِچّ جلسے کردا سی۔ اِس کاپھلے وِچّ مَینُۄں اِکّ بھاشݨ یاد کروائِیا گِیا۔ اُدۄں کھیتی بہُتی وِکسِت نہِیں سی ہۄئی۔ کیول رُۄڑی ٹۄئِیاں وِچّ رکھّۄ٬ پَۄہلی دا ناس کرۄ٬ چُۄہِیاں نُۄں کابُۄ کرۄ آدِ سُجھاو ہی سن۔ گِیانی جی نیں کِتاباں پڑھن دی وی چیٹک لگائی٬ جِس نیں پِںڈّ وِچّ لائِبْریری کھۄلہݨ لئی پْریرِت کِیتا۔ ساڈے پِںڈّ دی ’جنتا لائِبْریری سُۄراپُر‘ شائِد سبھ تۄں پُراݨی پیںڈُۄ لائِبْریری ہۄویگی۔ پِںڈّ دے سرپںچّ نیں وی ساڈی چۄکھی سہائِتا کِیتی تے اِسدی سامبھ سمبھّال دی ذِمّیواری میرے ہِسّے آئی۔ سٹیج تۄں بۄلݨ دے کھُلّہے جھاکے اتے کِتاباں اتے اخباراں پڑھن دی چیٹک نیں مَینُۄں بھاشݨ دیݨ لئی اُتشاہِت کِیتا۔ ہائی سکُۄل تے کالج وِچّ جِتّے اِناماں سکدا سفر سُکھاواں ہۄ گِیا۔ ہالاںکِہ پڑھائی وِچّ میری بہُتی رُچی نہِیں سی پر پھِر وی چںگّے وِدِیارتھِییاں وِچّ ہی گِݨِیا جاںدا رِہا ہاں۔

میرے ساتھی مَینُۄں سِدھّڑ تے ڈرُۄ سُبھائۄ والا آکھدے ہن۔ اِسدا کئیِیاں نیں لابھ وی اُٹھائِیا پر کدے بُرا نہِیں منائِیا کِئُںکِہ کِسے دا بھلا ہی ہۄئِیا ہَے۔ ڈرُۄ سُبھاء ہۄݨ کرکے آپݨا کمّ پُۄری مِہنت نال کِیتا تاں جۄ کِسے پْرۄپھَیسر جاں اپھسر دِییاں جھِڑکاں ناں کھاݨِییاں پَیݨ۔ کدے کِسے دا بُرا نہِیں چاہِیا اتے پْراپتِییاں لئی کۄئی جۄڑ تۄڑ وی نہِیں کِیتے۔ سبھ کُجھ آپݨے آپ ہُںدّا گِیا۔ جدۄں مَیں اٹھّوِیں وِچّ پڑھدا ساں٬ اُدۄں میرا پہِلا لیکھ سرکاری رسالے ’جاگْرتی‘ وِچّ 1956 وِچّ چھپِیا سی٬ جِسدے مَینُۄں پَیسے وی مِلے سن۔

میرِییاں کوِتاواں اتے کہاݨِییاں اُدۄں دے مُکھّ رسالے جِویں کِہ ’پْرِیتلڑی`, ’بال سںدّیش`, ’کوِتا`, ’فتِہ`, ’پْرِیتم`, ’سُرتال`., ’کَۄمی ایکتا‘ آدِ وِچّ چھپدِییاں رہِییاں۔ میری پہِلی کِتاب گُرُۄ نانک ساہِب دے جِیون ’تے ادھارت کوِتا وِچّ ’یُگ پُرش گُرُۄ نانک‘ سی جِسدا ہُݨ پںجّواں اَیڈِیشن چھپِیا ہَے۔ اِسدی بھُۄمِکا ڈا. مہِںدّر سِںگھّ رںدھّاوا نیں لِکھی سی۔ اُدۄں اُہ پںجّاب اَیگرِیکلچرل یُۄنِیورسِٹی دے وائیِس چاںسلر سن۔ ڈا. رںدھّاوا نیں اِس کِتاب دی پْرشںسّا وی کِیتی سی اتے نال ہی سُجھاء دِتّا سی کِہ کِساناں بارے لِکھݨ والا کۄئی نہِیں٬ تُۄں کِساناں بارے لِکھِیا کر۔ مَیں کِساناں بارے لِکھݨا شُرُۄ کِیتا۔ میری نَۄکری اجِہی سی کِہ پِںڈّاں وِچّ جاݨا پَیںدا سی اتے کِساناں نال وِچار-وٹاںدرا وی ہُںدّا سی۔ میرِییاں لِکھتاں دی شلاگھا ہۄݨ لگّ پئی۔

کِسان میرے سُجھاواں ’تے امل کرن لگّ پئے۔ اُدۄں ہی بھارت سرکار نیں پِںڈّاں دِییاں لارِبْریرِییا لئی کِتاباں لِکھوائُݨ دا پْرۄگرام اُلِیکِیا٬ جِس لئی اِنامی مُکابلے کروائے۔ پہِلے سال دا وِشا سی ’کھیتی وِکاس وِچّ پںچّائِتی راج سںسّتھاواں دا یۄگدان’۔ مَیں کِتاب لِکھی تے بھیج دِتّی۔ پںجّابی لئی اِنام مَینُۄں مِل گِیا۔ دُۄجے سال وِشا سی ’کھیتی وِکاس وِچّ سہِکاری سںسّتھاواں دا یۄگدان’۔ اِس وار وی میری کِتاب نُۄں اِنام مِل گِیا۔ اِہ دۄویں کِتاباں بھارت سرکار نیں ہذاراں دی گِݨتی وِچّ چھپوا کے پِںڈّاں وِچّ بھیجِییاں۔ یُۄنِیورسِٹی وِچّ میری بلّے-بلّے ہۄ گئی کِئُںکِہ مَیں تاں اجے نَۄکری دے پہِلے ڈںڈّے اُتّے ہی ساں۔ اُدۄں ہی بھارت سرکار نیں بالگ سِکھِّیا پْرۄگرام شُرُۄ کِیتا۔ انپڑھاں نُۄں پڑھائُݨ لئی کیںدر کھۄلہے گئے۔ اِنہاں کیںدراں دے پاٹھکاں لئی کِتاباں لِکھوائُݨ لئی اِنامی مُکابلے شُرُۄ کروائے گئے۔ پہِلے سال میری کِتاب ’جِیون جاچ‘ نُۄں اِنام مِلِیا۔ دُۄجے سال ’سُکھاواں جِیون‘ تے تِیجے سال ’سُکھاواں پرِوار‘ نُۄں اِنام مِلِیا۔ اِہ کِتاباں وی ہذاراں دی گِݨتی وِچّ چھپِییاں۔

کِساناں نال وِچار-وٹاںدرے کرن سمیں مَیں اِہ مہِسُۄس کِیتا کِہ کھیتی اتے پیںڈُۄ وِکاس لئی کیول تکنِیکی گِیان ہی ذرُۄری نہِیں ہَے سگۄں اِس نُۄں پْربھاوِت کرن والے ہۄر وی کئی مہتّوپُۄرن پکھّ ہن جِویں کِہ سرکاری نِیتِییاں٬ راجنِیتک وچنبدھّتا٬ سماجِک کُرِیتِییاں نُۄں رۄکݨ لئی سماج دی ذِمّیواری آدِ۔ مَیں اِہ وی مہِسُۄس کِیتا کِہ دھرم وی اِس پاسے اہِم یۄگدان پا سکدا ہَے۔ ساڈی نوِیں پِیڑھی وِچّ نِراشتا ودھ رہی سی۔ میرے لیکھاں نیں بہُتِیاں نُۄں جِیون سیدھ بخشی۔ کئی تاں کھُدکُشی بارے سۄچ رہے سن۔ اُنہاں ولّۄں کِتاب دی مںگّ سی۔ ’منۄہر شکھسِیئت‘ اِس پاسے پہِلی کِتاب سی۔ اِس کِتاب دی وِکری پںجّاہ ہذار دا اںکّڑا پار کر چُکّی ہَے۔

اِسے وِشے ’تے پںجّابی یُۄنِیورسِٹی نیں میری کِتاب ’سوَے وِکاس‘ پْرکاشِت کِیتی ہَے۔ اِس تۄں پہِلاں اِسے یُۄنِیورسِٹی نیں میرِییاں کِتاباں ’پںجّابی کِسان‘ تے ’بالگ سِکھِّیا‘ پْرکاشِت کِیتِییاں ہن٬ جِنہاں دے کئی اَیڈِیشن چھپ چُکّے ہن۔ نَیشنل بُکّ ٹْرسٹ نیں میرِییاں کھیتی نال سمبّںدھِّت تِنّ پُستکاں چھاپِییاں ہن۔ بھاشا وِبھاگ پںجّاب نیں میری دۄ پُستکاں چھاپݨ وِچّ سہائِتا کِیتی۔ پںجّاب اَیگرِیکلچرل یُۄنِیورسِٹی نیں وی چار پُستکاں پْرکاشِت کِیتِییاں ہن۔ مَیں اِہ وی ویکھِیا کِہ بچِّیاں اتے کِساناں وِچّ ودھ رہی نِراشتا اتے بیچَینی دا اِکّ کارن ہَے پرِوارِک جھگڑے۔ اِس سمبّںدھّی مَیں لیکھ لِکھے ,جِہڑے بہُت پسںدّ کِیتے گئے۔ اِس وِشے سمبّںدھّی کِتاباں دی مںگّ ہۄݨ لگّی۔ مَیں چار پُستکاں اِس سمبّںدھّی لِکھِییاں٬ جِہڑِییاں ہذاراں دی گِݨتی وِچّ چھپِییاں۔ دھرم سمبّںدھّی میرے لیکھاں اتے سُجھاواں دا بھرواں سواگت ہۄئِیا۔ مَیں آپݨے کِتّے نُۄں وی بھرپُۄر جِیوِیا ہَے۔ مَینُۄں آپݨے اپھسراں٬ ساتھِییاں٬ وِدِیارتھِییاں اتے کِساناں تۄں بھرپُۄر ہُںگّارا مِلِیا ہَے۔ کُجھ نواں سۄچݨ اتے کرن دی میری ہمیشا تاںگھ رہی ہَے۔ آپݨی نَۄکری دے پہِلے ہی سال مَیں کِسان میلے دی رُۄپ-ریکھا اُلِیکی۔

بھارت سرکار دے اِکّ پْرۄگرام ادھِین پِںڈّاں وِچّ کِسان چرچا مںڈّل بݨائُݨے سن۔ پہِلا چرچا مںڈّل پِںڈّ باڑیوال وِچّ بݨائِیا۔ ہُݨ اِہ راج پدھّر ’تے پںجّاب کِسان کلبّ ہَے۔ اِنہاں کلبّاں نُۄں بݨائُݨ اتے چلائُݨ دے انُبھواں ’تے ادھارت اِکّ ہۄر کِتابچا پْرکاشِت کِیتا۔ دیش وِچّ پہِلی وار کِسان مرداں اتے کِسان بِیبِییاں لئی ڈاک راہِیں سِکھِّیا پْرۄگرام اُلِیکِیا اتے سفلتاپُۄروک چلائِیا گِیا۔ اِس وِشے دی وِشو کانپھرںسّ کَینیڈا دی یُۄنِیورسِٹی وِکھے 1980 وِچّ ہۄئی جِتھّے پْردھانگی کرن واستے مَینُۄں وِشیش رُۄپ وِچّ بُلائِیا گِیا۔

سںچّار دِییاں کئی ہۄر وِدھِییاں جِویں کِہ آڈِیئۄ کَیسٹاں٬ فسل کَیلںڈّر٬ لگھُۄ پھِلماں٬ بہُ-وِدھِییاں سںچّار نِیتی اتے ہۄر کئی وِدھِییاں وِکسِت کِیتِییاں۔ امرِیکا دی کارنل یُۄنِیورسِٹی وِچّ تاں کُجھ سماں پڑھائی دا وی مَۄکا مِلِیا۔ آپݨے وِشے سمبّںدھّی لِکھی میری پُستک پِچھلے تِیہ سالاں تۄں وِکری دے لِہاذ نال پہِلے نمبّر ’تے ہَے۔ داس نُۄں وِشو بَیںک٬ یُۄرپِیئن یُۄنِیئن اںتّرراشٹری اَیٹمی اَینرجی کمِشن٬ اںتّرراشٹری جھۄنا کھۄج کیںدر٬ اِراک سرکار آدِ وِچّ سلاہکار دے تَۄر ’تے وی سیوا کرن دا وی مَۄکا مِلِیا۔

پِچھلی منمۄہن سِںگھّ سرکار ولّۄں سارے کرمچارِییاں نُۄں سِکھلائی دیݨ دی اِکّ مُہِمّ چلائی گئی سی جِسدا مںتّو کرمچارِییاں نُۄں آپݨے کمّ دی مُہارت دے نال نال اِہ وی سِکھائِیا گِیا کِہ اُہ لۄکاں دے نَۄکر ہن تے اُنہاں دا کمّ لۄکاں دی سیوا کرنا ہَے۔ مَینُۄں وی اِس مُہِمّ وِچّ ہِسّا لَیݨ دا مَۄکا مِلِیا اتے پںجّاب دے ہریک وِبھاگ دے لگبھگ سارے کرمچارِییاں نال سںوّاد رچائُݨ دا مَۄکا مِلِیا۔ اِس وِچّ سکُۄلاں دے مُکھی وی شامِل سن۔ پْراپت ہۄئے ہُںگّارے تۄں یکِین ہُںدّا ہَے کِہ بہُتے کرمچارِییاں دی کارجشَیلی وِچّ تبدِیلی آ گئی۔

کُجھ نِجّی مجبُۄرِییاں کارن بھاویں مَیں کِسے اُچّی پدوی ’تے نہِیں پہُںچّ سکِیا پر اِہ تسلّی ہَے کِہ جِس کالج وِچّ پڑھائی کِیتی سی٬ اُسے کالج دے ڈِین دی کُرسی ’تے بَیٹھِیاں سیوا مُکت ہۄئِیا ہاں۔ پںجّاب کھیتِیباڑی یُۄنِیورسِٹی دے سارے کالجاں دے وِدِیارتھِییاں نُۄں پڑھائُݨ دا وی مَۄکا مِلِیا۔ میرے ورگے بںدّے نُۄں جِہڑے اِنام سنمان مِل سکدے ہن٬ اُہ پْراپت ہۄئے۔ پںجّاب سرکار نیں آپݨے وڈّے اِنام ’پںجّاب سرکار پْرماݨ پتّر اتے شْرۄمݨی ساہِتکار تے بھارت سرکار نیں ’کَۄمی سنمان‘ نال نِواجِیا۔ میرے آپݨے وِشے وِچّ مِلݨ والے وی سارے سنمان پْراپت ہۄئے۔ سارے دیش وِچّ ہی ساڈے وِشے دے وِدِیارتھی مَینُۄں گُرُۄ جی آکھ سمبّۄدھن کردے ہن۔

اِہ سارا کُجھ پِیارے پاٹھکۄ تُہاڈے ولّۄں مِلے بھرویں ہُںگّارے کارن ہی سمبھّو ہۄئِیا ہَے۔ یُۄنِیورسِٹی دے وی سارے ہی مُکھِییاں نیں ہمیشا اُتشاہِت کِیتا۔ تُہاڈِییاں بکھشِشاں لئی بہُت بہُت دھنّواد۔ مَیں یکِین دُیائُݨا چاہُںدّا ہاں کِہ جدۄں تک میرے ہتھّ تے ذبان چلدے رہِݨگے٬ اِویں ہی تُہاڈی سیوا کردا رہاںگا۔

* * * * *