تِنّۄں مُںڈّے سڑکۄں اُتّر کے کماداں دے اۄہلے وِچۄں لںگھّ کے اگّے ہۄئے تاں ویکھِیا ارجن سِںگھّ گۄبھی دی پنِیری گۄڈ رِہا سی۔ مساں پںجّاہ گذ ’تے اُہناں دی بمبّی چلّ رہی سی۔ بمبّی دی کںدھّ وِچ گڈّی لۄہے دی نِکّی جِہی کِلّی نال اُہنے آپݨی تِنّ پھُٹّی کِرپان ٹںگّی ہۄئی سی۔ مُںڈِّیاں ولّ اُہدی پِٹھّ سی۔ “چڑھا داں گڈّی بُڈھّے نُۄں؟”
اُہناں دے آگُۄ ’لَیفٹِینَیںٹ جنرل‘ گُرجِیت سِںگھّ نیں پتا نہِیں اِشارے نال کی سمجھائِیا کِہ بِلُّۄ نیں سٹین دی نالی ہال دی گھڑی نِیوِیں کر لئی۔ اُہ بمبّی دے چُبچّے کۄل آ کے رُکے۔ آگُۄ مُۄںہ ہتھّ دھۄݨ لگّا۔ بِلُّۄ نیں سٹین نال دے مُںڈّے نُۄں پھڑائی تے آپ من-پسںدّ گنّا بھنّݨ لئی کماد وِچ وڑ گِیا۔
کماد دے اۄہلے وِچ ڈُبّݨ لئی ہیٹھاں نُۄں جاںدے سُۄرج دی لالی اسمان ’تے فَیلی ہۄئی سی٬ جِس نال چار-چُفیرے وِچھِییاں نِکِّییاں-نِکِّییاں ہرِییاں کݨکاں وی لِشک اُٹھِّییاں سن۔
ارجن سِںگھّ آپݨی مستی وِچ پنِیری وِچۄں گھاہ-بُۄٹ پُٹّ رِہا سی۔ اُہنُۄں مُںڈِّیاں دے آئُݨ دی کۄئی خبر-سُرت نہِیں سی۔ کماد وِچۄں گنّاں بھجّݨ دا کھڑاک آئِیا تاں اُسنے چَۄکنّاں ہۄ کے اۄدھر ویکھِیا۔ بِلُّۄ آگ دا سِرا بھنّدا کماد وِچۄں باہر آ رِہا سی۔ دُۄجے مُںڈّے نیں اُسنُۄں سٹین پھڑا کے مُۄںہ-ہتھّ دھۄݨا چاہِیا تاں گنّاں چُۄپدے بِلُّۄ نیں سِر ہِلا کے اُسنُۄں کِلّی اُتّے سٹین ٹںگّݨ دا اِشارا کِیتا۔ اُسدے ہتھّ وِہلے نہِیں سن۔
ارجن سِںگھّ نیں آپݨی کِرپان اُتّے سٹین ٹںگّدا ویکھ کے مُںڈّے نُۄں للکارنا چاہِیا٬ “ناں اُئے! میری کِرپان نُۄں آپݨی سٹین دے ہیٹھاں ناں دبِّیں۔”
اُہدے لئی تاں اِہ کِرپان پوِتّر یاد ورگی سی! کِسے اجائِب گھر وِچ سامبھݨ والی یاد-یۄگ وست!
تے اُہناں مُںڈِّیاں نیں اِسنُۄں ’آپݨی سٹین ہیٹھاں لَے لِیا سی!’
پر اُہ مَۄکا ویکھ کے چُپّ کر رِہا۔ اُہدا رمبّا گھاہ دی تِڑھ نُۄں پُٹّدا-پُٹّدا گۄبھی دے بُۄٹے دِییاں جڑھاں وِچ کھُبھ گِیا۔ کٹِّیا بُۄٹا دھَۄݨ سُٹّ کے اِک پاسے لُڑک گِیا۔ اُسنے کٹّے بُۄٹے نُۄں ہتھّ وِچ پھڑھ کے پلۄسِیا۔ اِک پل لئی اُسدا من بھِجّ گِیا۔ پھِر اُسنُۄں مُںڈّا وی تے آپݨا آپ وی مُۄرخ لگّے۔ دۄواں دے ہتھِیار اِس ویلے دۄواں دے ہتھّاں وِچ نہِیں سن!
اُہدی یادداشت ہری سِںگھّ نلُۄئے دی وار وِچۄں کُجھ ستراں کڈھّ لِیائی:
“میرے ہتھِّیں کھںڈّا پرکھِیا میرے نال ٹِکائُݨا۔”
“ششتر باجھۄں سُۄرما کِہڑے کمّ آئُݨا۔”
جے لۄڑ ویلے ہتھِیار کۄل نہِیں ہۄݨا تاں اگّۄں پِچھّۄں اَیویں بھار چُکّی پھِرن دا کی فائِدا!
کِرپان اُتّے سٹین ٹںگّی ویکھ کے اُہدا دم گھُٹّݨ لگّا۔
بھار ہیٹھاں دبِّیا گِیا سی اُہ!
مساں اٹھّ-نَۄں سال دا بال۔ کِسے وِیاہ دی گلّ سی شائِد! اُہ رات نُۄں چھیتی بِسترا ملّ کے اُتّے رجائی لئی پِیا سی۔ اِکّ مۄٹا مد-مست شرابی آئِیا تے مںجّا کھالی سمجھ کے اُس اُتّے ڈھیری ہۄ گِیا۔ اُہ پہاڑ ہیٹھاں آ گِیا سی۔ ساہ گھُٹِّیا گِیا۔ مرن-ہاکا۔ اُہدی تاں چِیک وی گلھے وِچ بھرڑا گئی۔ شائِد اُہ تاں اُدۄں ہی ’گڈّی چڑھ جاںدا‘ جے اُسدی ماں کاہلی نال آ کے شرابی نُۄں ناں ہلُۄݨدی٬ “ہَے ہائ! سِںگھّ جی! مُںڈّا ہیٹھاں لَے کے مارنا جے!”
مد-مست ہۄئی سٹین نیں تھلّے لَے کے اُہدی کِرپان دا ساہ گھُٹّ چھڈِّیا سی۔
اِہ کِرپان اُہدے وڈیرِیاں تے اُہدی وِراست دی یادغار سی۔ اُہدے ’ذِںدّا-شہِید‘ باپ اِںدر سِںگھّ دی نِشانی!
اُہدا باپ جِس دِن گُرُۄ کے باغ دے مۄرچے وِچ جتھے نال گِیا سی٬ اُس دِن اُسنے اِسنُۄں اُتار کے کِلّی اُتّے ٹںگِّیا سی۔ امّْرِت چھکے دی ساکھی بھردی چھۄٹی کِرپان اُسدے گل وِچ ہَے سی۔
کہِںدّا سی٬ ’گُرُۄ ارجن تے گُرُۄ تیغ بہادر دے گُردوارِیاں نُۄں آذاد کرائُݨ جاݨَیں مہںتّاں ہتھّۄں۔ دۄواں گُرُۄیاں نیں جبر دا مُکابلا سبر نال کِیتا سی۔ تے ہُݨ اسِیں وی ویکھݨَے کِہ اُہناں دے کِنّے کُ سچّے سِکھّ آں! جگت سِںگھّ تے پْریم سِںگھّ جِئۄُںدے ہُںدّے تاں پتا نہِیں کی سۄچدے تے کی آکھدے! اُہناں نُۄں تاں شائِد اِںج ہتھِیار کِلّی ’تے ٹںگّݨا بُذدِلی لگّدی! پر نہِیں٬ اُہناں وی شائِد میرے نال ہی ہۄݨا سی٬ جتھے دا آگُۄ بݨ کے۔”
غدر پارٹی دے شہِیداں جگت سِںگھّ تے پْریم سِںگھّ دا پِںڈّ-ساتھی تے لہِر-ساتھی رِہا سی اُہدا باپُۄ۔ اُہناں نال لۄکاں نُۄں جۄڑن تے غدر دا پرچار کرن پِںڈّ پِںڈّ مِیٹِںگّاں ’تے جاںدا۔ لاہَۄر مِییاں-مِیر دی چھائُݨی نُۄں غدر کرن لئی جدۄں اُہ ماجھے وِچۄں جتھا لَے کے گئے سن تاں اُہ وی اُہناں نال مُہرلِییاں سفاں وِچ سی۔ غدر فیل ہۄ گِیا تے غدرِییاں دی پھڑۄ-پھڑائی شُرُۄ ہۄ گئی۔ اُہ وی پھڑھِیا گِیا سی۔ جگت سِںگھّ تے پْریم سِںگھّ دۄویں تاں وکھّ وکھّ مُکدّمِیاں وِچ فاںسی لگّ گئے سن تے ادھّی درجن تۄں ودھّ اُسدے گِرائیِںیاں نُۄں اُمر کَید٬ جائِداد-ذبتی تے کالے-پاݨی دی سذا ہۄ گئی سی پر اُہنُۄں تے اِک ہۄر ساتھی نُۄں سِرف چار-چار سال سخت کَید دا ہی ہُکم ہۄئِیا سی۔
اُہ کَید کٹّ کے آئِیا سی تاں پںجّاب وِچ لڑائی دا نواں دَۄر شُرُۄ ہۄ گِیا سی۔ شْرۄمݨی کمیٹی بݨ چُکّی سی۔ گُردوارِیاں نُۄں مہںتّاں تۄں آذاد کرائُݨ دی لہِر جۄبن ’تے سی۔
اُہ تے اُہدے ساتھی تاں کدی ’جے چِت پْریم کھیلݨ کا چائۄ‘ پڑھ کے ہی ’پْریم دی اِس گلھی وِچ‘ اُتّرے سن۔ جے اُہناں دے گُرُۄ دی مرذی اِہ سی کِہ ڈاںگ جھلّ کے اگّۄں مۄڑوِیں ڈاںگ مارۄ تاں اُہناں اُہ کمّ کِیتا۔ جے ہُݨ گُرُۄ چاہُںدّا سی کِہ نہِیں؛ شاںت رہِ کے ڈاںگاں کھائۄ تے آپݨے سبر تے سہِݨ-شکتی دی سِخر سِرج کے آپݨے لۄکاں دے مناں وِچ ذالم ہکُۄمت دے کھِلاف رۄہ دا سُۄرج بال دِئۄ! تاں اُہ سارے جݨے اِس لئی وی تِیار ہۄݨے سن۔
اُس سُۄربِیر تے دیشبھگت پِئۄ دی نِشانی اِہ کِرپان سالاں تۄں اُہناں دے سُفے وِچلی ساہمݨی وِچکارلی کِلّی ’تے ٹںگّی رہی سی۔
اِک وار اُسنے باپُۄ دی ہاذری وِچ کِرپان نُۄں کِلّی تۄں لاہِیا۔ اُسنُۄں مِیان وِچۄں باہر کڈھّݨ لگّا تاں باپُۄ نیں آکھِیا٬ “ایداں نہِیں کڈھِّیدا کِرپان نُۄں مِیان وِچۄں۔”
“کِدّاں تے کدّۄں کڈھِّیدَے پھِر؟”
“اُدۄں جدۄں آپݨا بچاء جاں کِسے دِین-دُکھی دی رکھِّیا کرنی ہۄوے!”
اُسنے کڈھّی کِرپان مِیان وِچ پا دِتّی تے اُسنُۄں اڈۄل کِلّی اُتّے ٹںگّ دِتّا۔
آپ سدا لئی ہتھّ وِچ ہلھ دی جںگھّی پھڑھی رکھّݨ دا پْرݨ کر لِیا۔ گھر نُۄں اِسدی ہی لۄڑ سی۔
پِچھّۄں وی باپُۄ دے آذادی لئی کِیتے سںگھّرش تے جیلہ یاتراواں نیں اُسنُۄں گھر دے دُۄجے پاسے لگّے مُۄںہ نُۄں سِدھّے پاسے کرن دی سۄچ دے لڑ لائی رکھِّیا۔ اُہناں ویلِیاں دِییاں دس جماتاں پاس سی؛ پر اُہ اںگّریذ سرکار دی نَۄکری کرے! اِہ گلّ باپُۄ نُۄں تاں کِسے سُۄرت وِچ وی پسںدّ نہِیں سی۔ اُس آپ وی کدی اجِہا نہِیں سی چاہِیا٬ سۄچِیا۔
“تُۄں بھاویں کُکّڑ٬ کبُۄتر تے چِڑِییاں-جنَۄر پال تے بھاویں گھۄڑِییاں تے مجھّاں-گاواں۔ پر اِس گھر نُۄں پالݨا وی تیری ذِمّیواری اےَ۔ مَینُۄں تُۄں میرے دیش تے میرے لۄکاں لئی وِہلا کر چھڈّ!”
باپُۄ دے اِہ بۄل ساری اُمر اُسدے اںگّ-سںگّ رہے سن۔
سنُۄں اُہ چھِݨ وی یاد آئے جدۄں اُسنے ایسے کِرپان نُۄں کِلّی تۄں لاہ کے پہِلی وار مِیان وِچۄں باہر کڈھِّیا سی۔
دیش-وںڈّ دے گھلُۄگھارے دے دِن سن۔ اُہدا باپُۄ نیڑے-تیڑے دے پِںڈّاں وِچ ہم-کھِیال لۄکاں نُۄں مِل کے ’امن-کمیٹِییاں‘ بݨا رِہا سی۔ پر اِتِہاس اُسدے ہتھّاں ’چۄں کھِسک گِیا سی تے انّہے ہۄئے پھِرکُۄ لۄکاں دی پکڑ وِچ آ گِیا سی۔ اُہ نِیائیِں والے کھیتاں وِچ پٹھّے وڈھّدا پِیا سی کِہ اُسنے کِسے مُٹِیار دِییاں چِیکاں دی آواذ سُݨی٬ ’بہُڑی وے وِیرا! بچا لَے مَینُۄں۔ مَیں تُہاڈے پِںڈّ دی دھی٬ تیری بھَیݨ وے۔ مَینُۄں میرے سہُرِیاں دے پِںڈّۄں اِہ ذالم لُٹّ دا مال سمجھ کے دھُۄہ لِیائے وے۔ میرے سۄہݨِیاں وِیرا۔ مَیں تُہاڈے پِںڈّ دی دھی وے؛ تُہاڈی بھَیݨ!”
کِلّے دی واٹ ’تے دۄ جݨے لِشکدِییاں نںگِّییاں تلواراں دے پرچھاویں ہیٹھاں کُڑی نُۄں دھُۄہی لِجا رہے سن۔ سِرۄں نںگّی٬ کھِلّرے وال٬ بںدِّیاں ہتھّۄں چھُٹّ چھُٹّ مدد لئی باہواں اُلاردی۔ مِیاںکدی ہۄئی بکّری کسائیِکھانے ولّ بہُڑِییاں پائُںدی جا رہی سی۔ کُڑی دے بۄلاں نیں اُہدے کلیجے دا رُگّ بھر لِیا سی۔ اُہ سِرف اُسنُۄں ہی نہِیں٬ اُہ تاں آپݨے پُۄرے پِںڈّ نُۄں آپݨی رکھِّیا لئی آواذاں مار رہی سی۔ پِںڈّ دی کۄئی دھی٬ پِںڈّ دی کۄئی بھَیݨ!
اُہ داتری ٹکّ وِچ چھڈّ کے اُٹھِّیا۔ کھالی ہتھّ۔ اُسدا ساتھ دیݨ والا وی نیڑے-تیڑے کۄئی نہِیں سی۔ کُجھ سۄچِیا تے گھۄڑی دے نںگّے پِںڈّے ’تے پلاکی مار کے ہویلی نُۄں گھۄڑی دُڑا لئی۔ کِلّی نالۄں کِرپان لاہی تے مِیانۄں کڈھّ کے نںگّی تلوار لہِرائُںدا٬ گھر دِیاں دے پُچھّدِیاں٬ رۄکدِیاں تے لۄکاں دے وِںہّدِیاں پلاں-چھِݨاں وِچ پِںڈّۄں باہر آ گِیا۔
کُڑی تے بںدّے اینے وِچ نذرۄں اۄہلے ہۄ گئے سن۔
ساہمݨے اۄسے کُڑی دے پِںڈّ نُۄں سویرے لُٹّݨ چڑھے٬ دۄ جݨے٬ گھۄڑِییاں ’تے سوار٬ اُہدے آپݨے پِںڈّ دے گبھّرُۄ٬ اُسنُۄں ساہمݨِئۄں ٹکّرے۔
“کِدھر چلِّئَں ارجن سِئہاں!” اُہناں پُچھِّیا تاں اُہنے اُہناں ولّ ویکھ کے نفرت نال تھُکِّیا تے اِہ کہِںدِّیاں گھۄڑی نُۄں اڈّی لا دِتّی٬ “میری بھَیݨ نُۄں لَے گے‘ نیں اُہ کُتّے!”
اُہناں وی مگرے گھۄڑِییاں بھجا لئیِیاں۔ ادھّے کۄہ دی واٹ ’تے جا کے اُسنے اُہناں بںدِّیاں نُۄں ڈھاہ لِیا۔ بںدّے جاݨُۄ سن۔ گُیاںڈھی پِںڈّ دے۔ سِر اُتّے اُلّری٬ وار کرن نُۄں کاہلی ارجن دی کِرپان ویکھ کے ترلے لَیݨ لگّے۔ ارجن اگّے ہتھّ جۄڑے۔
آپݨے بچاء واستے اُہناں کُڑی نُۄں دۄواں باہواں تۄں پھڑھ کے ڈھال وجۄں اُسدے اگّے کِیتا۔
“ویکھِیں! جاہ جاںدی ناں ہۄ جائے کِتے٬ ارجنا!” ترلا گُۄںجِیا۔
“اِہدِییاں باہواں چھڈّ دِئۄ کُتِّئۄ! میری بھَیݨ دِییاں۔”
دُۄجے دۄویں گبھّرُۄ وی سِر ’تے آݨ کھلۄتے ویکھ کے اُہناں کُڑی نُۄں دھکّا مار کے ذمِین ’تے سُٹّ دِتّا تے آپ بھجّ گئے۔
ارجن نیں بھجّے جاںدے بںدِّیاں دا پِچھّا کرنا مُناسب نہِیں سی سمجھِیا۔ اُہ تاں کُڑی نُۄں بچائُݨ آئِیا سی۔ گھۄڑی تۄں اُتّر کے اُہ ڈِگّی ہۄئی کُڑی نُۄں اُٹھائُݨ لگّا تاں کُڑی نیں بھجّ کے ارجن نُۄں جفّی پا لئی۔
سارِیاں اِک-دُۄجے نُۄں پچھاݨ لِیا سی۔
“جُگ جُگ جِیئۄ وے میرِئۄ چھِںدِّئۄ وِیرۄ!”
اُہ تاں سچّمُچ اُہناں دے پِںڈّ دی دھی٬ اُہناں دی بھَیݨ سی! جُمّیں تیلی دی دھی تے ارجن دے یار پھجّے دی بھَیݨ فاتما!
وڈّی گلّ تاں اِہ ہۄئی کِہ اُہ تِنّے سوار فاتما نُۄں لَے کے جدۄں جُمّیں دے گھر پُجّے تاں اِک بھِیڑ جُڑ گئی سی اُہناں دوالے شاباش دیݨ والِیاں دی۔ اُہدا باپُۄ اِںدر سِںگھّ وی وَیساکھِییاں دے سہارے لڑکھڑائُںدا ہۄئِیا بھِیڑ نُۄں چِیردا اگّے آئِیا تے آپݨے پُتّ تۄں وی پہِلاں دُۄجے دۄواں گبھّرُۄیاں نُۄں گلھ نال لا لِیا۔
“شاباشے پُتّرۄ! گُرُۄ دے سچّے سِگھّاں والی کِیتی جے!”
دۄویں نَۄجوان آپݨی شرم دے مارے ہۄئے چۄر اکھِّیں اِک دُۄجے ولّ ویکھ رہے سن۔ اِکّ نیں آپݨی جیب وِچۄں لُٹِّییاں ہۄئیِیاں ٹُۄماں دی پۄٹلی کڈھّی تے ہیٹھاں فاتما دے پَیراں اگّے رکھّ دِتّی٬ “ لَے بھَیݨا! اِہ ہُݨ تیری۔ سانُۄں ماف کرِیں۔”
دُۄجے نیں وی اِںج ہی کِیتا تے لُٹِّیا ہۄئِیا سۄنے دا کَیںٹھا پَیراں وِچ رکھّدِیاں فاتما دے پَیر وی چھُہ لئے۔
“بِیبی! تُۄں ساڈی وڈّی بھَیݨ ایں۔ ساڈے پاپ بخش دے۔”
“وے میرے وِیرۄ! تُسِیں تاں میرے ربّ وے! میرِییاں اِذّتاں دے راکھے! مَیں کَۄݨ ہُںدّی آں تُہاڈے پاپ بخشݨ والی!”
ارجن نیں فاتما دے باکی پرِوار بارے پُچھِّیا۔ پتا لگّا ہملا ہۄݨ دی خبر سُݨ کے سارے ایدھر-اۄدھر لُکݨ لئی بھجّے سن۔ تے پھِر پتا ای ناں لگّا کدۄں اُہنُۄں رۄںدی کُرلائُںدی نُۄں پِچھلے اںدّر لُکی نُۄں جپھّا مار کے ’اُہ‘ باہر کڈھّ لِیائے سن۔
تِنّے گبھّرُۄ واپس گھۄڑِییاں ’تے سوار ہۄ کے نِکل پئے تے تِرکالاں تکّ فاتما دا سارا پرِوار لبھّ کے پِںڈّ پرت آئے۔ اُہدا سسّ-سہُرا٬ پتی تے چھۄٹا جِہا دِئُر تُۄڑی دے مُۄسل وِچ لُکے اُہناں نیں جا لبھّے سن۔ اُسدا باپُۄ کئی سال اِہ کہِںدّا رِہا سی کِہ اِہ ارجن ولّۄں اَین سمیں سِر مِیانۄں کڈھّی تیغ دی ہی کرامات سی کِہ سارے پِںڈّ نُۄں آپݨی گواچی دھی لبھّ پئی سی۔ اُہناں دے پِںڈّ دی اِذّت بچ گئی سی۔ پِںڈّ دے ہر گھر ’چۄں کِسے ریجا٬ کِسے کھیس٬ کِسے دری-چُتَیہی تے کِسے بݨدے-سردے چوانی-اٹھِیانی٬ رُپئیِیا٬ دۄ رُپئیِئے فاتما دی جھۄلی پائے۔ جِویں سارا پِںڈّ دھی دا داج تِیار کر رِہا ہۄوے! تے پھِر جُمّے تے اُہدے کُڑماں دا سمان آپ گڈّے ’تے لدّ کے پِںڈّ دے گبھّرُۄ اُہناں نُۄں ہدّ پار کرا کے آئے سن۔
ارجن دی جتھیداری وِچ اُہناں گبھّرُۄیاں نیں مِل کے آپݨے پِںڈّ دا جتھا بݨا لِیا سی۔ آپݨے پِںڈّ دے مُسلماناں دی راکھی لئی ہی نہِیں٬ سگۄں نیڑے تیڑے دے پِںڈّاں وِچ وی اُہ فسے ہۄئے مُسلمان ٹبّراں نُۄں کڈھّ کے ہدّ پار کرا کے آئُݨ لگّے۔ امن کمیٹِییاں وِچ اُہ باپُۄ تے اُہدے ساتھِییاں دی سرگرم دھِر ہۄ نِبّڑے سن۔
ٹھںڈھّ-ٹھںڈھَّۄڑا ہۄئِیا تاں ارجن نیں کِرپان مُڑ کِلّی ’تے ٹںگّ دِتّی تے پھِر تۄں ہلھ دی جںگھّی پھڑھ لئی۔ اُہ سِپاہی تۄں مُڑ کِرتی بݨ گِیا۔
سِپاہی اتے کِرتی دِییاں ڈِئۄُٹِییاں دۄواں پِئۄ-پُتّاں نیں سہِون ہی سمبھّال لئیِیاں سن۔ تے اُدۄں تۄں سمبھّال لئیِیاں سن جدۄں اجے ارجن سِںگھّ نیں سُرت ہی سمبھّالی سی۔ باپُۄ گُرُۄ کے باغ دے مۄرچے وِچ گِیا٬ اِک ترہاں نال اپاہج ہۄ کے پرتِیا سی تے ارجن نُۄں سکُۄل جاݨ دے نال نال کھیتی-باڑی دا کمّ وی ماں نال مِل کے آپ ہی سمبھّالݨا پَے گِیا سی۔ باپُۄ دی پرِوارک جِمّیواری آپݨے سِر پَے جاݨ دا اُسنُۄں افسۄس نہِیں سی۔ جے باپُۄ سرکار دے ذُلم دا بھار سِر ’تے چُکّ سکدا سی تاں اُہ باپُۄ دے کہِݨ ’تے پرِوار دا بھار سِر ’تے بھلا کِئۄں نہِیں چُکّ سکدا!
اُہدا باپُۄ آپݨِییاں کُربانِییاں نال پِںڈّ تے اِلاکے دا ماݨ بݨ گِیا سی۔ باپُۄ کۄلۄں ساکِیاں دِییاں گلّاں سُݨ سُݨ کے ارجن نُۄں لگّدا کِہ کُجھ ناں کُجھ کُربانی کرنی تاں اُس دے ہِسّے وی آئُݨی ہی سی! اُہ کلپنا ہی کلپنا وِچ باپُۄ دے سِر ’تے پُلِس افسر بِیٹی ولّۄں ورہائیِیاں ڈاںگاں نُۄں ہوا وِچ ہی رۄک لَیںدا تے ڈاںگاں دی چھاویں بَیٹھا باپُۄ اِںدر سِںگھّ مۄرچے ’تے جا ڈٹݨ دا بِرتاںت سُنائُݨ لگّدا:
“اسِیں چَۄکڑی ماری بَیٹھے شبد پڑھ رہے ساں ہتھّ جۄڑی٬ “جۄ لرَے دِین کے ہیت؛ سُۄرا سۄئی٬ سُۄرا سۄئی۔” مَیں اگلی کتار وِچ بَیٹھا ساں۔ پُلِس ہتھِیار تے سمّاں والِییاں ڈاںگاں لَے کے کُجھ کدماں دی وِتھّ ’تے سی۔ بِیٹی تے ہۄر گۄرے افسر وی نال سن۔ شبد دی آواذ اُچّی ہُںدّی تاں اُہ کچِیچِییاں وٹّدے۔ کھِجھ کے اِکّ جݨے نیں میرے گلے دی ہڈّی ’تے ڈاںگ دا سمّ کھُبھۄئِیا۔ مَیں پِچھّے نُۄں ڈِگِّیا۔ پھِر اُٹھِّیا۔ اُچّی آواذ وِچ شبد دی سُر نال سُر مِلائی٬ “سُۄرا سۄئی٬ سُۄرا سۄئی!” تاں اُسنے ہۄر وی ذۄر نال ڈاںگ ماری۔ میرے ہسّ دا کڑاکا پِیا۔ پِیڑ نال میرا آپا سُۄتِیا گِیا۔ مَیں سمبھّل کے جَیکارا چھڈِّیا٬ “بۄلے سۄ نِہال!” جواب وِچ جِویں ہذاراں آواذاں گُۄںجِییاں٬ “ستِ سْری اکال۔” پُلِس افسر بِیٹی نیں گُسّے تے نفرت وِچ اُبّلدِیاں میرے کلیجے وِچ ذۄر دا ٹھُڈّ مارِیا۔ مَیں پِیڑ نال ’کٹھّا ہۄ گِیا۔ پھِر کی سی! پُلِس ولّۄں دے ڈاںگ ’تے ڈاںگ۔ بِیٹی آپ ہلھکا ہۄئِیا پِیا سی۔ اُسنے میرے ’تے ورہائیِیاں سبھ تۄں پہِلِییاں ڈاںگاں۔ تے پھِر ڈِگّے پئے دے میرے گلے ’تے بُۄٹ رکھّ کے میرے گلھ نُۄں ایداں مِدھِّیا جِویں کۄئی کِسے کِیڑے نُۄں مسلدا ہَے۔ پہِلاں ٹُٹّ چُکّا میرا ہسّ ہۄر تِڑک گِیا۔ پر اسِیں تاں گُرُۄ دے سِںگھّ ساں۔ کۄئی کِیڑے-کاڈھے نہِیں ساں٬ جِہڑے اُسدے مارِیاں مر جاںدے۔”
گلّاں سُݨائُںدِیاں باپُۄ دے چِہرے ’تے اجِیب تیج ہُںدّا سی۔ اُہ آپݨے گلھے دی ٹُٹّی تے وِںگّی ہۄئی ہڈّی ہتھّ نال وِکھائُںدا٬ “آہ میرا ہسّ اُدۄں دا ای وِںگّا ہۄئِئَے۔ اُہناں میری گلے دی ہڈّی تاں وِںگّی کر دِتّی٬ میری رِیڑھ دی ہڈّی دے مݨکے تاں تۄڑ دِتّے پر اُہ میری دھَۄݨ وِںگّی ناں کر سکے تے ناں ہی میرا ہَۄسلا تۄڑ سکے۔”
اِہ دھَۄݨ باپُۄ نیں سچّمُچ ساری اُمر نِیوِیں نہِیں سی ہۄݨ دِتّی۔ رِیڑھ دی ہڈّی ’تے لگّی سٹّ نیں اُہنُۄں سرِیرک تَۄر ’تے اپاہج بݨا دِتّا سی۔ اُہ ساری اُمر وَیساکھِییاں نال لںگّڑا کے تُرن جۄگا رہِ گِیا سی۔ پر جدۄں ویلے دے مُکھ-مںتّری پرتاپ سِںگھّ کَیرۄں نیں پِںڈّ دے کِسے سماغم ’تے باپُۄ دے گۄڈِیاں نُۄں ہتھّ لا کے کِہا سی٬ “بابا جی! میرے افسر آئُݨگے تُہاڈے کۄل۔ اِہ آپے ای اِک فارم ’تے دستخت کروا کے لَے جاݨگے تُہاڈے کۄلۄں۔ ساڈی سرکار نیں دیش بھگتاں دِییاں پَینشناں لائُݨ دا فَیسلا کِیتَے۔ تُسِیں ساڈے ایڈے وڈّے دیش-بھگت اۄ٬” تاں باپُۄ نیں کِہا سی٬ “ پرتاپ سِئہاں! مَیں بڑا خُش آں کِہ تُسِیں اینے امِیر ہۄ گئے اۄ کِہ سانُۄں ہی خرِید سکۄ۔ پر میری اِکّ گلّ کنّ کھۄلہ کے سُݨ لَے! میری پَینشن دی گلّ اُدۄں کرِیں جدۄں میرے دیش دے سارے بذُرگاں دِییاں تُۄں پَینشناں لا دیویںگا!”
- اجّ اِہ مُںڈّے ارجن سِںگھّ دے باپُۄ دے اۄس اِتِہاس نُۄں وںگّارن آئے سن۔ اُہدی کِرپان دی لِشک نُۄں مَیلا کرن آئے سن!
اُہ ہتھّلا کمّ چھڈّ کے اُہناں ولّ ٹِکٹِکی لا کے ویکھݨ لگّا۔ ہُݨ دُۄجے دۄویں مُںڈّے وی کماد وِچۄں گنّے بھنّ کے کھالھ دی وٹّ ’تے بہِ کے چُۄپݨ لگّے۔
اُہدے اںدّرلے نیں جۄش مارِیا۔ اُہ شائِد اُہدے کماد ’چۄں گنّے بھنّ کے اُسنُۄں نیڑے آئُݨ لئی ہی وںگّار رہے سن۔ اُہنے رمبّا پاسے رکھِّیا۔ اُٹھّݨ دی سۄچی۔ اُںج وی سُۄرج ڈُبّݨ وِچ مساں ہتھّ بھر دی ہی وِتھّ سی۔ بۄتی ’تے چھٹالے دی چِلّی لدّدِیاں ویکھ کے اُسنے آپ ہی آپݨے چھۄٹے پُتّ ہرجِیت تے ورہِیاں تۄں نال تُرے آئُںدے کامیں پھُمّݨ نُۄں کِہا سی٬ “تُسِیں جائۄ٬ پٹھّا-دتھّا پائۄ پشُۄیاں نُۄں۔ مَیں نالے پنِیری دی گۄڈی دا کمّ بنّیں لا آواں؛ نالے اۄنے چِر تکّ بتّی جاݨ دا ٹَیم وی ہۄ جاݨَیں۔ پاݨی لگّی کݨک دا کِلّا وی اُدۄں تکّ سِںجِّیا جائۄُ۔ آئُںدا ہۄئِیا مۄٹر والے کمرے نُۄں وی تالا لائُںدا آئۄُں۔”
دُنِیاوی سِیاݨپ نیں اُسنُۄں مُںڈِّیاں ولّ جاݨۄں رۄکِیا٬ “دۄ مِںٹّ رُک جاہ! کی پتا ہُݨے چلے جاݨ۔”
پِچھلے سمیں تۄں دۄواں دھِراں وِچ چںگّے سمبّںدھّ نہِیں سن۔ اُہ اُسنُۄں مارن وی آئے ہۄ سکدے نیں! سگۄں آئے ای ایسے کرکے نیں۔ اِہناں دی تاں اُہ کئی چِر تۄں ’ہِٹّ لِسٹ‘ ’تے سی۔ ہۄݨا وی چاہِیدا سی!
اُہ وی اِہناں دی اُڈِیک وِچ ہی تاں اینے سمیں تۄں کِرپان چُکّی پھِردا سی۔ اُہدے آپݨے پُتّ تاں سدا اُہنُۄں ہنیرے-سویرے باہر نِکلݨۄں منہا کردے رہِںدّے سن پر اُہ اُہناں دی سُݨدا کدۄں سی! اجّ وی اجے ہرجِیت نیں آکھِیا ہی سی٬ “باپُۄ جی! چلّۄ چلِّیئے پِںڈّ نُۄں۔ پھُمّݨ آپے مۄٹر بںدّ کر آئُںدَے۔” تاں اُہنے اُہناں نُۄں کہِ دِتّا سی کِہ اُہ چلے جاݨ۔ اُہ آپ پِچھّۄں آ جاویگا۔ اُہناں دا وَیر وی تاں وںگّارواں بݨ گِیا ہۄئِیا سی۔ اُسنے اِس وَیر دے پِچھۄکڑ ’تے تردی جِہی جھات ماری۔
ارجن سِںگھّ دا وڈّا مُںڈّا جگجِیت سِہت وِبھاگ دا کرمچاری سی تے پَیرا-مَیڈِیکل کامِیاں دی یُۄنِیئن دا سٹیٹ کمیٹی دا سکتّر وی۔ مُلاذم گھۄلاں وِچ کئی سالاں تۄں سرگرم۔ پہِلاں تاں بابے کرکے اُہناں دا گھر ’غدرِییاں‘ جاں ’جتھیداراں‘ دا گھر وی وجّدا سی۔ باپُۄ کِرتی پارٹی نال وی جُڑِیا رِہا سی تے آخر وِچ ’کامریڈ‘ وی وجّݨ پِیا سی۔ کدی کۄئی اُہنُۄں ’جتھیدار جی‘ تے کدے کۄئی ’کامریڈ جی‘ آکھ کے وی سمبّۄدھن کر لَیںدا۔ اُہ ’امّْرِتدھاری کامریڈ!’ سی! پر باپُۄ دے چلاݨے تۄں بائد تے جگجِیت دی چڑھت پِچھّۄں اُہناں دا ٹبّر ’کامریڈاں دا ٹبّر‘ وجّݨ لگّ پِیا۔ اُںجھ ارجن سِںگھّ نُۄں وی لۄکِیں اجے وی کدی ’کامریڈ‘ تے کدے ’جتھیدار‘ کہِ کے بُلا لَیںدے۔ اُہ دۄواں ترہاں نال بُلائے جاݨ ’تے خُش سی۔ جے اُسدے باپُۄ نُۄں اجِہا اکھوائُݨ ’تے اُجر نہِیں سی تاں اُسنُۄں کِئۄں ہُںدّا! کامریڈ وی اُہنُۄں اۄنے ہی آپݨے تے پِیارے سن۔ جگجِیت کر کے ہۄر وی ’آپݨے پُتّاں‘ ورگے لگّدے۔
پر اِہنِیں دِنِیں ’کامریڈاں‘ تے ’نویں جتھیدار بݨے‘ مُںڈِّیاں دی آپسی دُشمݨی تاں جگّ-ذاہِر سی۔ ارجن سِںگھّ اِہنِیں دِنِیں پُۄرے دا پُۄرا کِسے دھِر نال وی نہِیں سی رہِ گِیا۔ ناں کامریڈاں نال ناں نویں بݨے ’جتھیداراں جرنَیلاں‘ نال۔ ارجن سِںگھّ دا چھۄٹا پُتّ ہرجِیت سِںگھّ پِںڈّ دے ہائی سکُۄل وِچ ہی ماسٹر سی۔ اُہ پِتا نال رل کے نال نال کھیتی دا کمّ وی ویکھی جاںدا۔ کھِیالاں پکھّۄں آپݨے باپ ارجن سِںگھّ واںگ ہی سی اُہ۔ دۄواں دھِراں دے وِچ وِچالے۔ ناں مُںڈِّیاں ولّ ناں نِرہا کامریڈاں ولّ۔ سرکار تے کامریڈاں دا مُںڈِّیاں بارے اجّ-کلّہ اِکّۄ جِہا پَیںتڑا ہی سی۔
پر اسل وِچ گلّ تاں وِگڑی سی غدری شہِیداں دی بݨائی یادغار ’تے کبذے دی لڑائی پِچھّۄں۔
یادغار دی نِیںہ تاں ارجن سِںگھّ دے باپُۄ نیں ڈھائی دہاکے پہِلاں آپݨے یُدھ-ساتھی تے آگُۄ بابا سۄہن سِںگھّ بھکنا تۄں رکھوائی سی۔ بابے بھکنے نیں ہی اِک وار پِںڈّ وِچ ہۄئے جلسے وِچ سٹیج تۄں اُہناں دے باپُۄ نُۄں اُلہاماں دِتّا سی٬ “اِںدر سِئہاں! تیرے آپݨے غدری بھراواں دی کُربانی تیرے پِںڈّ دے پُتّاں-پۄترِیاں نُۄں وی چیتے رہِ جائے٬ اُہناں دی کۄئی یاد ہی بݨوا چھڈّ پِںڈّ آپݨے وِچ۔ اُہناں نُۄں بھُلائُݨ والِیاں تاں کۄئی کسر نہِیں چھڈّی پہِلاں ای۔”
باپُۄ نُۄں لگّا سی٬ بابے بھکنے دی گلّ کِنّی ٹھِیک سی! بابا بھکنا دیش بھگتاں ولّ ہُݨ دی سرکار دے روئیِّئے نُۄں کۄس رِہا سی۔
ارجن سِںگھّ نُۄں اںگّریذی راج دے سمیں دی گلّ یاد سی۔ ارجن اٹھوِیں جمات دا وِدِیارتھی سی۔ اِک دِن اُسنے گھر آ کے دسِّیا کِہ اںگّریذ سرکار نیں اُہناں دے سکُۄل دے متھّے ’تے اِکّ وڈّی ساری سںگّمرمر دی سِلھ لائی سی۔ اِس مکسد لئی پِںڈّ دے کُجھ سرکار ہمائِتی بںدّے تے پھَۄجِییاں دے کُجھ پرِوار سدّ کے سماغم وی کِیتا گِیا سی۔ باپُۄ اِںدر سِںگھّ نُۄں وی اِس سماگم دا پتا سی۔ پر اُسنُۄں ناں کِسے سدّݨا سی تے ناں اُہ گِیا۔ پِچھّۄں اِک دِن جا کے اُہ سِلھ پڑھ آئِیا۔ چِٹّی سِلھ ’تے کالے اکھّراں وِچ اںگّریذی ذبان وِچ خُدِیا ہۄئِیا سی کِہ اِس پِںڈّ وِچۄں پہِلی وڈّی جںگّ وِچ بھاگ لَیݨ لئی 121 بںدّے شامل ہۄئے جِنہاں وِچۄں اِک دی جان وی چلی گئی سی۔
جںگّ وِچ شامل ہۄئے بںدِّیاں دے پرِواراں نُۄں بُلائِیا گِیا سی اُس سماغم ’تے اتے مارے گئے جوان دے پرِوار نُۄں پںجّاہ رُپئے دا اِنام تے سرٹِیپھِکیٹ وی دِتّا گِیا سی اںگّریذ افسر ولّۄں۔
اںگّریذ آپݨے لئی لڑن والِیاں دی ’کدر‘ پا رِہا سی۔ اُہناں لئی وفادار رہِݨ تے لڑن مرن والِیاں دی یادغاری سِلھ لا کے نوِیں پِیڑھی دے مناں وِچ آپݨی وفاداری بݨائی رکھّݨ دی نِیںہ پکّی کر رِہا سی٬ پر دُۄجے پاسے دیش لئی لڑن والِیاں سُۄربِیراں شہِیداں نُۄں بھُلا وِسار دِتّا گِیا سی تے جاں اُہناں بارے ڈاکُۄ٬ کاتل تے لُٹیرے ہۄݨ دا جالھ بُݨ دِتّا سی جِس وِچ پھسے اُہ تڑف رہے سن۔
بابے اِںدر سِںگھّ نیں آپݨے کۄلۄں پَیسے خرچ کے پِںڈّ دی پہُںچّ-سڑک ’تے دۄ کنال ذمِین خرِیدی سی۔ اُس وِچ اِکّ شہِیدی لاٹ بݨا کے اُس اُتّے غدری شہِیداں اتے ہۄر کُربانی والے لۄکاں دے ناں کھُدوا دِتّے سن۔ وِچ نِکّا جِہا بغِیچا وی لوا دِتّا سی۔ پِںڈّ دے اگاںہودھُۄ نَۄجواناں تے کُربانی والے پرِواراں دے سِیاݨے بںدِّیاں دی کمیٹی وی بݨوا دِتّی سی۔ پہِلاں بابا اِںدر سِںگھّ٬ پھِر ارجن سِںگھّ تے ہُݨ کُجھ سالاں تۄں جگجِیت اِس کمیٹی دا پْردھان سی۔
ستویں دہاکے دے مُڈھلے سالاں وِچ اگاںہودھُۄ لہِر وِچ آئے اُبھار کارن کمیٹی نُۄں چلائُݨ والے آگُۄ نَۄجواناں نیں پِںڈّ تے اِلاکے وِچۄں اُگراہی کر کے اتے باہرلے مُلکاں وِچ رہِںدّے پِںڈّ واسِییاں نُۄں وںگّار کے مائِیا اِکتّر کِیتی تے ایتھے اِک چھۄٹا ہال کمرا وی بݨوا دِتّا۔ ہال وِچ میذ کُرسِییاں لا کے اخباراں رِسالِیاں دا ہی پْربںدھّ نہِیں سی کِیتا سگۄں چںگّے ساہِت تے اِنکلابی اِتِہاس نال سمبّںدھِّت پُستکاں والی لائِبْریری وی چالُۄ کر دِتّی سی۔ کۄئی ناں کۄئی نَۄجوان واری نال لائِبْریری دی دیکھ-بھال لئی تے کِتاباں اِشُۄ کرن لئی وی اۄتھے بَیٹھݨ لگّا۔ بابے اِںدر سِںگھّ دے چڑھائی کر جاݨ پِچھّۄں ارجن سِںگھّ آپ تے اُہدے دۄویں پُتّ لائِبْریری نُۄں بنائُݨ, چلائُݨ تے کھۄلہݨ وِچ سدا اگّے اگّے رہے سن۔
پِچھلے دہاکے وِچ یادغار نال جُڑے نَۄجوان جاں تاں کمّاں دھںدِّیاں ’تے جا لگّے سن تے جاں سمیں نال کئیِیاں دی ’لالی‘ پھِکّی پَے گئی سی۔ کُجھ دی ’لالی‘ تاں ’نِلتّݨ’ وِچ وی وٹ گئی سی۔ کُجھ لۄک٬ آپݨی لالسا نُۄں پٹھّے پائُݨ لئی٬ کُجھ نویں ہالات دے دبائۄ ادھِین٬ کُجھ سِکھّ سٹُۄڈَیںٹ پھَیڈریشن دے ڈرے ڈرائے کمیٹی وِچ آپݨی مرذی دی تبدِیلی کرنا چاہُںدّے سن تے یادغار نُۄں ورتݨا وی آپݨے مکسد لئی لۄڑدے سن۔ اُہناں دے مکسد دی سُۄہ ارجن سِںگھّ نُۄں وی مِلدی رہِںدّی سی۔ اِس تبدِیلی لئی وِرۄدھی دھڑے نیں سکتّر مۄہن سِںگھّ تے پْردھان جگجِیت سِںگھّ دی سلاہ اتے مرذی تۄں بِناں ہی مِیٹِںگّ وی سدّ لئی۔ پِںڈّ وِچ ڈھۄل وی مروا دِتّا۔
اجّ کلّہ اُہناں دا ’راج‘ سی۔ بیمُہار ہتھِیاراں دی تاکت سی اُہناں دی پِٹھّ پِچھّے۔ اِکٹھّ والے دِن کامریڈ جگجِیت نیں تاں اۄتھے جاݨا بِہتر ناں سمجھِیا۔ اگّ واںگ بھخدے ماہَۄل وِچ چھال مارنۄں جھِجکدا سی اُہ۔ اُںجھ وی مِیٹِںگّ کِہڑی کمیٹی دے نِسچِت سںوِّدھان انُسار ہۄ رہی سی! ہِکّ دے دھکّے والِیاں دا آپ-مُہارا اِکٹھّ سی۔ پر ارجن سِںگھّ نیں نِیلی دستار بدھّی تے ہتھّ وِچ تِنّ پھُٹّی کِرپان لَے کے اِکٹھّ وِچ اِکّ نُکّرے جا کھلۄتا۔ کِسے نیں اُہدی بذُرغی دا کھِیال رکھّدِیاں اُسنُۄں بَیٹھݨ واستے وی ناں کِہا۔ آپ اُسنے بَیٹھݨا مُناسب ہی ناں سمجھِیا۔ اِک دھڑے دے کُجھ کُ کمیٹی مَیمبراں تۄں اِلاوا پِںڈّ دی ہۄر مُںڈّہِیر وی تماشا ویکھݨ لئی آݨ جُڑی سی تے کُرسِییاں ’تے ’بِراجمان‘ سی۔ بہُتے مَیمبر مرذی نال جاں اِس جھگڑے تۄں ڈردے آئے ہی نہِیں سن۔ کَۄݨ بلدی دے بُتھّے آئُںدا!
’لَیفٹِینَیںٹ جنرل‘ گُرجِیت دا وڈّا بھرا اجائِب سِںگھّ آکھݨ لگّا٬ “سادھ سںگّت جی! اجّ جدۄں کَۄم آپݨی اذادی دی لڑائی لڑ رہی آ تاں کامریڈ سرکار دا ساتھ دے کے پںتھّ نال دھْرۄہ کما رہے ہن۔ ساڈی پہِلی مںگّ تاں اِہ ہَے کِہ کمیٹی دا پْردھان کۄئی ’کامریڈ‘ نہِیں ہۄݨا چاہِیدا۔ اُںجھ وی خالسا جی! اِہ کِسے دی نِجّی جائِداد نہِیں جۄ ورہِیاں تۄں اِکۄ پرِوار دا ہی کۄئی ناں کۄئی بںدّا اِہدا پْردھان تُرِیا آوے!”
اکالی وِچاراں دا کمیٹی مَیمبر بھجن سِںگھّ ہُںگّارِیا٬ “ہُۄں٬ ہُۄں٬ آہۄ۔ اسِیں تاں کئی چِر دے آںہدے آں۔”
اُہ وی پِںڈّ دے کِسے غدری پرِوار دا پۄترا سی۔ اِسے کرکے کمیٹی دا مَیمبر سی۔ بہُتے مَیمبر ہَے ای اُہ سن جِہناں دا کۄئی ناں کۄئی وڈیرا غدر پارٹی وِچ شامل رِہا سی جاں جِنہاں دے کِسے بذُرگ نیں گُردوارِیاں نُۄں آذاد کرائُݨ لئی کِسے مۄرچے وِچ جاں کِسے کِسان مۄرچے وِچ آذادی تۄں پہِلاں کَید کٹّی سی۔ کُجھ مَیمبر اُہ وی سن جِہڑے دِکھّ وجۄں اگاںہودھُۄ وِچاراں دے سن۔ کُجھ سال پہِلاں جدۄں گُرجِیت دا وڈّا بھرا اجائِب سِںگھّ اِس کمیٹی دا مَیمبر بݨِیاں سی تاں اُہ وی ’کامریڈ‘ ہی ہُںدّا سی!
اِکٹھّ وِچ خامۄشی چھا گئی۔ سارے ارجن سِںگھّ دے مُۄںہ ولّ ویکھݨ لگّے۔ کۄئی وی بۄل نہِیں سی رِہا۔
ارجن سِںگھّ نیں جیب وِچۄں اِک کاگذ کڈھِّیا تے لاگے کھلۄتے مُںڈّے دے ہتھّ وِچ پھڑا دِتّا۔ ہتھّۄ ہتھّ تُردا کاغذ مُکھّ بُلارے کۄل پہُںچّ گِیا۔ اِہ کمیٹی دی پْردھانگی تۄں جگجِیت سِںگھّ دا استِیفا سی۔ اجائِب سِںگھّ نیں بڑے اُتشاہ وِچ پڑھ کے سُݨائِیا۔ اجّ جِہڑے مُںڈّے بِلُّۄ دے ہتھّ وِچ سٹین گنّ سی٬ اُہ اُہنِیں دِنِیں اجے ’بھگَۄڑا‘ نہِیں سی ہۄئِیا۔ اُسنے ذۄر دی جَیکارا بُلائِیا اتے پھِر آپ ہی پہِلاں سۄچِیا فَیسلا سُݨا دِتّا٬ “لَیفٹِینَیںٹ جرنَیل گُرجِیت سِںگھّ دے وڈّے بھا جی سردار اجائِب سِںگھّ اجّ تۄں ایس کمیٹی دے پْردھان ہۄئے۔” مُںڈّہِیر وِچۄں کِسے نیں پھیر جَیکارا چھڈِّیا۔
اںدّرے اںدّر ارجن سِںگھّ نُۄں آپݨے اِکلّے رہِ جاݨ ’تے شرمِںدّگی آئی۔ اُسنُۄں ’کامریڈاں‘ ’تے گُسّا وی آئِیا کِہ اُہناں دی دھِر کھُردی کھُردی اسلۄں ہی کِئۄں کھُر گئی سی! اُہناں وِچۄں جاں اُہناں ولّۄں کۄئی تاں بۄلݨ والا ہُںدّا ایتھے!
چُݨی ہۄئی کمیٹی دے پںجھّی بںدِّیاں وِچۄں اُہدے آپݨے سݨے مساں ستّ مَیمبر ہاذر سن۔ باکی بھِیڑ تاں تماشبِیناں دی سی۔ نواں بݨِیاں ’پْردھان‘ کہِݨ لگّا٬ “سادھ سںگّت جی! باکی مَیمبر اسِیں آپے ہی آپس وِچ بَیٹھ کے آپسی سلاہ نال چُݨ لواںگے۔ دُۄجی گلّ جِہڑی اسِیں سبھ تۄں پہِلاں کرنی ایں اُہ اِہ ہَے کِہ اسِیں لائِبْریری وِچ لگِّییاں اِہناں دیش بھگتاں دِییاں تسوِیراں دے نال ’آپݨے ہُݨ والے ایس دَۄر دے دھرم یُدھ دے شہِیداں سُۄرمِیاں‘ دِییاں تسوِیراں وی لائُݨِییاں نیں تاکِہ اُہناں دی یاد وی رہِںدّی دُنِییاں تکّ پںتھّ دے چیتِیاں وِچ جِئۄُںدی رہِ سکے۔”
نال کھلۄتے بِلُّۄ نیں پھِر تۄں جَیکارا چھڈِّیا۔
“کھلۄ جا اُئے! بھُۄتری مُںڈّہِیرے!”
اگّ بھبُۄکا ہۄ کے ارجن سِںگھّ گرجِیا۔ لھال اکھّاں۔ تپدا چِہرا۔
اُہ ’نویں چُݨے پْردھان‘ نُۄں سِدھّا مُخاتب ہۄئِیا٬ “باکی مَیمبر تُۄں آپے آپݨی سلاہ نال چُݨ لئیںگا! ہَیںء! کِئۄں تیرے پِئۄ دا راج آ اُئے! تے جِہڑے ’شہِیداں‘ دِییاں تُۄں ایتھے پھۄٹۄ لائُݨا چاہُںدَّیں٬ اُہناں دی گلّ تاں بائد ’چ کرداں پہِلاں اَیتھے ہی میرے ہتھّۄں جِہڑا مائی دا لال شہِید ہۄݨا چاہُںدَّے٬ اُہدی پھۄٹۄ لائِئۄ ایتھے۔ ہُݨ اگّے آوے کۄئی آپݨی تسوِیر لوائُݨ والا! مَیں چھکائُںدا اُہنُۄں شہِیدی باٹا!” اُسنے پِچھّے ہٹ کے مِیان ’چۄں لِشکدی تلوار کڈھّ کے وار کرن ورگا پَیںتڑا لَے لِیا۔
سبھ نُۄں سپّ سُںگھّ گِیا۔ مُۄںہاں اُتّۄں ہوائیِیاں چھُٹّݨ لگِّییاں۔
“اُس ٹھیٹھر دی پھۄٹۄ لائُݨی جے ایتھے جِہڑا گرِیب جٹّاں دی دھی دی اِذت کماداں وِچ رۄلدا رِہا تے پھِر گھیرا پَیݨ ’تے ’شہِید‘ ہۄ گِیا!”
ارجن سِںگھّ نیں آپݨے ہی بھائیِچارے دے اُس مُںڈّے دا ذِکر کِیتا جِہڑا آپݨے گُپتواس سمیں کِسے بہِک ’تے اکسر جاںدا رہِںدّا سی۔ جِسنے اُہناں دی مُٹِیار دھی پھُسلا کے آپݨے نال بھجا لئی سی تے اُسدی پت رۄلدا رِہا سی۔ اُس غرِیب کِسان نیں آپݨی دھی مۄڑ دیݨ لئی کئی تھائیِں ٹکّراں مارِییاں سن۔ ترلے لئے سن۔ ارجن سِںگھّ نُۄں اسر-رسُۄکھ والا بںدّا سمجھ کے اُہ اُس کۄل وی آئِیا سی۔ اُہدی دھی تاں مُںڈّے دے مارے جاݨ تۄں پِچھّۄں پُلِس نُۄں اردھ-کملی ہۄئی کماد وِچۄں مِلی سی۔
کِسے دے مُۄںہ وِچ جِویں ذبان نہِیں سی۔
“آئۄ تاں سہی کۄئی اگّے۔ مَیں تاں مرنا ٹھاݨ لِئَے۔ پر تُہانُۄں کِسے ناں کِسے نُۄں ’شہِیدی جام‘ پِیا کے ای مرُۄں۔ تے تُۄں کہِدَیں اِہ یادغار کِسے دی ’نِجّی جائِداد‘ نہِیں! جے پھیر پُچھّدَیں تاں اِہ میری ’نِجّی جائِداد‘ ای اُۄ اُئے! اِس کرکے نہِیں کِہ میرے پِئۄ نیں آپݨے پلِّئۄ پَیسے خرچ کے اِہ تھاں خرِیدی سی تے ایتھے یادغار اُساری سی۔ اِہ میری ’نِجّی جائِداد‘ اِس کرکے ہَے کِہ اِہ جِنہاں دی یاد وِچ اُساری گئی ہَے٬ اُہ سارے میرے آپݨے ’نِجّی‘ سن٬ میرے ’نِگدے‘ سن۔ اُہ کِسے نِجّی رِشتے کرکے نہِیں٬ وِچاراں دی ساںجھ کرکے میرے آپݨے نیں۔ اُہناں دے وِچاراں دی٬ اُہناں دے املاں دی وِراست میری آپݨی ہَے۔ میری ’نِجّی’۔ اِہ دھرم-نِرپکھّ٬ اگاںہودھُۄ وِچاراں والی تے سربتّ دا بھلا چاہُݨ والی وِراست ہی میری ’نِجّی جائِداد‘ ہَے۔ مَیں اِس نِجّی جائِداد ’تے اِںج کِسے ڈاکا نہِیں پَیݨ دیݨا اُئے!”
اُسدی نذر اچنچیت آپݨے سجّے-کھبّے آݨ کھڑۄتے دۄ نَۄجواناں ولّ مُڑی۔ اُہدے دۄویں پۄترے سن۔ مس-پھُٹّ۔ جوانی دِییاں برُۄہاں دے آر-پار کھلۄتے درشنی جوان۔ ہتھّاں وِچ ہاکی-سٹِکّاں مذبُۄتی نال پھڑھِییاں ہۄئیِیاں۔ اُہناں دۄواں ولّ تردی جھاتی سُٹّ کے اُسنے للکارا مارِیا تے کُرسی ملّ کے بَیٹھے کِسے وافر مُںڈّے دی کُرسی نُۄں پاسے دھکِّیا٬ “پاسے ہۄ اُئے چھۄکرِیا! راہ چھڈّ۔”
تے اُہ اُگھّری کِرپان لَے کے اِکٹھّ دے وِچکار جا کھلۄتا تے للکارا مارِیا٬ “ایتھے کِئُںکِہ کمیٹی دی مِیٹِںگّ ای سدّی گئی اے٬ بھاویں اِہ ٹھِیک آ جاں غلت٬ اِہدا فَیسلا وی ہۄ جائۄُ۔ پر ہال دی گھڑی جِہڑا کمیٹی دا مَیمبر اے اُہ ای ایتھے بَیٹھا رہے تے باکی بھلیماݨس بݨ کے ہال کمرے ’چۄں باہر ہۄ جائۄ۔ اِک مِںٹّ وِچ۔ پھیر ناں آکھِئۄ۔ بھگئُتی میرے ہتھّ ’چ اے۔ کِتے اِہ گُرُۄ دے ہُکم نال چلّ ناں جاوے! تُہاڈا ایتھے کۄئی کمّ نہِیں۔”
کِرن-م-کِرنی سارا چھۄکر-وادھا اُٹھّ کے باہر نُۄں تُر پِیا۔
“وادھا کردا ایں تُۄں چاچا ارجن سِئہاں!” اکالی مَیمبر بھجن سِںگھّ نیں کِہا۔
ہُݨ سِرف ارجن سِںگھّ دے دۄواں پۄترِیاں تۄں اِلاوا کمیٹی دے چُݨے ہۄئے ستّ مَیمبر ہی ہال وِچ رہِ گئے سن۔
“مُںڈِّئۄ! تُسِیں وی باہر جا کے کھلۄوۄ۔”
ارجن سِںگھّ نیں آپݨے پۄترِیاں نُۄں کِہا تے پھِر بھجن سِںگھّ نُۄں مُخاتب ہۄئِیا٬ “وادھا تاں تُۄں کِیتَے بھجن سِئہاں! کئی چِر دا تُۄں آپ پْردھانگی لئی کھُڈّ پُٹّدا پِیا سَیں اںدّرے اںدّر۔ سانُۄں بھلا اِسدی خبر نہِیں سی! پر آہ کی ترِیکا ورتِیا ای! مُںڈِّیاں دے ہتھِیاراں دے ذۄر ’تے پْردھانگی ہتھِیائُݨا چاہُںدّا سَیں ناں! مِلی تَینُۄں اُہ وی ناں۔ پْردھانگی تاں لَے گِیا اجَیب سُںہّ۔ پر اجَیب سِئہاں! پْردھان تُۄں وی نہِیں۔ کِئُںک اِہ مِیٹِںگّ نِئم انُسار نہِیں سدّی گئی۔ تے جے اِس مِیٹِںگّ نُۄں جائِذ سدِّیا منّ وی لئیِئے تاں اہُدیداراں نُۄں اہُدے تۄں لاہُݨ لئی کۄرم پُۄرا نہِیں۔ تے تُۄں تاں کِسے سُۄرت وِچ پْردھان بݨ ای نہِیں سکدا کِئُںکِہ کمیٹی دے وِدھان انُسار مُکھّ اہُدیدار سِرف دیش بھگتاں دے پرِواراں وِچۄں ای کۄئی بݨ سکدَے۔ جِتھّۄں تکّ ساڈے ٹبّر دی گلّ اے٬ اسِیں اگّے تۄں پْردھانگی چھڈّی۔ پرِوارواد والی گلّ ہَے ای ماڑی۔ پر سانُۄں اگّے لائُںدے وی تاں تُسِیں ہی رہے اۄ۔ بھجن سِئہاں! جے کمیٹی مَیمبر تَینُۄں پْردھان بنائُݨگے تاں تُۄں ای بݨ جاوِیں پر بݨیںگا لۄک-راجی ڈھںگّ نال۔ وۄٹاں پَے کے۔ تے جِنّاں چِر نویں پْردھان دی چۄݨ لۄک-راجی ڈھںگّ نال نہِیں ہُںدّی٬ اۄنے دِن ایتھے میرا ڈِکٹیٹری راج چلُّۄ۔ تُسِیں ہُݨ واہگُرُۄ کہِ کے ایتھۄں اُٹھّۄ تے باہر چلّۄ۔”
“اسِیں تاں پہِلاں ای اِہناں نُۄں اِہ گلّ آکھدے ساں۔” دۄ کُ مَیمبراں نیں اُٹھّدِیاں بُڑ بُڑ کِیتی۔
اُس رات نُۄں سارا پرِوار رۄٹی کھا کے سُفے وِچ مںجِّیاں ’تے جُڑ بَیٹھے تاں اچنچیت وڈّے پۄترے نیں کِلّی ’تے لِیا کے ٹںگّی باپُۄ دی کِرپان لاہ لئی۔ پھِر اُہنُۄں مُٹھّ تۄں پھڑھ کے تھۄڑھا کُ مِیانۄں باہر کڈھّ کے ہسِّیا٬ “اجّ باپُۄ جی دے ہتھّ پھڑھی کِرپان دا چمتکار ویکھِیا۔ اِکّۄ للکارا مارِیا؛ سبھ کچّے پِلّے جھڑ گئے تے ہال وِچۄں باہر ہۄ گئے۔”
ارجن سِںگھّ نیں ورجِیا٬ “کاکا! کِرپان اَیویں اِسترہاں مِیان وِچۄں باہر نہِیں کڈھِّیدی!”
“کِئۄں باپُۄ جی؟”
ارجن سِںگھّ نُۄں آپݨا باپُۄ چیتے آئِیا٬ “اُدۄں کڈھِّیدی اے جدۄں آپݨا بچاء کرنا ہۄوے جاں کِسے دِین-دُکھی دی رکھِّیا کرنی ہۄوے!”
تے اُسنے کُجھ ہۄر وی نال جۄڑ لِیا٬ “تے جاں پھِر اُدۄں جدۄں تُہاڈے اںدّر بَیٹھا گُرُۄ تُہانُۄں وںگّار کے آکھے کِہ بھائی سِکھّا! ہُݨ سچّ سُݨا٬ سچّ سُنائُݨ دا ویلا آ گِئَے؛ تے جے کِسے نُۄں پھِر وی بۄلِیا گِیا سچّ نہِیں سُݨدا٬ جاں اُہ سُݨنا ہی نہِیں چاہُںدّا تے گھۄگل-کنّاں بݨِیاں پھِردَے تاں پھِر شائِد اُسنُۄں کِرپان دی آواذ سُݨنی/سُنائُݨی ہی ٹھِیک لگّدی اے۔”
“ایسے کرکے ہی تاں ارداس کردِیاں سبھ تۄں پہِلاں بھگئُتی نُۄں سِمرِیا جاںدا اے۔ کہِںدّے نیں ناں٬ ’پْرِتھم بھگئُتی سِمر کے نانک لئیِں دھِیائے۔‘ بڑی کرامات ہَے بھگئُتی وِچ!” ماسٹر ہرجِیت سِںگھّ نیں کِہا۔
“ناں ناں ناں! مَیں پہِلاں ایہ بھگئُتی نہِیں سِمردا۔”
“پھِر؟”
“ارداس وِچ تاں ’بھگئُتی‘ دے ارتھ شائِد اۄس واہگُرُۄ جاں پاربْرہم دے ہی نیں٬ پر اِسنُۄں سُݨن تے سمجھݨ والِیاں اِہ ارتھ سِرف کِرپان تکّ ہی گھٹا لئے نیں۔ تے جے ’واہگُرُۄ‘ دے تھاں اُسدے ارتھ سِرف کِرپان دے ہی لئے جاݨے نیں تاں پھِر مَیں تاں پہِلاں ’پْرِتھمَے نانک سِمر کے‘ ہی اگّے تُرداں۔ نانک نُۄں سِمرے بِناں جاں نانک تکّ پہُںچّݨ تۄں پہِلاں چلّی بھگئُتی بڑِییاں گڑبڑاں کر سکدی اے۔”
جگجِیت سِںگھّ ہسِّیا٬ “باپُۄ جی! تُہاڈی خاہ-م-خاہ پںگّا لَیݨ دی آدت نہِیں جاںدی۔ پہِلاں تاں تُہانُۄں اجّ جاݨا نہِیں سی چاہِیدا اۄتھے۔ کۄئی ابھی نبھی ہۄ جاںدی تاں! مَیں تاں تُہاڈی ذِد کرکے استِیفا لِکھ کے دے دِتّا تے تُہانُۄں جاݨ وی دِتا۔ اُںجھ وی تُساں کرنی تاں من دی مرذی ای ہُںدّی اے۔ مَیں لَیݨا وی کی اے اِس پْردھانگی تۄں۔ بݨِیاں وی تُہاڈے آکھے ساں۔ میرے کۄلۄں تاں آپݨے مہِکمے دی سٹیٹ دی سکتّری سامبھݨی مُشکل ہۄئی پئی اے۔ پر جھگڑا ہۄݨ دا تاں اۄتھے سارا سمان اگلِیاں کِیتا ہۄئِیا سی ناں! اسِیں ایسے کرکے مُںڈّے پِچھّے گھلّے سن۔ ہُݨ وی ہاء گلّ کِدھرے باہر ناں کرن لگّ پِئۄ٬ اگلے کہِݨگے اِہ ’ساڈی ارداس‘ ای اُلٹ-پُلٹ کرن لگّ پِئَے۔”
“مَیں اُلٹ-پُلٹ کی کرنَیں! اِہ ترتِیب تاں میرے گُرُۄیاں نیں ہی بݨائی اے۔ مَیں اُہناں دی بݨائی ترتِیب نُۄں کِویں بدل سکداں! اُہناں تاں ’واہِگُرُۄ‘ جاں پاربْرہم‘ نُۄں ہی پہِل دِتّی سی۔ پر ارتھاں دے انرتھ کرن والِیاں نیں پہِل ’ہتھِیار‘ نُۄں دے دِتّی۔ ایسے کرکے بیمُہار ہۄئے ہتھِیار گُرُۄیاں دے ناں ’تے چلّی جا رہے نیں!””
“ہچھّا! ایہ گلّ اےَ! سانُۄں تاں پتا نہِیں سی!” ہرجِیت لئی شائِد اِہ سچّمُچ نوِیں گلّ سی۔
“مَینُۄں کِہڑا سارا پتَے! ’واہگُرُۄ‘ دا تاں مَینُۄں وی پتا نہِیں کِہ کی ہَے٬ کِتھّے ہَے٬ کَۄݨ ہَے! مَینُۄں تاں تھۄڑا-بہُتا بابے نانک دا ای پتَے۔ ایسے کرکے مَیں تاں پہِلاں آپݨے بابے دے آکھے ای لگّݨَیں۔ اُہ جے آکھُۄ سچّ بۄل٬ سچّ بۄلاںگا؛ جے آکھُۄ ہُݨ اینے نال سردا نہِیں؛ کِرپان چُکّ تاں کِرپان چُکّ لئۄُں۔ میرا گُرُۄ وی امل وِچ تاں اِہۄ ہی آکھدا ہَے کِہ جدۄں سارے ہِیلے-وسِیلے پھیلہ ہۄ جاݨ تاں ہی تلوار دی مُٹھّ ’تے ہتھّ جاݨا جائِذ ہَے۔ میرے گُرُۄ تاں جںگّ دے مَیداناں وِچ وی سَید کھاں تے پَیںدے خان ورگِیاں دے وںگّارویں پہِلے دۄ وار جھلّ کے تِیجا وار ہی تلوار دا بخشدے سن۔”
جگجِیت سِںگھّ دا چِہرا اجے وی کسِّیا ہۄئِیا سی۔
“پاپا! تُسِیں اَیویں باپُۄ جی نُۄں کہِںدّے رہِںدّے اۄ۔ جے اُہ اجّ اۄتھے ناں جاںدے تاں اُہ تاں کر گئے سی ناں یادغار ’تے کبذا۔” چھۄٹے پۄترے نیں کِہا۔
“کاکا! تیرا پاپا جِہنُۄں میرا ’پںگّا لَیݨا‘ آکھدَے٬ مَینُۄں اُہ آپݨی جِمّیواری نِبھائُݨی جاپدی اے۔” آکھدا ہۄئِیا ارجن سِںگھّ آپݨا پرنا سمبھّالدا سَۄݨ لئی آپݨے کمرے ولّ تُر پِیا۔
“تُہاڈِییاں تُسِیں جاݨۄں۔ پر ہُݨ ہالات اِہۄ جِہے بݨ گئے نیں کِہ بہُت ساودھان ہۄ کے باہر نِکلݨ دی لۄڑ ہَے سارِیاں نُۄں۔ چِپّ چڑھ کے اُہ کُجھ وی کر کرا سکدے نیں! پتا نہِیں کِہڑے ویلے کِہڑی گلی ’چۄں٬ کِہڑے پاسے تۄں کِسے نیں کدۄں ہملا کر دیݨَیں۔ لغاتار چَۄکسی بہُت ذرُۄری اے سارے ٹبّر لئی۔ پر باپُۄ جی تُہاڈے لئی اِہدی کُجھ ذِیادا ای ذرُۄرت اے۔” تُرے جاںدے ارجن سِںگھّ نُۄں جگجِیت سِںگھّ دی چیتاونی سی۔
- پر اجّ تاں اُہ بِناں چَۄکسی تۄں ای ’کابُۄ‘ آ گِیا لگّدا سی۔ شائِد مُںڈِّیاں دا اِہ ٹۄلا اجّ اُہدے پِچھّے کھیتاں وِچ اُسنُۄں مارن ہی آئِیا سی۔ جے مرنا ہی ایں تاں پِٹھّ ’چ گۄلی کِئۄں کھاوے! پر پھِر کھِیال آئِیا؛ جے اُہناں چُپّ-چُپِیتے مارنا ہُںدّا تاں اُہدی پِٹھّ پِچھلی وٹّے ہی اُہ بمبّی ولّ آئے جاپدے سن۔ مار دِںدّے۔ تاں کی ہُݨ اُسنُۄں وںگّار کے مارنگے؟ اُہناں مارنا ای ایں تاں ویکھی جائۄُ۔ پر اُہناں نُۄں وںگّارن دا مَۄکا دیݨ تۄں پہِلاں آپ کِئۄں ناں وںگّار بݨ کے اُہناں اگّے جا کھلۄواں! گُرُۄ دا سِںگھّ ہۄ کے مَیدان چھڈّ کے بھجّدا کی مَیں چںگّا لگّاںگا!
سیک اُہدے سِر نُۄں چڑھدا جاںدا سی۔ اُہ اِس سیک تۄں بھار-مُکت ہۄݨا چاہُںدّا سی۔ اںدّرۄں بہُت کاہلا پر باہرۄں ٹھرہمّیں نال ہَۄلی ہَۄلی تُردا اُہ بمبّی کۄل گِیا۔
مُںڈِّیاں نیں اُہدے ولّ ویکھِیا۔ اُہ کِلّی ولّ ودھِیا۔ کِرپان نُۄں ہتھّ لائُݨ تۄں پہِلاں اُسنے آکھِیا٬ “س-س- سِں”
پر اُہدی ذبان رُک گئی۔
“سِںگھّا! آہ ہتھِیار پاسے کرِیں ذرا” آکھݨ نُۄں اُہدا چِتّ ناں کِیتا۔
“کاکا! آہ ہتھِیار پاسے کرِیں ذرا” اُسنے آکھِیا۔
بِلُّۄ نیں اکھّاں ہی اکھّاں وِچ آگُۄ گُرجِیت نُۄں پُچھِّیا تے اِشارا پا کے گنّے دی چھِلّی گُلّی نُۄں ڈکّی وڈھّدِیاں گنیری مُۄںہ وِچ پائی تے گنّاں چُبچّے دے بنّیں ’تے رکھّدِیاں سٹین لاہ کے ہتھّ وِچ پھڑھ لئی۔
ارجن سِںگھّ نیں کِرپان نُۄں آرام نال کِلّی تۄں لاہِیا۔ اُہدے متھّے وِچ فَیلی گَیس دا دبائۄ گھٹݨا شُرُۄ ہۄ گِیا۔ اُہ ٹِکائۄ وِچ آ گِیا۔
سٹین پھڑھ کے بِلُّۄ چُبچّے دے پرلے پاسے کھلۄتے گُرجِیت کۄل گِیا تے ہَۄلی جِہی اُسدے کنّ وِچ کھُسر-پھُسر کِیتی٬ “ہۄر نہِیں تاں اِہدے پِئۄ مائِیا رام دا سُنیہاں تاں اِہنُۄں دے ای جائیِئے۔ اِہنُۄں وی کنّ ہۄ جاݨ!” دھِیان دیݨ تے ذۄر لائُݨ دے باوجُۄد وی ارجن سِںگھّ نُۄں بمبّی دے چُبچّے وِچ ڈِگّدے پاݨی دے شۄر وِچ اُہناں دی گلّ ناں سُݨی۔
تُرن لگّے آگُۄ گُرجِیت دے من وِچ پتا نہِیں کی گلّ آئی٬ کہِںدّا٬ “چںگّا باپُۄ جی! واہِگُرُۄ جی کا خالسا؛ واہِگُرُۄ جی کی فتہِ!”
ارجن سِںگھّ اُہناں نُۄں بڑی بھَیڑی بد-اسِیس دیݨی چاہُںدّا سی۔ جِہڑی کرتُۄت اُہناں نیں پرسۄں کِیتی سی٬ اُہدے لئی تاں اُہ وڈّی تۄں وڈّی سذا دے ہکّدار سن۔ اُہناں نیں اُہدے اِشٹ دا کتلھ کِیتا سی! اُہدے رہِبر دا!
پر اُسدے مُۄںہۄں نِکل گِیا:
“واہر جی کا خالسا پُتّرۄ! جِئۄُںدے وسّدے رہۄ۔”
اُہنے جاںدے تِنّاں مُںڈِّیاں دِییاں پِٹھّاں ولّ ویکھِیا۔ اِک پل اُہنُۄں جگجِیت٬ ہرجِیت تے پھُمّݨ جاںدے لگّے۔
آپݨے آپ ’تے ہاسا وی آئِیا۔ اِک دم کی ہۄ جاںدَے اُسنُۄں! کدی اگّ دا بلدا گۄلھا؛ کدی پِگھلی ہۄئی برف!
دۄ تِنّ ’جاݨ-پچھاݨ’ والِییاں چِڑِییاں اُہدے لاگے آ کے ’چُۄں! چُۄں‘ کرن لگِّییاں۔
“داݨا دے! داݨا دے!” نِیاݨِیاں والی ذِد!
برف پِگھل گئی۔ بمبّی والے کۄٹھے وِچ گِیا تے مِٹّی دے وڈّے مگھّے وِچ اِسے مکسد لئی رکھّے٬ کݨک٬ باجرے تے چَۄلاں دے ٹۄٹے دی مُٹھّ بھر لِیائِیا۔ چُبچّے دی چَۄڑی بنّی ’تے تھۄڑھی جِہی مُٹھّ ڈھِلّی کِیتی تاں تِنّ چار ہۄر چِڑِییاں وی پتا نہِیں کِدھرۄں آݨ ٹپکِییاں۔ اُہ لاگے کھلۄتا اُہناں دِییاں تیذ چلّدِییاں نِکِّییاں نِکِّییاں چُںجھّاں٬ ڈھُکواں تھاں بدلݨ لئی ٹپُۄسِییاں لائُںدے پَیراں تے پھڑکدے کھمبھّاں نُۄں نِہارن لگّا کِسے ڈُۄںگھ وِچ اُتّر گِیا۔
دیش دی وںڈّ تۄں پہِلاں دے دِن۔ جوانی دا وارا پہِرا! اُہدے اجِیب شَۄک! کُکّڑ٬ کبُۄتر تے بٹیرے پالݨے۔ اُہناں نُۄں چاںدی دے ورکاں وِچ بداماں٬ میوِیاں تے مُنکِّیاں دا چُۄرا لپیٹ کے کھوائُݨا۔ پھِر کُکّڑاں٬ بٹیرِیاں دی لڑائی تے کبُۄتراں نُۄں اُڈائُݨ دِییاں شرتاں لائُݨِییاں۔
اِک وار ترنتارنۄں مسِّیا ویکھ کے آئُںدِیاں اُسنُۄں آپݨے بیلی پھجّے تیلی دی دسّی گلّ یاد آئی٬ “جھبال اڈّے ’تے مائِیا رام مشِین والا جنَۄراں دا بڑا ودھِییا داݨا رکھّدَے۔ اگلے گیڑے جدۄں مسِّیا گئے تاں اۄتھۄں ہُںدّے آواںگے۔”
اُہنے گھُگُّۄ دی آواذ دی سُۄہ نال مشِین لبھّ لئی۔ مائِیا رام کںڈّے ’تے بَیٹھا داݨے جۄکھ رِہا سی۔ اِکّ مُںڈّا چلّدی مشِین اگّے پِیسِیدا آٹا پائُݨ لئی بۄری لائی کھڑا سی۔
“شاہ جی! جنَۄراں لئی داݨا چاہِیدَے۔”
“جِنّاں چاہیں جوانا!” مائِیا رام آپ اُٹھّ کے اِکّ نُکّر ولّ ودھِیا۔ اُہنے دۄ دۄ سیر دِییاں گُتھِّییاں چُکّ کے پاسے کردِیاں کِہا٬ “آہ لَے کںگّݨی٬ آہ باجرا٬ آہ چَۄلاں دا ٹۄٹا تے آہ-۔”
پںجّ ستّ تھَیلِییاں ارجن نیں پاسے رکھوا لئیِیاں۔ بۄجھے وِچ ہتھّ پائِیا تاں ہتھّاں دے تۄتے اُڈّ گئے۔ ہتھّ شرمِںدّا ہۄئِیا بۄجھے وِچۄں ہیٹھاں نِکل گِیا۔ سۄلاں رُپئے سن گںڈھّ دے پلّے۔ کِسے نیں مسِّیا وِچ اُہدی گںڈھّ کھِسکا لئی سی۔ نِراشا وِچ سِر ہِلا کے اُہنے آکھِیا٬ “شاہ جی! رہِݨ دِئۄ داݨا۔ کۄئی گںڈھّ کپّ داء لا گِیا پَیسِیاں نُۄں۔”
اُسنے آپ ہی داݨے والِییاں گُتھِّییاں چُکّ کے ٹِکاݨے سِر رکھّݨِییاں شُرُۄ کر دِتِّییاں تاں مائِیا رام کہِںدّا٬ “جوانا! گُتھِّییاں لَے جا۔ پَیسے آپے آ جاݨگے! پَیسِیاں دا پھِکر ناں کر تُۄں۔”
اُہ مائِیا رام دی سخاوت تے درِیا دِلی تے ہَیران! چںگّے بھلے جاݨ-پچھاݨ والِیاں نُۄں وی کۄئی چھیتی کِیتے ہُدھار نہِیں دِںدّا۔ اُس نال تاں مائِیا رام دی ناں کۄئی جاݨ ناں پچھاݨ۔ ناں اُہدے پِںڈّ دا اُہنُۄں کۄئی تھہُ پتا۔ پہِلی وار اِک دُۄجے نُۄں مِلے۔
“شاہ جی! داݨا تاں مَیں لَے جائۄُں پر پہِلاں میرا اِکّ شںکّا نوِرت کرۄ۔”
“پُچھّ جوانا!”
“ناں تُسِیں مَینُۄں جاݨۄں٬ ناں پچھاݨۄں۔ ناں میرے اگّے-پِچھّے دا تُہانُۄں کۄئی پتا۔ کلّہ نُۄں مَیں تُہاڈے پَیسے دیݨ آواں ای ناں! تُسِیں اِہ نہِیں سۄچِیا کِہ مَینُۄں کِتھّۄں لبھّۄگے!”
مائِیا رام کھِچڑی مُچھّاں ’چۄں مُسکرائِیا۔
“جواناں! مَینُۄں پتَے میرے اِہ پَیسے مُڑ آئُݨے نیں۔ تُۄں پُچھّ کِئۄں؟ بھلِیا-ماݨسا! جِہڑا بںدّا پںچھِّییاں جنَۄراں نُۄں داݨا پائُںدَے٬ اُہ میرے پَیسے کدی مار ای نہِیں سکدا!”
مائِیا رام دے چِہرے ’تے جگدا سوَے-وِشواس اُہدے آپݨے چِہرے ’تے سوَے-ماݨ دی آبھا بݨ کے لِشک اُٹھِّیا۔ اُسنے اگّے ودھ کے مائِیا رام دے گۄڈِیاں نُۄں ہتھّاں وِچ گھُٹّ لِیا۔
“شاہ جی٬ تُہاڈے پَیسے تاں اجّ-بھلک وِچ خرے ہۄ جاݨگے۔ پر جے اگّۄں کِدھرے جِںدّگی وِچ میرا کِسے گلّۄں کدے بیئیِمان بݨن نُۄں جِیء کِیتا وی تاں تُہاڈا بھرۄسا مَینُۄں ڈِگّدے نُۄں سمبھّال لِیا کرُۄ۔”
مائِیا رام دے بۄلاں نیں پتا نہِیں اُہنُۄں کی کر دِتّا سی! اُہ کُجھ ہۄر دا ہۄر سۄچی جا رِہا سی؛ ہۄر دا ہۄر ہُںدّا جا رِہا سی! بار بار آپݨے آپ نُۄں سوال کردا٬ “کی مَیں واکِیا ہی بڑے دردمںدّ دِل والا ہاں! کی مَیں پںچھِّییاں-جنَۄراں نُۄں اِسے کرکے چۄگا پائُںدا ہاں کِئُںکِہ مَیں اُہناں نُۄں دِلۄں بڑا پِیار کردا ہاں تے اُہناں دی چۄگے دی لۄڑ تے بھُکھّ مَینُۄں آپݨی لۄڑ تے بھُکھّ واںگ لگّدی ہَے! کِہ کۄئی ہۄر وی گلّ ہَے اِس پِچھّے؟
ڈُۄںگھے اںدّرۄں لبھّ کے اُہدے من نیں آکھِیا٬ ’ہۄر گلّ وی ہَے اِسدے پِچھّے!’
اُہ گلّ ہَے کی؟ اُسنُۄں اِسدا جواب اںدّرۄں مِلِیا ناں۔
اگلے دِن ہی اُہنُۄں کُکّڑاں دی لڑائی لئی لگّی شرت بھُگتائُݨ لاگلے پِںڈّ جاݨا پَیݨا سی۔
لڑائی لئی اُہدا ’لال سِرا‘ پُۄری تِیاری وِچ سی۔ فَیسلا دیݨ والے پںچّ اِک پاسے وڈّے مںجِّیاں ’تے بَیٹھے سن۔ مُکھّ پںچّ دِیوان چںدّ دے ہتھّ وِچ مگھدے ہُکّے دی نڑی سی۔ لڑائی کرائُݨ والا پںچّ شہابُدِین اکھاڑے وِچکار کھلۄتا سی۔ اُسنے کُکّڑاں دے مالکاں نُۄں آواذ دِتّی۔ دۄویں مالک مَیدان دے ادھّ وِچکار پہُںچّے۔ ارجن نیں لال-سِرے دی کلگی نُۄں چُمِّیاں٬ اُہدی دھَۄݨ ’تے ہتھّ پھیرِیا تے ہتھّۄں نِکل نِکل جاںدے جنَۄر نُۄں لڑن لئی چھڈّ دِتا۔
دۄویں کُکّڑ نِیوِییاں تے لمِّییاں دھَۄݨاں کردے بھلواناں واںگ داء لائُݨ لئی گیڑِییاں کڈھّݨ لگّے۔ دۄ-تِنّ چکّر لا کے وِرۄدھی کُکّڑ پَیر جما کے کھلۄ گِیا تے اِک پل لئی لال-سِرے دِییاں اکھّاں وِچ اکھّاں پا کے اُس ’تے سِدھّا بھرپُۄر ہملا کر دِتّا۔ لال-سِرا مُکابلے لئی تِیار سی۔ دۄویں ہوا وِچ اُچھّلے۔ ذمِین ’تے پَیر لائُںدِیاں لال-سِرا تھۄڑا کُ پِچھّے نُۄں اُلّرِیا۔ پر چھیتی ہی سمبھّل گِیا۔ اکھاڑے وِچ شۄر دی اِکّ لہِر اُٹھّی۔ دۄواں دھِراں دے ہمائِتی آپݨے آپݨے پٹھّے نُۄں للکار رہے سن۔ بھخے مَیدان وِچ دۄویں کُکّڑ ہٹ ہٹ کے ہملا کردے۔ برابر دا جۄڑ۔ جے اِک پل لئی اِکّ دا ہتھّ اُتّے ہُںدّا تاں دُۄجے پل دُۄجا ہاوی ہۄ جاںدا۔ ہوا وِچ للکارے تے آواذاں گُۄںج رہِییاں سن۔ یُدھ دا لمّاں سماں۔ دۄویں اِکّ-دُۄجے ’تے ہٹ ہٹ کے وار کردے۔ لڑدے لڑدے ہوا وِچ اُچھّلدے۔ ڈِگّدے٬ اُٹھّدے تے پھِر جُٹّ پَیںدے۔ دۄویں ذخمی تے لہُۄ-لُہان! لڑائی دے اںتّم پل۔ پتا نہِیں کی ہۄئِیا! دۄواں نیں ہٹ کے ٹکّر ماری۔ ہوا وِچ اُچھّلے تے پھِر دۄویں اِک وارگی دھرتی ’تے ڈِگّے۔ وِرۄدھی کُکّڑ ہرفلِیا ہۄئِیا اُٹھِّیا تے مَیدان وِچۄں باہر بھجّ گِیا۔ ’لال-سِرا‘ اجے وی ذمِین ’تے وِچھِیا پِیا سی۔
ارجن نیں للکارا مارِیا٬ “اُٹھّ اُئے میرے شیر بچِّیا! چھال مار۔ اَیلی اَیلی کر۔ مَیدان کھالی ہۄ گِیا ای۔”
جِتّݨ لئی جیتُۄ کُکّڑ دا مَیدان وِچ کھڑا ہۄݨا لاذمی سی۔ ’لال-سِرے‘ نیں اُہدی للکار سُݨی۔ اُٹھّ کے کھمبھّ فڑپھڑائے۔ لںگّڑائُںدا ہۄئِیا ایدھر اۄدھر نذر دَۄڑا کے دُشمݨ نُۄں لبھّݨ لگّا۔
اۄدھر اُہدی جِتّ دا اَیلان ہۄئِیا؛ اۄدھر لڑکھڑا کے تُردے لال-سِرے نُۄں ارجن نیں بھجّ کے جا چُکِّیا تے آپݨے گلھ نال گھُٹّ لِیا۔ اُسنے اُہدی ذخمی دھَۄݨ ’تے ہتھّ پھیرِیا۔ ہتھّ لہُۄ وِچ بھِجّ گِیا۔ تْرِپ! تْرِپ! اُہدا چِٹّا کُڑتا وی لال ہۄ گِیا۔ سہِم کے اُسنے لال-سِرے دے مُۄںہ ولّ ویکھِیا۔ لال-سِرے نیں پِیلِییاں بھُۄرِییاں پلکاں وِچۄں ارجن ولّ ویکھِیا۔ تے پھِر جِویں اُہدِییاں اکھّاں اگّے بھمبُّۄ-تارے نچّݨ لگّے ہۄݨ۔ اُہدِییاں کھُلّہِییاں اکھّاں کمبّدِییاں کمبّدِییاں ہَۄلی ہَۄلی مِچݨ لگِّییاں تے اگلے پل اُہ ارجن دِییاں باہواں وِچ لُڑک گِیا۔
“اُہ میرِیا ربّا!” ارجن نیں دھاہ مارن ورگی آواذ کڈھّی۔
دُکھ-سُکھ دا کیہا اجِیب سُمیل سی! ارجن نُۄں ودھائیِیاں وی مِل رہِییاں سن؛ آخر اُہ سَۄ رُپئے دی شرت جِتِّیا سی تے اِہ کۄئی چھۄٹی رکم نہِیں سی! پر نال ہی اُس نال ’لال-سِرے‘ دی مَۄت دا افسۄس وی ساںجھا کِیتا جا رِہا سی۔
ارجن نیں لال-سِرے دی لۄتھ ہِکّ نال گھُٹّی تے پگّ دے لڑ نال اکھّاں پُۄںجھدا اکھاڑے ’چۄں باہر نِکلݨ لگّا۔ مُکھّ پںچّ دِیوان چںدّ نیں اگّے ودھ کے ودھائی دِںدِّیاں تے اُسدے ہتھّ وِچ سَۄ دا نۄٹ پھڑائُںدِیاں دُکھّ ساںجھا کِیتا٬ “ارجن سِئہاں! تیرا ’لال سِرا‘ تاں بھراوا وڈّے وڈّے رݨاں دا جیتُۄ سی۔ اِہۄ جِہے شیر کِتے رۄذ رۄذ جمّدے نیں!”
“نہِیں چاچا! مَیں آپݨے پُتّ دی مَۄت دا مُلّ نہِیں لَیݨا!”
اُسنے نۄٹ واپس مۄڑدِیاں کِہا٬ “جِدھر گئیِیاں بیڑِییاں اۄدھر گئے ملاہ! جِتھّے اِہ گِیا٬ اۄدھر گئیِیاں اِہدِییاں جِتِّییاں شرتاں!”
دِیوان چںدّ نیں نۄٹ اُہدے بۄجھے وِچ تُنّ دِتّا۔
اُہ آپݨی ڈھاݨی نال پِںڈّ نُۄں تُر پِیا۔ اُہدے ساتھی پھجّے تیلی نیں آکھِیا٬ “سردار! آپݨا لال-سِرا مَیدان وِچ شہِید ہۄ گِیا۔ رݨ-تتّے دا سُۄرما! اِہدی تاں یادغاری سمادھی بنائُݨی چاہِیدی ہَے۔”
“اُئے چلّ اُئے بِجُّۄیا جِہا۔ مُۄںہ ناں چںگّا ہۄوے تاں بںدّا گلّ تاں چجّ دی کرے۔ جا کے مسالا لا کے بھُنّ کے کھاںدے آں۔ سَۄ دا کھڑ کھڑ کردا نۄٹ جٹّ دے بۄجھے ’چ آ۔ ٹھیکے دِییاں دۄ بۄتلاں لَیںدے جاںدے آں۔ جشن ہۄئۄُ اجّ تاں۔” ارجن دے چچیرے بھرا پْرِیتُۄ نیں پھجّے نُۄں جھِڑکِیا تاں ارجن نیں لال گہِرِییاں اکھّاں نال اُس ولّ گھُۄر کے ویکھِیا۔
پھِر نہِیں سارے راہ کِسے نیں گلّ کِیتی۔
گھر جا کے چِٹّے لٹھّے دے نویں کپّڑے وِچ ’لال-سِرے‘ نُۄں لپیٹِیا تے ہویلی دی اِکّ نُکّرے ٹۄیا پُٹّ کے اُسنُۄں ذمِین وِچ نپّ دِتّا۔ اُسدی نوِیں بݨی ’سمادھ‘ دے سِرہاݨے بہِںدِّیاں ارجن نیں پُٹھّے ہتھّ نال سبھ نُۄں تُر جاݨ دا اِشارا کِیتا۔ پھجّا اُہدے مۄڈھے نُۄں گھُٹّ کے اُہدے کۄل ہی بہِ گِیا۔
“پھجِّیا! مَینُۄں کلّہ پںڈّت مائِیا رام نیں جِہڑی گلّ آکھی سی اُہدی سۄجھی تاں مَینُۄں ہُݨ آئی اے۔ اُہ شائِد مَینُۄں بڑا دِیالُۄ تے دئِیاوان سمجھدا سی۔ پر میرا کمّ تاں ہَے سی شرتا لائُݨِییاں تے جِتّݨِییاں! ودھائیِیاں لَیݨا٬ جِتّ دے جشن منائُݨا۔ ودھِییا جنَۄر پالݨ دی سرداری دا ماݨ کرنا تے نال لۄکاں دی بلّے! بلّے! سُݨ کے خُش ہۄݨا! اِہ سی ’اُہ ہۄر گلّ‘ جِسدی مَینُۄں سمجھ نہِیں سی پئی! پر شرتاں نِبھائُںدے آپݨے جنَۄراں دا ہُںدّا گھاݨ تے اُہناں دی تکلِیف مَیں کدی اِسترہاں مہِسُۄس نہِیں سی کِیتی۔ شائِد مہِسُۄس تاں مَیں کردا ساں پر--”
مائِیا رام دی گلّ نیں اُسنُۄں ہۄر ہی پاسے سۄچݨ لا دِتّا سی۔ اُہنُۄں لگّا؛ اُہ مائِیا رام اگّے پُۄرا سچّا نہِیں! اُہ نِرسوارتھ ہۄ کے نہِیں سی پںچھِّییاں جنَۄراں نُۄں چۄگا پائُںدا۔ اِس پِچھّے تاں اُسدا آپݨا لالچ سی۔ آپݨا مکسد۔ اُہدے ’پہِلوان‘ سرِیرۄں تکڑے رہِݨ تے جِتّاں تے ملّاں مار کے آئُݨ۔ اُہ ایڈا دِیالُۄ تے دئِیاوان کِتھّے سی!
اگلے دِن سویرے ہی لسّی-پاݨی پی کے اُہ تے پھجّا گھۄڑی لَے کے مائِیا رام دا کرذ لاہُݨ جھبال نُۄں تُر پئے۔ مائِیا رام دا ہُدار اُہدے ہتھّ پھڑا کے اتے ’لال-سِرے‘ دی مَۄت دی کہاݨی سُݨا کے ارجن کہِںدّا٬ “شاہ جی! تُسِیں تاں مَینُۄں بڑے دردمںدّ دِل والا بںدّا سمجھِیا سی٬ جِہڑا جنَۄراں نُۄں ربّ دے جِیء سمجھ کے داݨا پائُںداں؛ پر مَیں تاں اسل وِچ دھُر اںدّرۄں کِتے ذالم ساں۔ سچّی پُچھّدے اۄ مَیں تاں کاتل آں آپݨے ’لال-سِرے‘ دا۔ تُہاڈے پَیراں دی سہُں۔ جنَۄراں نُۄں داݨا تاں پائۄُں٬ پر شرتاں تے مُکابلے اگّۄں تۄں سدا لئی بںدّ۔”
پھِر کئی دہاکے بِیت گئے٬ اُہ گبھّرُۄ-جوان تۄں بابا بݨ گِیا۔ شرتاں لائُݨِییاں تاں دُۄر اُسنے پںچھّی٬ جنَۄر رکھّݨے ہی بںدّ کر دِتّے پر اُہناں نُۄں داݨا پائُݨا ناں چھڈِّیا۔ اُسنے ہویلی وِچ وی پاݨی دا وڈّا کُجّا اِکّ نُکّرے رکھِّیا ہۄئِیا سی تے سویرے شام اۄتھے جانوراں لئی داݨا کھِلاردا سی۔ چِڑِییاں٬ گُٹاراں٬ گھُگِّییاں اُسدے دُیالے بیخَۄف ہۄ کے ٹپُۄسِییاں ماردِییاں۔ داݨا چُگدِییاں۔ کدی کدی کۄئی اُہدے مۄڈھے تے ہتھّاں ’تے وی آ بَیٹھدی۔ کھیتاں وِچ وی بمبّی والے کۄٹھے وِچ اُسنے داݨِیاں والا کُجّا ایسے مکسد لئی رکھِّیا ہۄئِیا سی۔ پُت پۄترے کہِںدّے سن کِہ باپُۄ تاں فسلاں دا ناس مارن لئی جنَۄراں نُۄں آپ ’رۄٹی ورجدَے!’
پر اُہ ہسّ کے آکھدا٬ “ایہناں جنَۄراں دے پَیراں پِچھّے ای ربّ سانُۄں رۄٹی دِںدَّے۔”
- اُہنے مُٹھّ وِچ رہِ گئے داݨے وی چُبچّے دی بنّی ’تے کھِلار دِتّے تے چِڑِییاں نُۄں چۄگ چُگدِیاں ویکھ ڈُۄںگھی اُداسی وِچ ڈُبّ گِیا۔
مُںڈّے شائِد اُہنُۄں ہی مارن آئے سن پر پتا نہِیں کِئۄں چھڈّ گئے! اِسے گُرجِیت نیں٬ جِہڑا ہُݨ سوَے-سِرجت ’لَیفٹِینَیںٹ جنرل‘ بݨِیاں ہۄئِیا سی٬ آپݨے دستختاں والے پَیڈ ’تے مائِیا رام دے کتلھ دی جِمّیواری اۄٹی سی۔ نبّے سال دا بُڈھّا مائِیا رام مار کے اُہ بڑی سرہںدّ فتہِ کِیتی سمجھدے سن! مائِیا رام دی اگلی اَۄلاد نیں وی بتھیری کمائی کِیتی سی۔ شَیلر لا لئے سن۔ کپّڑے دی وڈّی دُکان چلّدی سی۔ ہۄر کارۄبار وی سن۔ اِہناں نیں مائِیا رام نُۄں اگوا کر لِیا سی۔ پںجّ لکھّ مںگّدے سن۔
’سمیں سِر‘ پَیسے ناں پہُںچّے تے وِچارا مائِیا رام!
کلّہ دی اخبار وِچ لہُۄ وِچ بھِجّی مائِیا رام دی لاش دی تسوِیر ویکھ کے اتے اُہدی مَۄت دی جِمّیواری لَیںدی ’لَیفٹِینَیںٹ جنرل‘ گُرجِیت سِںگھّ دی چِٹھّی دا ہوالا پڑھ کے ارجن سِںگھّ بَۄںدل گِیا سی۔ مائِیا رام اجے وی مُسکڑِییاں وِچ ہسّدا اُسنُۄں کہِ رِہا سی٬ “جِہڑا بںدّا پںچھِّییاں جنَۄراں نُۄں داݨا پائُںدَے٬ اُہ میرے پَیسے کدی مار ای نہِیں سکدا!”
“تے جِہڑا کۄئی گُرُۄ دا سِںگھّ اکھوائے٬ اُہدا دسِّیا باݨا پائے٬ اُہدی باݨی دا پاٹھ کرے تے پھِر تَینُۄں ہی مار دئے مائِیا راما٬ گُرُۄ دے سِکھّ نُۄں! اُہ گُرُۄ دا کی لگّدا اے!”
اُہدے اںدّرۄں ہَۄکا نِکلِیا۔
اُہناں نیں اُہدے اِشٹ دا کتل کر دِتّا سی۔
پہِلِییاں دۄ مِلݨِییاں تۄں بائد اُہ مائِیا رام دا مُرِید ہۄ گِیا سی۔
“شاہ جی! تُسِیں مَینُۄں دُنِییاں نُۄں ویکھݨ والی نوِیں نذر دِتّی ہَے۔ تُسِیں میرے گُرُۄ اۄ۔”
“رام رام کہُ سردار ارجن سِئہاں! مَیں پاپی بںدّا۔ تکّڑی نُۄں ٹھُۄںگا مارن والا۔ چھۄٹِییاں مۄٹِییاں بیئیِمانِییاں کرن والا۔ اینا بھار ناں میرے سِر ’تے چاڑھ۔”
پر ارجن سِںگھّ دے من وِچ٬ سالاں دے سال بِیت گئے٬ مائِیا رام دی کدر جِئۄں دی تِئۄں کائِم سی۔ اُہ جدۄں وی کدی دۄںہ چہُں-مہِینِیں اۄدھر لںگھّدا٬ اُچیچا مائِیا رام دے گۄڈِیاں نُۄں ہتھّ لا کے آئُںدا۔
ارجن سِںگھّ آکھدا ہُںدّا سی کِہ اُسدا گُرُۄ٬ اُسدا اِشٹ تاں ٹۄٹۄ ٹۄٹۄ ہۄ کے چھۄٹے چھۄٹے ٹُکڑِیاں وِچ سارے بںدِّیاں وِچ بَیٹھا ہۄئِیا ہَے۔
اجّ اِہناں ’گُرُۄ دے سِںگھّاں‘ نیں مائِیا رام دے اںدّر بَیٹھا ارجن سِںگھّ دے ’گُرُۄ‘ دا اِک ہِسّا کتلھ کر دِتّا سی۔
اُسنے تُرے جاںدے ’جرنَیل‘ دے ہتھّ وِچ پھڑھی سٹین ’تے نذر ماری تاں مائِیا رام تڑفدا دِکھائی دِتّا۔ ’باذ‘ ’چِڑِییاں‘ نُۄں ’تۄڑ‘ رہے سن۔ اُہدے آسے پاسے مائِیا رام دی مَۄت ’تے وَیݨ پائُںدِییاں چِڑِییاں چِچلا رہِییاں سن۔
اُہدے اںدّرۄں ہاء ورگا ہَۄکا نِکلِیا٬ “سچِّیا پاتشاہ! اِہ کیہا سِتم ایں کِہ باذ تیرا ہی ناں لَے لَے کے تیرِییاں چِڑِییاں نُۄں تۄڑ رہے نیں!”
اُہناں دے کابُۄ آئے مائِیا رام نُۄں جدۄں ’لَیفٹِینَیںٹ جنرل‘ دے ناں دا پتا لگّا سی تاں اُسنُۄں اُہدا پِںڈّ وی پتا لگّ گِیا سی۔ اخباراں وِچ دُۄجے چَۄتھے دِن اُہدا ناں اخباراں وِچ چھپدا ہی تاں رہِںدّا سی۔ مائِیا رام نیں اُسنُۄں اۄسے پِںڈّ دا جاݨ کے ارجن سِںگھّ دی پچھاݨ اتے مِتّرتا دا وی واستا پائِیا سی۔ گُرجِیت سِںگھّ نیں اُدۄں ذہِری ہاسا ہسّدِیاں کِہا سی٬ “کۄئی گلّ نہِیں؛ اُہنُۄں پاغل بُڈھّے نُۄں وی تیری پھتہِ بُلا آواںگے۔”
کماد دے اۄہلے ہۄݨ تۄں پہِلاں بِلُّۄ نیں دھَۄݨ بھُیا کے اُچّی آواذ وِچ آکھِیا٬ “بابا! مائِیا رام مرن تۄں پہِلاں تَینُۄں ’آپݨی رام رام‘ بُلائُںدا سی!”
تِکھّا تِیر کھُبھ گِیا اُسدے کلیجے وِچ!
“اۄہ! ذالمۄں!! مَینُۄں ایہۄ گۄلی مارن آئے سائۄ ایتھے!”
- کلیجا گھُٹّ کے اُہ کݨک دے کِیارے دا پاݨی ویکھݨ تُر پِیا۔ ہۄر پںجّ کُ مِںٹّ تکّ کِیارا بنّے لگّ جاݨا سی۔
اچنچیت ویکھِیا؛ اُہناں دے کھیتاں نُۄں آئُںدی کچّی سڑک ’تے پُلِس دِییاں دۄ جِیپاں دھُۄڑ اُڈائُںدِییاں آ رہِییاں سن۔ بمبّی کۄل آ کے جِیپاں رُک گئیِیاں تے پُلِس تے سی آر پی دی دھاڑ دی دھاڑ باہر نِکل کے اُس ولّ ودھی۔ کۄل آ کے تھاݨیدار کہِݨ لگّا:
“سانُۄں پکّی سُۄہ مِلی اے کِہ مُںڈّے ایدھر آئے نیں۔ تیری بمبّی ’تے نہائُںدِیاں ویکھے نیں کِسے نیں۔ پںجّ مِںٹّ نہِیں ہۄئے اجے اِس گلّ نُۄں۔ بُڈھِّیا! بںدّا بݨ کے دسّ دے کِتھّے لُکائے ای؟”
ارجن سِںگھّ دے سِر نُۄں گُسّے دی کاںگ چڑھی٬ “بںدّا تاں مَیں ساری اُمر بݨن دی کۄشِش وِچ لگّا رِہاں پر بںدّا بݨِیاں ای نہِیں جا سکِیا۔ پر سردارا! بںدِّیاں والی ذبان ’چ گلّ کرنی تَینُۄں وی نہِیں آئُںدی۔ مَیں وی گُرُۄ دا سِکھّ آں تے ویکھݨ نُۄں تاں تُۄں وی اِںجھ ای لگّدَیں۔ اِک بذُرگ نال٬ جِہڑا دس سال پِںڈّ دا سرپںچّ وی رِہا ہۄوے٬ گلّ-بات کرن دا اِہ کِہڑا سلِیکا تے کِہڑا ترِیکا اے بھائی!”
تھاݨیدار کۄئی نواں ہی آئِیا لگّدا سی٬ جِہڑا ارجن سِںگھّ دا جاݨُۄ نہِیں سی۔ ارجن سِںگھّ دی جھاڑ سُݨ کے تھۄڑھا کُ جھیپِیا ذرُۄر پر پھِر سمبھّل گِیا۔
“میرے نال بہُتا گِیان ناں گھۄٹ تے سِدھّی ترہاں دسّ اُہ ایتھۄں گئے کِدھر نُۄں نیں؟”
سی آر پی دا اِںسپَیکٹر تِواڑی ارجن سِںگھّ نُۄں جاݨدا سی۔ ارجن سِںگھّ پِچھلے دِنِیں کِسے کمّ لئی اُسنُۄں دۄ-چار وار مِلِیا وی ہۄئِیا سی۔ گلّ-بات دی واگ-ڈۄر تِواڑی نیں آپݨے ہتھّ لَیݨی چاہی٬ “بابا جی! نراذ متّ ہۄئیِئے۔ آئے تۄ وۄہ اِدھر ہی ہَیں آپ کے پاس۔”
بِلُّۄ دی بۄلی نیں ارجن سِںگھّ دا کلیجا چِیرِیا ہۄئِیا سی۔
اجّ اُہنُۄں آپݨے پُتّ جگجِیت سِںگھّ دا پَیںتڑا وی ٹھِیک ہی لگّا۔ بھاویں پہِلاں کدی اِس بارے اُسدی سہِمتی نہِیں سی ہۄئی۔
“اِہناں کاتل ٹۄلِیاں نال تاں بیکِرک ہۄ کے نجِٹھّݨ دی لۄڑ اے۔ اِس تۄں پہِلاں کِہ اُہ تُہاڈے ’تے وار کرن تُہانُۄں اُہناں ’تے وار کر دیݨا چاہِیدا اےَ۔ جدۄں کۄئی تُہاڈے کھِلاف ہتھِیار چُکّ کے تُر پِئَے٬ پھِر اِہ ناں ویکھۄ کِہ اُسدا کسُۄر کِنّا کُ ہَے تے کِنّا کُ نہِیں! مَۄکا مِلے تۄں پہِلاں آپݨا وار کر دِئۄ۔ کۄئی لِہاج نہِیں٬ کۄئی ترس نہِیں۔ اِہ کِہڑا کِسے ’تے ترس کھاںدے نیں!” اُس اںدّرۄں اُسدے پُتّر جگجِیت دی پارٹی-لائیِن بۄلݨ لگّی۔
اُسنُۄں کھُد ’سرکاری‘ ہۄݨ تۄں بڑی چِڑ سی۔ سرکار اتے ستھاپتی نال تاں اُہدا خاندانی وَیر سی۔ بھاویں اُہنے آپ ہی گھر دے مُہاذ ’تے لڑن دا نِرݨا لِیا ہۄئِیا سی تے ’باہرلی وڈّی لڑائی‘ لئی باپُۄ اِںدر سِںگھّ سمرپِت سی تد وی کدی کدی اُہدا باغی آپا اُچھال مار جاںدا رِہا سی۔ پںجّابی سُۄبے دے مۄرچے وِچ تاں اُہ باپُۄ اِںدر سِںگھّ نال جیلہ وِچ آپ وی گِیا سی۔ خُش ہَیسِیئتی ٹَیکس دے وِرۄدھ وِچ اُٹھّی کمِئۄُنِسٹ لہِر وِچ وی دۄویں پِئۄ-پُتّ گْرِفتار ہۄئے سن۔ اُںج تے جگجِیت دی ساری اُمر وی سرکار دِییاں ودھِیکِییاں نال لڑدِیاں تے مُلاذم گھۄل کردِیاں لںگھّی سی۔ اِک وار مُلاذم مںگّاں لئی اُہ لمّی بھُکھّ ہڑتال ’تے بَیٹھا سی تاں اُہ مردِیاں مردِیاں مساں بچِیا سی۔ اُہنِیں دِنِیں تاں ارجن سِںگھّ نُۄں اُس ’تے اںتّاں دا مۄہ تے لاڈ آئِیا سی۔ مۄہ تاں اُہدے اگاںہودھُۄ وِچاراں تے کرماں نُۄں اُہ اجے وی کردا سی۔ اُس ’تے ماݨ وی سی اُسنُۄں۔ یۄدھا سی اُہ وی اُہدے لئی۔ پر اجّ کلّہ اُسدے اِس ’سرکاری پَیںتڑے‘ نال اُہدی سہِمتی نہِیں سی۔ کِسے مُںڈّے نُۄں وِںہّدِیاں جاں پھڑھدِیاں ہی اگلے نُۄں گۄلی مار دیݨ دا سرکار تے پُلِس دا فَیسلا اُسنُۄں ہذم ہی نہِیں سی ہُںدّا۔
“تُۄں تے تیری پارٹی تاں ہُݨ اسلۄں ای سرکاری ہُںدّی جاںدی اے۔ تُۄں وی سرکاری بںدّا بݨدا جاںدا ایں جگجِیت سِئہاں!”
“ باپُۄ جی٬ ساڈے ہِیرِیاں ورگے کامریڈ اِہناں مُںڈِّیاں نیں شہِید کر دِتّے۔ اسِیں اِہناں نُۄں ماف کِویں کر دئیِئے؟ اِہناں کھِلاف بیکِرک لڑائی لڑن دی ہی لۄڑ ہَے۔”
اِہ بہِس اُہناں دے پرِوار وِچ پِچھلے تۄں پِچھلے مہِینے بڑا ڈاڈھا ذۄر پھڑھ گئی سی۔ رات نُۄں ٹبّر وِچ بَیٹھِیاں اُہ گلّاں-باتاں کر رہے سن کِہ ’لہِییاں دی پتّی‘ دا پرتاپ سِںگھّ تے اُہدے بھائیِچارے دے دۄ-تِنّ بںدّے اُہناں دے گھر آئے سن۔ اُہناں دے ’بیکسُۄر‘ مُںڈّے پرمجِیت نُۄں پرسۄں بابا بُڈھّا ساہِب دے گُردُیارے ٹبّر نال متھّا ٹیکݨ جاںدِیا نُۄں سی آر پی والِیاں نیں ٹرالی تۄں لاہ لِیا سی۔ کلّہ اُہ مُںڈّے دے پِچھّے گئے سن٬ پر سی آر پی والے کہِںدّے سن؛ پُلِس نُۄں پُچھّۄ٬ اسِیں تاں پھڑھ کے بںدّے پُݨ-چھاݨ لئی پُلِس نُۄں ہی دے دِںدّے آں۔ جے اِس ناں دا کۄئی مُںڈّا ہۄئِیا تاں پُلِس نُۄں پتا ہۄئۄُ۔ اگّۄں پُلِس اُہناں نُۄں کۄئی نِیاں نہِیں سی دِںدّی۔ سویرے اُہناں پُلِس کۄل پھیر جاݨا سی تے اُہ ارجن سِںگھّ نُۄں آکھݨ آئے سن کِہ اُہ اُہناں دے نال جاوے۔ پُراݨا سرپںچّ رِہا ہۄݨ کر کے٬ گلّ-بات دا سلِیکا جانݨ کرکے تے دلِیل وِچ ذۄر ہۄݨ کر کے اجے وی لۄک اُہدا آسرا تکّدے رہِںدّے سن۔ اُہ اِس لئی وی آئے سن کِہ جگجِیت سِںگھّ دی ڈی اَیس پی نال وی نیڑتا سُݨِیںدی سی۔ جے اُہ وی ڈی اَیس پی نُۄں آکھ دیوے تاں!
اُہناں دے جاݨ تۄں بائد جدۄں ارجن سِںگھّ نیں کِہا٬ “جگجِیت! کر وِچارے غرِیب جٹّ دی مدد؛ جے کُجھ کر سکدا ایں تاں!”
“باپُۄ جی٬ مَیں تاں کاتلاں دے ٹۄلے نال دُشمݨاں واںگ نجِٹھّݨ دے ہکّ وِچ آں۔ ماپِیاں دے اِس ’بیکسُۄر‘ مُںڈّے نیں کی پتا کِنّے بیکسُۄر لۄکاں دا گھاݨ کِیتَے! پِچھلے تِنّ مہِینے اِہ گھرۄں مُںڈِّیاں نال بھجِّیا رِہَے۔ اُہناں نال دِیوالی ویکھݨ تاں نہِیں سی گِیا! مَیں تاں تُہانُۄں وی رۄکُۄں۔ پر تُسِیں تاں آپݨی مرذی ای کرنی ہُںدّی اے۔ کِہڑا کِسے دی سُݨنی جاں منّݨی ہُںدّی اے!”
اُسنے تاں اسلۄں ہتھّ کھڑے کر دِتّے سن۔
مُںڈّا ہرجِیت دا وِدِیارتھی رِہا سی۔ اُسنے کۄلۄں گواہی دِتّی٬ “باپُۄ جی٬ مُںڈّے نیں پِچھلے سال ہی اجے دسوِیں کِیتی اے۔ میرے کۄل پڑھدا سی۔ پڑھدے سمیں نِہائِت بِیبا مُںڈّا سی۔ ہُݨ ہر گھر تے ہر بہِک ’تے تاں جدۄں جی کرے مُںڈّے آ وڑدے نیں۔ اِہناں دی بہِک ’تے وی آئُںدے-جاںدے سن۔ اُہناں دِییاں گلّاں٬ بداماں دِییاں گِرِییاں تے ہتھِیاراں دے رُماںس نیں کھِچّ تاں اُہنُۄں پا لئی تے اُہ دۄ مہِینے گھرۄں بھجّا وی رِہَے۔ پر ماپِیاں دا اِکّۄ اِکّ پُتّ ہۄݨ کر کے اِک تاں ماپِیاں نیں اگلِیاں دے ترلے کِیتے کِہ ساڈے پُتّ نُۄں مۄڑ دِئۄ تے دُۄجا مُںڈّا وی اُہناں نال جا کے فس گِیا مہِسُۄس کردا سی۔ اجے ہفتا نہِیں ہۄئِیا٬ اُہ مَینُۄں مِلِیا سی۔ اُہنُۄں کھُلّہا پھِردا ویکھ کے مَیں وی پُچھّ لِیا تاں اُہ پھِسّ پِیا۔ کہِںدّا٬ “ماسٹر جی اَیویں چاء چاء وِچ ای اُہناں دا جھۄلا چُکّ کے تُر پِیا ساں۔ اگّے تۄں کنّاں نُۄں ہتھّ لائے۔ جِنّی نہاتی اۄنا پُنّ! مَیں تاں ہُݨ اۄدھر مُۄںہ نہِیں کردا۔ شُکر اے جِئۄُںدِیاں گھر آ گئے آں۔ اُہناں نال بداماں دِییاں گِرِییاں کھاݨ نالۄں بھُکھّے رہِݨا چںگّا۔”
“تاں اِہ گلّ ہَے؟ واکِیا ای کسُۄر کۄئی نہِیں اُہدا؟”
“ویکھۄ جی٬ مَیں تاں اِہ وی پُچھِّیا سی اُہنُۄں۔ اُہنے سہُں کھا کے آکھِیا سی کِہ اُسدا کِسے واردات وِچ کۄئی ہتھّ نہِیں۔ مَیں تاں اُسنُۄں جدۄں اِہ پُچھِّیا کِہ ہُݨ تُۄں کرنا کی چاہُںدَّیں! تاں بڑا ماسُۄم جواب دِتّا٬ “ماسٹر جی! مَیں تاں جِئۄُݨاں چاہُںدّاں!” گھردِیاں نال بابے بُڈھّے متھّا ٹیکݨ جاݨ والے دِن وی اُہ ’نوِیاں‘ دی ٹرالی ’تے بہِ کے سُکھّݨا لاہُݨ ای جا رہے سن کِہ اُہناں دا پُتّ بابے دی مِہر نال جِئۄُںدا جاگدا گھر مُڑ آئِئَے!”
“پھِر تاں جگجِیت سِئہاں مُںڈّے نُۄں بچائیِئے یار کِسے ترہاں۔” ارجن سِںگھّ نیں ترلا لِیا۔
پر جگجِیت نہِیں سی منِّیاں۔ آپݨے ’سِدھاںتک پَیںتڑے‘ تے کائِم رِہا سی۔ ارجن سِںگھّ پِںڈّ دے ہۄر مۄئہتبراں نال مِل کے مُںڈّے دا پتا کرن جاںدا رِہا سی۔ پہِلاں تاں پُلِس ہتھّ پلّا ای نہِیں سی پھڑائُںدی۔ پر آخر اُہناں نُۄں سُۄہ مِل گئی کِہ مُںڈّا سی آر پی دے اِںسپَیکٹر تِواڑی کۄل ہَے۔ اُہ تِواڑی کۄل پُجّے۔ تِواڑی منّ تاں گِیا کِہ مُںڈّا اُہدے کۄل ہَے پر اُہ چھڈّیگا نہِیں کِئُںکِہ اجے اُس کۄلۄں پُچھّ-پڑتال کر رِہا ہَے! ارجن سِںگھّ نیں دلِیل دِتّی٬ “منّ لِیا٬ مُںڈّا تُسِیں پھڑھِیا ہَے۔ پر پِچھلے اینے دِناں وِچ مُڈھلی پُچھّ-گِچھّ تاں ہۄ ای گئی ہۄویگی! جے اُہدے ’چ کُجھ ہُںدّا تاں ہُݨ تکّ نِکل آئُݨا سی۔ اسِیں سہُں دِںدّے آں اُہدی کِہ ساڈے مُںڈّے نیں کِیتا کرائِیا کُجھ نہِیں۔ تُہانُۄں وی پتا لگّ گِیا ہۄݨَیں۔ اُںجھ وی جے کلّہ-کلۄتر نُۄں اُہدی کۄئی گلّ نِکل آوے تاں اسِیں آپ مُںڈّے نُۄں تُہاڈے اگّے پیش کر دِیاںگے۔”
تِواڑی ارجن سِںگھّ نُۄں پاسے لَے گِیا٬ “بابا جی! آپس کی بات ہَے۔ کُۄئیں مے گِری اِیںٹ تۄ باہر سُۄکھی ناہِیں نِکلے۔ ایک لاکھ پرسۄں تک لے آنا اَۄر لڑکا لے جانا۔”
ارجن سِںگھّ نیں دُہائی پائی٬ “جی اُہدا پِئۄ تاں وِچارا ڈاڈھا گرِیب جٹّ اےَ۔ سِرف ساڈھے تِنّ کِلّے پَیلی۔ کرذے دا پہِلاں ای بھنِّیاں ہۄئِیا۔ گںجّی کھائۄُ کی تے نِچۄڑُۄ کی! کِتھّۄں دے لئۄُ تُہانُۄں لکھّ رُپَییا! ایداں گرِیب مار ناں کرۄ۔”
“مَیں نیں ایک بات کہِ دی٬ سۄ کہِ دی۔ پرسۄں آ جانا۔ نہِیں تۄ--۔ ییہ بھی آپ کے کہِنے پر بۄل رہا ہُۄں۔”
اُسنے ڈھٹھّے دِل نال آ کے سارِیاں نُۄں تِواڑی دا فَیسلا سُݨا دِتّا۔ سارے آکھݨ لگّے٬ اِس بِناں ہۄر کۄئی چارا نہِیں۔ مُںڈّے دی جان نالۄں پَیسے چںگّے نیں کِتے! اُسنُۄں تاں کِسے ترہاں بچائُݨا ای ہۄئِیا!
تِواڑی نُۄں مِلݨ جاݨ والے دِن اکھّاں دے کۄئِیاں وِچ پاݨی اتے کمبّدے ہتھِّیں پرتاپ سِںگھّ٬ ارجن سِںگھّ کۄل آئِیا٬ “جتھیدارا! کی کرِیئے ہُݨ۔ مَیں تاں سارے اںگّاں ساکاں دے کھلّاں-کھُۄںجے فرۄل لئے۔ میرے کۄلۄں تاں مساں تِیہ ہذار ہۄئِئَے۔ نمبّردار ہرسا سُںہّ نُۄں ذمِین لِکھا لَیݨ نُۄں کِہَے منّ وی گِئَے اُہ۔ پر اُہدے آڑھتِیئے نیں پَیسِیاں دا پرسۄں دا کرار کِیتَے۔”
ارجن سِںگھّ نیں آپݨے گھر پِیا دس ہذار رُپَییا وی پھڑھ لِیا۔ اُہ تِواڑی کۄل گئے۔ ارجن سِںگھّ نیں ہتھّ جۄڑے٬ “تِواڑی ساہِب! آہ چالی ہذار پھڑھۄ ہال دی گھڑی۔ اجے سارا تاݨ لا کے مساں اینا ای سرِئَے۔ کلّہ جاں ہدّ پرسۄں تکّ باکی پَیسے مَیں آپ لَے کے آئۄُں۔ پر اجّ مِہربانی کر کے مُںڈّا سانُۄں دے دِئۄ۔ تُہاڈے اگّے ہتھّ بنّہدے آں۔”
تِواڑی نیں نۄٹاں دی دتھّی واپس مۄڑدِیاں کِہا٬ “مَیں نیں ایک بات کری تھی آپ سے۔ وۄہ بھی گُرُۄ کا سِکھّ جان کر۔ ابھی بھی شام تکّ کا سمیں ہَے آپ کے پاس۔ پَیسے لے آئۄ٬ لڑکا لے جائۄ!”
نِراس ہۄئے اُہ واپس پرتے سن۔ تِواڑی دے آکھے شبد٬ “گُرُۄ کا سِکھّ جان کر!” اُہنُۄں لاہنتاں پا رہے سن۔ اُہ گُرُۄ اگّے شرمِںدّا سی۔ اُہنے ہتھّ جۄڑے٬ “سچِّیا پاتشاہ! مَیں دلّا نہِیں۔ تُۄں وی جاݨدَیں مَیں کدی اِہۄ جِہی دلالی نہِیں کِیتی۔ کی کردا مَیں؟ میرا مُںڈّا ہُںدّا تاں مَیں لڑدا۔ دھرنے دِںدّا۔ بھِیڑاں اِکٹھِّییاں کردا۔ اخباراں کۄل جاںدا۔ لڑائی لڑدا۔ پر ایتھے کی کردا؟ مُںڈّے دے گھر دے ترلے لَیںدے سن٬ ہتھّ جۄڑدے سن٬ کہِںدّے سن مَیں گرم ناں ہۄواں! بݨدی کھیڈ کِتے وِگڑ ناں جاوے۔ جِویں وی ہۄوے٬ مُںڈّا چھُڈوا لئیِئے۔ پرسۄں وِچ اِک دِن ہی تاں باکی ہَے۔”
پر مُںڈّے دی جِئۄُںدے رہِݨ دی سدھّر ادھُۄری رہِ گئی سی۔ لکھّ رُپئے تے مُںڈّے وِچلا اِکّ دِن اُمراں نالۄں لمّاں ہۄ گِیا سی۔ شام تکّ اُہ ’وائہدے مُتابک‘ اِکّ لکھّ رُپئیِیا نہِیں پُچا سکے سن۔ اگلے دِن پرمجِیت دے ’مُکابلے‘ وِچ مارے جاݨ دی خبر آ گئی سی۔
کئی دِن پرمجِیت دے بۄل جِہڑے ارجن سِںگھّ نیں ہرجِیت دی ذبانی سُݨے سن اُہدے کنّاں وِچ گُۄںجدے رہے٬ “مَیں جِئۄُݨا چاہُںدّاں! مَیں جِئۄُݨا چاہُںدّاں!”
- پر پرمجِیت٬ پُلِس اتے مُںڈِّیاں وِچکار اچنچیت پھیر مائِیا رام آ کے کھلۄ گِیا۔
گُسّے وِچ بھرے ارجن سِںگھّ دا جی کِیتا پُلِس نُۄں آکھے٬ “اَۄہ جاںدے نیں اَیں نُۄں۔ کماد دے اۄہلے ہۄئِیاں اجے مساں پںجّ مِںٹّ نہِیں ہۄئے۔”
اُہ مائِیا رام نُۄں کتل کِیتے جاݨ اتے ہُݨے کلیجے وِچ برچھی واںگ کھۄبھی ’بۄلی‘ دا تتّے گھاہ ہی بدلا لَے لَیݨا چاہُںدّا سی۔ پر اُہدِییاں اکھّاں اگّے جِئۄُݨ لئی ترلے لَیںدا پرمجِیت آ کے کھلۄ گِیا۔ آکھݨ لگّا٬ “مَیں جِئۄُݨا چاہُںدّاں!”
اگلے پل پرمجِیت دا ترلا مائِیا رام دے ترلِیاں وِچ وٹ گِیا۔
چار چیفیرے آواذاں آئُݨ لگِّییاں٬ “مَیں جِئۄُݨا چاہُںدّاں! مَیں جِئۄُݨا چاہُںدّاں!”
اُہ دُبِدھا وِچ پَے گِیا۔
کی پَیںتڑا لوے اُہ ہُݨ?
“آہ ویکھ تاذا گنّے چُۄپے ہۄئے۔” تھاݨیدار نیں داݨا چُگدِییاں چِڑِییاں نُۄں سِشکار کے اُڈائِیا تے چُبچّے لاگے چُۄپ کے سُٹِّییاں گنّے دِییاں چھِلّاں نُۄں وِکھائُݨ لگّا
اینے چِر وِچ ارجن سِںگھّ نیں آپݨے من وِچ پَیںتڑا بݨا لِیا سی۔
“اِکّ مِںٹّ کھلۄ جۄ۔” ارجن سِںگھّ بمبّی نال لگّدے کماد ولّ ودھِیا تے مُںڈِّیاں ولّۄں بھنّے گنِّیاں دا آگ پھڑھ کے ہَۄلی جِہی تُردا اُہناں کۄل آئِیا۔ اُہ اُتسُکتا نال ویکھ رہے سن کِہ اِہ کی کر رِہا ہَے! ارجن سِںگھّ چاہُںدّا سی کِہ جِنّاں ودھّ تۄں ودھّ سماں لںگھّا سکے چںگّا ہَے٬ اۄنے چِر تکّ مُںڈّے تھۄڑھا دُۄر نِکل جاݨگے۔ اِہ اُہ جاݨ گِیا سی کِہ پُلِس والے ہُݨے ہی کِسے ولّۄں دِتّی پکّی سُۄہ نال آئے ہن۔ اُہناں اگّے کۄرا جھُۄٹھ بۄلِیاں ہُݨ گُذارا نہِیں ہۄݨا۔
اُہناں کۄل آ کے کہِںدّا٬ “مَیں کدۄں کہِںدّاں اُہناں گنّے نہِیں چُۄپے۔ آہ ویکھۄ! بھنّے ہۄئے گنِّیاں دے آگ۔ چھِلّاں وی ٹھِیک اُہناں دِییاں نیں۔ پر جِتھّۄں تکّ نہائُݨ دی گلّ اے٬ اُہ ایتھے نہاتے بِلکُل نہِیں۔ مُۄںہ ہتھّ ذرُۄر دھۄتا۔ مَیں تاں اَۄہ گۄبھی دی پنِیری گۄڈݨ ڈِہا ساں۔ اۄتھے ای رِہاں مَیں تاں۔ ڈردا ساں کِہ کِتے مَینُۄں ای مارن ناں آئے ہۄݨ۔ مَیں تاں ساہب جی کۄل ای نہِیں آئِیا اُہناں دے۔ کِہڑا مَۄت نُۄں ماسی آکھے!” اُہ جاݨ بُجھّ کے بیمتلب گلّ لمّی کری جا رِہا سی۔
“بذُرگا! بہُتِییاں کہاݨِییاں ناں پائی جا۔ تُۄں اِہ دسّ ایتھۄں گئے کِدھر نُۄں نیں اُہ؟ ساڈے کۄل تیری رمائِݨ سُݨن دا ٹَیم نہِیں۔” تھاݨیدار کھِجھ گِیا سی۔
“گئے؟” ارجن سِںگھّ نیں جِویں آپݨے آپ نُۄں پُچھِّیا۔ پھِر اُہ چارے پاسے ویکھدا چارے دِشاواں ولّ گھُمِّیاں تے آخرکار اِس سَۄ اسّی درجے دے کۄن ’تے مُںڈِّیاں دے جاݨ دی بِلکُل اُلٹ دِشا ولّ ہتھّ کر دِتّا٬ “اَیدھر نُۄں گئے نیں۔ مساں پںجّ مِںٹّ ہۄئے ہۄݨگے۔”
اُسدا کھِیال سی کِہ جِنّے چِر وِچ اُہ اُہناں نُۄں اِس پاسِئۄں لبھّدے نِراس ہۄ کے مُڑنگے٬ اۄنے چِر تکّ مُںڈّے دُۄجے پاسے دُۄر نِکل جاݨگے۔
“چلّۄ٬ چھیتی کرۄ۔ ہری اپّ۔” اُہ پھٹا پھٹ گڈِّییاں ’تے سوار ہۄئے تے ارجن سِںگھّ دی دسّی دِشا ولّ گڈِّییاں بھجا لئیِیاں۔
اُہ اںدّرے اںدّر ’پُنّ دا کمّ‘ کرکے خُش سی۔ مائِیا رام اُسدے ساہمݨے آ کے کھلۄ گِیا٬ “میرے کاتلاں نُۄں بچا کے تُۄں چںگّا نہِیں کِیتا۔”
اُہ مائِیا رام نال اکھّاں نہِیں سی مِلا سکدا۔ شرمِںدّا جِہا ہۄ گِیا اُہ!
اینے چِر وِچ بمبّی دی بتّی چلی گئی۔ اُسنے کۄٹھے نُۄں تالا لائِیا تے کِرپان ہتھّ وِچ پھڑھ کے پِںڈّ نُۄں تُرن لگّا۔ دۄ کدم ہی چلِّیا سی کِہ گۄلِییاں دی گڑگڑاہٹ نال چَۄگِردا گُۄںج اُٹھِّیا۔ داݨا چُگدِییاں چِڑِییاں-گُٹاراں دا جھُںڈّ ’چِیں چِیں‘ دا شۄر کردا اُڈّ گِیا۔ ارجن سِںگھّ نیں کلیجا پھڑھ لِیا۔
“جاہ جاںدِیئے! ہۄݨی ورت گئی لگّدی اےَ!”
پر مُںڈّے تاں گۄلی چلّݨ دی اُلٹ دِشا نُۄں گئے سن! اۄدھر کِئۄں مُڑ گئے؟ کِویں مُڑ گئے!
ارجن سِںگھّ دے کدماں نال پہاڑ بجھّ گِیا سی۔ تُرنا مُہال ہۄ گِیا۔ آپݨے آپ نُۄں کھِچّدِیاں دھُۄہدِیاں اُہ اجے پِںڈّ نُۄں جاںدی پکّی سڑکے چڑھِیا ہی سی کِہ پُلِس دی جِیپ پِچھۄں آئُںدی دِسی۔ تھاݨیدار نیں بابے نُۄں تُرِیاں جاںدا پچھاݨ کے ڈرائیِور نُۄں جِیپ ہَۄلی کرن دا اِشارا کِیتا تے ہَۄلی ہۄئی جِیپ وِچۄں اُس ولّ ہتھّ ہِلائُںدا بۄلِیا٬ “بابا! ودھائی ہۄوے۔ تیرے دسّے تِنّے دے تِنّے پںچھّی پھُںڈّے گئے نیں!”
تے جِیپ دھُۄڑاں اُڈائُںدی تھاݨے ولّ بھجّ گئی۔ سپِیڈ پھڑ رہی جِیپ دا انُمان لائُںدِیاں نیڑے بَیٹھے ہَۄلدار نیں سُجھا دِتّا٬ “بابے تۄں ای ناں اِہناں دی شناخت کرا لئیِئے!”
“شناختاں تے کاغذی کاروائی بائد دی گلّ اے۔ ڈھیکِیا! پہِلاں وڈّے افسراں نُۄں خُشی دی خبر تاں سُݨا لئیِئے۔”
ارجن سِںگھّ دے تاں تھاں ’تے ہی پَیر جمّ گئے۔ تھاݨیدار دے بۄل گۄلِییاں دی گڑگڑاہٹ واںگ ہی اُسدے اںدّر گُۄںجݨ لگّے۔
“بابا! ودھائی ہۄوے۔ تیرے دسّے تِنّے دے تِنّے پںچھّی پھُںڈّے گئے نیں! تیرے دسّے -–تیرے دسّے--تیرے دسّے-۔”
“میرے دسّے؟ میرے دسّے! پر مَیں کدۄں دسِّیا سی۔ تُۄں دسِّیا نہِیں سی؟ کدۄ؟ نہِیں دسِّیا۔ دسِّیا سی۔ نہِیں۔”
بھجّی جاںدی دھُۄڑاں اُڈائُںدی جِیپ دا گھٹّا اُہدے اںدّر دھُںدُّۄکار بݨ کے پھَیل گِیا۔ جِیپ دی آواذ آکھی جاںدی سی٬ “ارجن سِںگھّ ساڈا مُخبر! ارجن سِںگھّ ساڈا مُخبر!”
اِتِہاس دے سارے مُخبر اُہدِییاں اکھّاں اگّے گھُمّݨ لگّے۔ لۄکاں دِییاں پھِٹکاراں دے مارے ہۄئے! اُہناں وِچ اُہ وی کھلۄتا سی!
اُہ بَۄںدل گِیا۔
“میرا کی کسُۄر اےَ اِہدے وِچ؟ مَیں تاں نہِیں دِتّی اُہناں دی سُۄہ!” اُس آپݨے آپ نُۄں کِہا۔
سارا تاݨ لا کے ذمِین نال چِمبّڑ گئے آپݨے پَیر پُٹّے تے پِںڈّ نُۄں تُرن لگّا۔ اکھّاں اگّے بار بار ہنیرا آوے۔
اینے چِر وِچ ایدھر مُڑدی سڑک ’تے تھاݨیدار جاںدا جاںدا دۄ سِپاہی کھڑے کر گِیا سی۔ اُہ پِںڈّ ولّۄں ایس راہے جاݨ والِیاں نُۄں رۄک رہے سن٬ “اۄدھر مُکابلا ہۄئِئَے!”
ناکے ’تے ڈکّے کھلۄتے دۄ-چار جݨِیاں نیں ساہمݨِئۄں ارجن سِںگھّ نُۄں آئُںدا ویکھِیا۔
اِک گبھّرُۄ نیں پُچھِّیا٬ “بابا! تہاڈِییاں پَیلِییاں کۄل ہۄئِیا لگّدَے مُکابلا! اۄتھۄں کُ کھڑاک سُݨِیاں سی گۄلِییاں دا! کَۄݨ سن بھلا؟”
ارجن سِںگھّ نُۄں جاپِیا جِویں گبھّرُۄ نیں وی اُسنُۄں ٹیڈھے ترِیکے نال اِہۄ کِہا ہۄوے کِہ تیرے دسّݨ ’تے ای تیرِییاں پَیلِییاں کۄل مارے گئے نیں مُںڈّے!
“مَینُۄں نہِیں کُجھ وی پتا جواناں!” اُسنے کھِجھ کے آکھِیا تے پِںڈّ دے راہے پَے گِیا۔
“سبھ پتَے بابے نُۄں۔” اُسنُۄں پِچھّۄں آواذ سُݨی۔ اِہ ناکے ’تے کھلۄتا سِپاہی سی٬ جِہڑا کُجھ چِر پہِلاں پُلِس دی جِیپ وِچ اُہناں دی بمبّی ’تے پُلِس نال گِیا سی۔
سِر وِچ بمبّ پھٹݨ لگّے۔
“تیرے دسّے تِنّے دے تِنّے پںچھّی پھُںڈّے گئے نیں!--- سبھ پتَے بابے نُۄں!”
لگّا ہُݨے سِپاہی نیں ناکے ’تے کھلۄتے بںدِّیاں کۄل ساری گلّ کھۄلہ دیݨی اَیں۔ تے سویر تکّ اُہدی ’کرتُۄت‘ تاں بچّے بچّے دی ذبان ’تے ہۄویگی۔
“مَیں نہِیں مُںڈِّیاں دا کاتل۔” اُہناں ذۄر نال آپݨے آپ نُۄں آکھݨا چاہِیا۔ پر اُہدے اںدّرلے نیں اِس آواذ نُۄں سُݨنۄں اِنکار کر دِتّا۔
گھر آئُںدِیاں تکّ ارجن سِںگھّ نُۄں جِہڑا وی بںدّا راہ وِچ آئُںدا مِلِیا٬ اُہدِییاں نذراں اِہۄ کہِںدِّییاں لگِّییاں٬ “مُںڈّے مروا کے تُۄں چںگّا نہِیں کِیتا ارجن سِئہاں!”
گلِییاں دے ککھّ وی اُہنُۄں مِہݨے مار رہے سن , “بڑا پاپ کِیتَے تُۄں! دُر لاہنت اے تَینُۄں!”
“مَینُۄں کاہدی دُر لاہنت! دُر لاہنت اُہناں نُۄں جِہڑے بیدۄسِیاں دے کھُۄن وِچ نہائُںدے نیں ہر رۄذ! جِہناں مائِیا رام جِہی ہستی نُۄں کتل کِیتَے! نالے مَیں تاں آپݨی ولّۄں اُہناں نُۄں بچائُݨ دی ہی کۄشِش کِیتی سی۔”
تھاݨیدار دے بۄل اُہدے ٹِکݨ دا یتن کر رہے من وِچ پھِر وِسفۄٹ کرن لگّدے٬ “بابا! ودھائی ہۄوے۔ تیرے دسّے تِنّے دے تِنّے پںچھّی پھُںڈّے گئے نیں! تیرے دسّے -–تیرے دسّے--تیرے دسّے-۔”
اُہ آپݨے آپ نُۄں گُناہگار سمجھݨ لگّ پِیا سی۔ اجّ سِپاہی نیں دسّ سِتّا سی کلّہ نُۄں تھاݨیدار نیں ساری دُنِییاں نُۄں دسّ دیݨَیں کِہ مَیں ہی اُہناں نُۄں مُںڈِّیاں دی سُۄہ دِتّی سی۔ گلّ باہر آئُݨۄں تاں رہِݨی نہِیں! باہر تاں آ ای گئی اے ہُݨ تاں!
پُتّراں اُہدِیاں بڑا سمجھائِیا٬ “باپُۄ جی! اِس وِچ تُہاڈا کسُۄر کی اے! پہِلی گلّ تاں تُسِیں اُہناں نُۄں ناں پھڑوائِیا تے ناں مروائِیا اے۔ تُساں تاں پُلِس نُۄں اُہناں تۄں اُلٹ راہے تۄر کے آپݨی ولّۄں بچائُݨ دا ہی چارا کِیتا سی۔ اِہ تاں اُہناں دی ماڑی کِسمت کِہ اۄسے پاسے مۄڑا کٹّ گئے تے پُلِس نُۄں ٹکّر گئے۔ جے کسُۄر گِݨِیئیں وی تاں کِسے اۄس دا اے٬ جِس نیں اُہناں نُۄں آپݨی بمبّی ولّ آئُںدِیاں ویکھِیا تے پُلِس نُۄں سُۄہ دِتّی۔ تُسِیں تاں بِلکُل نِردۄش اۄ۔ اُجھ وی اُہ جِہڑِییاں کرتُۄتاں کردے سن٬ اُہناں دی کِیتی دا فل کِسے ناں کِسے دِن مِلݨا ای سی اُہناں نُۄں۔ کلّہ نہِیں تاں اجّ مِل گِیا۔”
پر ارجن سِںگھّ دا من دھِیر نہِیں سی دھر رِہا۔
“مَیں آپݨی اݨخ لئی٬ خاندان دی اِذّت لئی آپݨا پُتّ تاں مروا سکداں٬ پر کدی پُلِس دا مُخبر نہِیں بݨ سکدا!”
تے اُہدے پُتّ جگجِیت سِںگھّ نُۄں اُہ دِن چیتے آئے جدۄں اُسنے آپݨی جتھیبںدّی دے فَیسلے انُسار مُلاذم مںگّاں دی پُۄرتی لئی چںڈِّیگڑھ وِچ پںجّاہ دِن دی لمّی بھُکھّ ہڑتال نِبھائی سی۔ اُدۄں تاں اجے باپُۄ اِںدر سِںگھّ وی جِئۄُںدا سی۔ باپُۄ اِںدر سِںگھّ نیں کِہا سی٬ “ساڈا مُںڈّا غلت فَیسلا لَے بَیٹھَے۔ بھُکھّ ہڑتال سِرے چڑھائُݨا بڑا اَۄکھا کمّ ایں۔ اسِیں کر کر کے ویکھِییاں نیں۔ ماسٹر تارا سِںگھّ تے سںتّ فتہِ سِںگھّ نیں بِناں کُجھ پْراپت کِیتِیاں مرن ورت تۄڑ کے آپݨی تے کَۄم دی بڑی ہیٹھی کرائی اے۔ اِہ تاں پھیرُۄمان رکھّ وِکھا گِیا تے اِہناں ولّۄں لبیڑِیا کَۄم دا مُۄںہ دھۄ گِیا۔ ہُݨ ساڈا مُںڈّا کِتے سانُۄں اُلہاماں ناں دِوا دیوے! میرے ’چ تاں اِس اُمر ’چ جاݨ دی ہِمّت نہِیں۔ جائۄ مُںڈّے نُۄں دِلبری دے کے آئۄ۔”
جِس دِن اُہدا پِئۄ ارجن سِںگھّ پِںڈّ دے دس بںدِّیاں نُۄں نال لَے کے اُہنُۄں بھُکھّ-ہڑتال تے بَیٹھے نُۄں مِلݨ گِیا سی تاں جگجِیت دی بھُکھّ ہڑتال نُۄں بتّی دِن گُذر چُکّے سن۔ اُہ مرن-ہار٬ نِڈھال ہۄئِیا ادھّ مِیٹِییاں اکھّاں ’چۄں پِںڈّ دے بذُرگاں ولّ جھاکِیا سی۔ باپ ارجن سِںگھّ دی چِٹّی ہۄ گئی داہڑی ولّ ویکھدِیاں اُس سۄچِیا سی٬ “پہِلاں وڈّے باپُۄ جی دے بِکھڑے راہِیں تُرن کرکے میرے باپُۄ نُۄں ساری اُمر آپݨے بھَیݨ بھراواں دا تے ساڈا پرِوار پالݨا پِیا سی۔ تے ہُݨ بھاویں میرے مرن تۄں بائد اُسنُۄں میرا پرِوار وی پالݨا پَے جائے!”
باپ دے اُمر بھر لمّے سںگھّرش دا دھِیان دھردِیاں اُسدِییاں اکھّاں وِچ پاݨی بھر آئِیا سی۔ پر اِہ کِسے کمذۄری دا پاݨی نہِیں سی۔ دادے تے باپ بارے سۄچدِیاں پَیدا ہۄئے گَۄرو دا اہِساس سی۔ اُہدی اکھّ دے کۄئے ’چۄں کِردی پاݨی دی بُۄںد اُہدے پِئۄ نیں تاڑ لئی سی۔ اُسدی آواذ گرجی سی٬ “جگجِیت سِںئّہاں٬ ’اجِیت‘ بݨ! تیرا پِںڈّ شہِیداں سُۄرمِیاں دا پِںڈّ اے۔ اۄس پِںڈّ دے ناں نُۄں وٹّا ناں لاوِیں۔ آپݨے دادے تے پِئۄ دی چِٹّی داہڑی تے اُجلی پگّ نُۄں داغ ناں لگّݨ دئیِں۔ ویکھِیں کِدھرے راہ ’چۄں ناں مُڑ آئیِں۔ پِچھّے دی پھِکر ناں کرِیں۔ آہ تیرے ساتھی تے وڈیرے تَینُۄں ایہۄ گلّ آکھݨ آئے آں٬ شہِید ہۄݨا پئے تاں کھِڑے متھّے ہۄئیِں۔ گھبرائیِں ناں۔ میرے گُرُۄ دے پُتّ وی مَیدان وِچۄں نہِیں سی مُڑے تے میرا پُتّ وی نہِیں مُڑنا چاہِیدا۔”
باپُۄ دے گرجدے بۄل اُہدی تاکت بݨ گئے سن تے اُہناں دے آسرے اُہ باکی اٹھاراں دِن وی کڈھّ گِیا سی۔ سرکار نُۄں اُہناں دِییاں مںگّاں منّݨ لئی آخرکار جھُکݨا پِیا سی۔
جگجِیت نیں پھیر سمجھائِیا٬ “باپُۄ جی! تُہاڈا کۄئی کسُۄر نہِیں۔ تُسِیں اَیویں من نُۄں وہِم لا لِئَے۔”
“کِئۄں ہرجِیت سِئہاں! جگجِیت سُںہّ ٹھِیک آکھدَے؟ مَینُۄں تاں لگّدَے کِہ سویرے سارا پِںڈّ مَینُۄں تھُۄہ تھُۄہ کرُۄگا۔”
“باپُۄ جی کی گلّاں کردے اۄ! تُہاڈا سارا جِیون ساف سُتھری سلیٹ ہَے۔ اسلۄں بیداغ! تُہانُۄں کۄئی اِہۄ جِہی تُہمت کِویں لا سکدا اےَ!” ہرجِیت نیں ہَۄںسلا دِتّا۔ اُسنے کۄل کھلۄتے آپݨے پُتّ تے بھتِیجے نُۄں اِشارا کِیتا تے اگلے پل دۄواں پۄترِیاں نیں آپݨے دادے دے گل نُۄں جفّی پا لئی۔
“ساڈا باپُۄ دلا دا سُۄرماں۔ شیر ببّر” وڈّے پۄترے نیں اُہدی سفَید داڑھی نُۄں لاڈ نال سہِلائِیا۔
ارجن سِںگھّ نُۄں کۄئی بھُلّی ہۄئی گلّ چیتے آ گئی٬ “بچِّئۄ! تُہاڈا وڈّا باپُۄ اجے جِئۄُںدا سی٬ جد اِک دِن مَیں سبھائُکی اُہنُۄں آکھِیا٬ “باپُۄ جی! تُسِیں تاں آپݨی جِںدّگی سۄہݨی نِبھا لئی؛ اگّۄں ساڈی ویکھِیئے کِویں لںگھّدی اےَ۔ تاں اُہنے اگّۄں پتَے کی اکھِیا سی؟ آکھݨ لگّا٬ “ارجن سِئہاں! پُتّرا!! کاہدی چںگّی نِبھ گئی! میری پُۄری چںگّی نِبھی اُس دِن جاݨِئۄں جِس دِن آہ چِٹّی داہڑی ایسترہاں چِٹّی دی چِٹّی ہی میرے نال مڑھِییاں وِچ سڑ گئی۔ بںدّے دا کی پتا کِہڑے ویلے کدۄں کالخ لگّ جاوے!--”
اینی آکھ کے اُس نیں دۄ-تِنّ وار ناںہ وِچ سِر ہِلائِیا۔
“باپُۄ تُۄں تاں لَے گِئۄں چِٹّی داہڑی نال آپݨے پر میری تاں داہڑی نُۄں لگّ گئی کالخ!”
اُسنے دھاہ مارن واںگ آکھِیا تے دۄواں ہتھّاں وِچ سِر گھُٹّ لِیا۔
ٹبّر دے ذۄر دیݨ ’تے وی اُس رۄٹی دی بُرکی مُۄںہ ناں لائی۔ ساری رات بِسترے ’تے پِیا اُسّل وٹّے لَیںدا رِہا۔ اُہدی نذر آپݨے پِںڈّ دے ماݨ-متّے اِتِہاس ’تے فَیل گئی۔ ایسے پِںڈّ دے بھائی ہرداس سِںگھّ نیں اُہ ناغݨی بݨائی سی جِہڑی بھائی بچِتّر سِںگھّ نیں گُرُۄ دا تھاپڑا لَے کے مست ہۄئے ہاتھی دے متھّے وِچ ماری سی۔ پر اجّ اِہ ناگݨی اُسدے آپݨے کلیجے وِچ کھُبھی پئی سی۔ ایسے پِںڈّ دے بھائی مہاں سِںگھّ نیں سِر دی باذی لا کے گُرُۄ دی گۄد دا نِگھّ ماݨِیاں سی تے بھراواں ولّۄں لِکھِیا بیداوا پڑوا کے مُڑ تۄں ’ٹُٹّی گںڈھّ لئی سی۔‘ پر اجّ گُرُۄ نیں اُس نالۄں آپ ہی تۄڑ لئی سی۔ اُسنُۄں خُد نُۄں گۄد وِچۄں دھکّا دے کے گُرُۄ نیں پاسے سُٹّ دِتّا سی۔ اُہ آپݨے گُرُۄ گھرۄں دھکِّیا گِیا سی۔ نمۄشی وِچ گلھ گلھ دھسِیاں ہۄئِیا! اُس مہِسُۄس کِیتا اُہدی داڑھی اتھّرُۄیاں نال بھِجّ چلّی سی۔
کدی اُہنُۄں آپݨے غدری سُۄرمِیاں ’تے بڑا ماݨ سی۔ آپݨے پِںڈّ دا تے آپݨے خاندان دا گَۄرومئی اِتِہاس لۄکاں نال ساںجھا کردِیاں اُہدی چھاتی ماݨ وِچ پھُلّ جائِیا کردی سی۔ چِہرے ’تے جلال آ جاںدا سی۔ پر اجّ اُہنُۄں آپݨے پِںڈّ دے غدری پْریم سِںگھّ نُۄں دھۄکھے نال پھڑائُݨ والے اُہدے غدری یار بھُۄرِیاں والے لال سِںگھّ دے پُتّ چنّݨ سِںگھّ دا کھِیال آ رِہا سی جِسنے آپݨے مامے بلوںتّ سِںگھّ نال مِل کے پْریم سِںگھّ نُۄں گْرِفتار کروا دِتّا سی۔ اجّ اُہ آپ چنّݨ سِںگھّ تے بلوںتّ سِںگھّ بݨ گِیا سی!
پھِر اُہدی سۄچ اُہنُۄں ہۄر پاسے کھِچّ کے لَے گئی۔ اُہ تاں اَیویں آپݨے پِںڈّ دے ماݨ-متّے اِتِہاس اتے گَۄرو دا رَۄلا پائُںدا رِہا سی۔ مائِیا رام دے کاتل اِہ مُںڈّے وی تاں ایسے پِںڈّ دے سن۔ کِسے غرِیب جٹّ دی کُڑی دی اِذّت رۄلݨ والا اجّ دا ’شہِید سُۄرما!’ وی تاں ایسے پِںڈّ دا سی تے سی وی اُہدے آپݨے بھائیِچارے وِچۄں! نِہال سِںگھّ وی تاں ایسے ہی پِںڈّ دا سی٬ جِہڑا پْریم سِںگھّ ہُراں دا ساتھی سی تے جِسنے پِچھّۄں وائہدا مُیاف گواہ بݨ کے پْریم سِںگھّ ہُراں نُۄں پھاہے لوائِیا سی! اُسنُۄں ادالت وِچ وائہدا مُیاف بݨِیاں ویکھ کے پْریم سِںگھّ نیں آپݨا مُۄںہ پرنے نال ڈھکّ لِیا سی تے کِہا سی٬ “مَیں اِس غدار دا مُۄںہ نہِیں ویکھݨا چاہُںدّا۔”
پْریم سِںگھّ نیں تاں اِہ وی کِہا سی٬ “نِہال سِئہاں! جِہڑی مَۄت تۄں ڈردِیاں تُۄں وائہدا مُیاف بݨِیاں ایں٬ یاد رکھِّیں! تیری غداری تے تیری نمۄشی تَینُۄں ساڈے تۄں وی پہِلاں لَے ڈُبّیگی۔ ساڈے تۄں پہِلاں مریںگا تُۄں!”
نِہال سِںگھّ نمۄشی دا مارِیا گھر آ کے پِچھلے اںدّر لُک گِیا سی۔ پْریم سِںگھّ دی بۄلی اُسدے اںدّر کھُبھ گئی سی۔ جے کِتے ہنیرے-سویرے٬ باہر-اںدّر جںگّل-پاݨی جاںدا وی تاں کِسے نال اکھّ مِلائُݨۄں ڈردا۔ اُسنُۄں لگّدا سی جِویں اُہنُۄں ویکھݨ والا ہر بںدّا ویکھدے سار مُۄںہ اُتّے پرنا لَے لَیݨ لگّا ہۄوے! سارا دِن اُہ پِچھلے کمرے دے ہنیرے وِچ لُکِیا رہِںدّا۔ آئے گئے کِسے نُۄں وی مِلدا نہِیں سی۔ پِچھلے دِناں وِچ تاں اُہ گھر دے جِییاں نُۄں وی کہِݨ لگّ پِیا سی٬ “آپݨے مُۄںہ تۄں پرنا پاسے کِئۄں نہِیں کردے! کی وِگاڑِئَے مَیں تُہاڈا! میرے ولّ وِںہّدے کِئۄں نہِیں تُسِیں؟ کِئۄں مُۄںہ مۄڑدے اۄ میرے تۄں؟”
تے سچِّیں نمۄشی دا مارِیا نِہال سِںگھّ پْریم سِںگھّ ہُراں دے پھاہے لگّݨ تۄں پہِلاں ہی پْراݨ تِیاگ گِیا سی۔ اِہ کِسے ولی-اَۄلِیئے پْریم سِںگھّ دا سراپ نہِیں سی۔ اِہ تاں اِک دیش بھگت اںدّرۄں غداری کر گئے آپݨے ہی ساتھی لئی سہِج-سُبھا نِکلی دُر-اسِیس سی٬ جِس نیں بھَیء وِچ پھس کے آدرشۄں ڈِگّ پئے نِہال سِںگھّ دی ذمِیر نُۄں لاہنت پائی سی۔ آپݨے ہی اںدّرۄں پئی اِس پھِٹکار نیں اُہدی ذمِیر ڈھیری کر دِتّی سی تے نال ہی سرِیر وی۔
اجّ اُہ خُد وی نِہال سِںگھّ بݨ گِیا سی!
سویرے کِسے نُۄں کی مُۄںہ وِکھائیگا اُہ! سارے لۄک اُہنُۄں ویکھ کے مُۄںہ ’تے پرنے لَے لَیݨگے۔ کِویں کریگا اُہ اُہناں دا ساہمݨا! کی ہُݨ اُہ وی پِچھلے اںدّر لُک جاوے!
جگجِیت تے ہرجِیت تاں بار بار آکھدے سن کِہ اُسدا کۄئی کسُۄر نہِیں! مُںڈِّیاں دی مَۄت تاں ’باذاں‘ دی ’باذاں‘ نال لڑائی دا فل سی۔ اُہناں ’باذاں‘ نیں ہی تاں مائِیا رام دا کتل کِیتا سی۔ مائِیا رام دے کاتل پْریم سِںگھّ دی تھاں کِویں لَے سکدے سن! پْریم سِںگھّ تے اُہ آپ تاں ’چِڑِییاں دے یار‘ سن!
ٹھِیک ہی تاں سی۔ مائِیا رام دے کاتل پْریم سِںگھّ دی تھاں کِویں لَے سکدے نیں! پر تھاݨیدار ہسّدا ہۄئِیا آکھ رِہا سی٬ “بابا! ودھائی ہۄوے۔ تیرے دسّے تِنّے دے تِنّے پںچھّی پھُںڈّے گئے نیں! تیرے دسّے -–تیرے دسّے--تیرے دسّے-۔”
اُہ اِکّ ترہاں آپݨے مُںڈِّیاں ’تے چِیک پِیا٬ “مسلا ’مائِیا رام دے کاتل مارے ہی جاݨے چاہِیدے نیں‘ دا نہِیں سگۄں مسلا میرے سہِون ہی ’مُخبر‘ بݨ جاݨ دا ہَے؛ جِسدی دھُکھّ تھاݨیدار تے ہۄرناں پُلسِییاں راہِیں اجّ-بھلک باہر نِکل ہی جاݨی ہَے!
اُسنے پھِر تۄں سِر پھڑھ لِیا۔
ساری رات اُس جاگدِیاں کٹّی۔ لۄء لگّی تاں اُسنے دِیوار ’تے ٹںگِّییاں گُرُۄ نانک دیو تے گُرُۄ گۄبِںدّ سِںگھّ دِییاں تسوِیراں ولّ ویکھِیا۔
“میرے بابا نانکا! مَیں تاں سدا پہِلاں تَینُۄں ای سِمرِئَے! تُۄں ای ہُݨ راہ دسّ کۄئی۔ میرے نانک دی دسوِیں جۄت٬ ہۄرناں دے ’باذاں والِیا‘, پر میرِیا ’چِڑِییاں والِیا!’ تُۄں تاں جاݨدَیں کِہ مَیں کِتِئۄں وی امّْرِت نہِیں سی چھکِیا۔ مَیں تاں جدۄں فاتماں نُۄں چھُڈائُݨ جاݨ لئی گھرۄں کِلّی نالۄں باپُۄ دی کِرپان لاہی سی تاں کیول تیرا ہی آسرا تکائِیا سی۔ مَیں تاں لۄڑ ویلے آپݨی جِمّیواری سمجھدِیاں تیرا ناں لَے کے تیری کِرپان کدی کدی اُٹھا لَیںدا ساں تاں بھۄلے لۄک سمجھدے سن کِہ مَیں امّْرِت چھکِیا ہۄئِئَے! لۄکاں لئی مَیں امّْرِتدھاری ساں۔ مَیں لۄکاں دے وِشواس نُۄں تۄڑ کے تیری ہیٹھی نہِیں ساں کروائُݨا چاہُںدّا۔ اِس لئی اݨچھکے امّْرِت دا بھید مَیں کدی کِسے ’تے اُجاگر نہِیں سی ہۄݨ دِتّا۔ مَیں اݨچھکِیا امّْرِت وی کدی تیرے لئی مِہݨا نہِیں سی بݨن دِتّا۔ ہُݨ تُۄں دسّ تاں سہی مَیں ماچھِیواڑے دے جںگّل وِچۄں کِویں پار جاواں! پھس گِیا مَیں تاں بھُلّ بھُلئیِیاں وِچ۔”
دۄویں بابے اگّۄں کُجھ نہِیں بۄلے۔ اُہ پریشان ہۄئِیا آپݨے ’پِںڈّ‘ نُۄں پُچھّݨ لگّا۔ سارے جِویں کہِ رہے سن؛ تُۄں سانُۄں کِئۄں پُچھّدا ایں؛ آپݨے من نُۄں پُچھّ۔ پر من وِچ تاں چار چُفیرے ہنیرا ہی ہنیرا سی۔
اُہ وار وار آپݨے آپ نُۄں سوال کردا۔ وار وار وکھّرے وکھّرے جواب مِلدے۔
تے پھیر جِویں اُسنُۄں اچنچیت راہ دِس پِیا ہۄوے۔
دِن چڑھے اُہ خُشی خُشی سارے ٹبّر نُۄں مِلِیا۔ چاہ وی پِیتی٬ ناشتا وی کِیتا۔ کِرپان کِلّی نالۄں لاہی تے مذبُۄت کدمِیں تُردا اُہ پِںڈّ وِچ وڑدی سڑک دے ساہمݨے پَیںدے چَۄراہے وِچلے تھڑھے ’تے آ کے بَیٹھ گِیا۔ اُسنُۄں پتا سی پُلِس اِس ویلے رۄذ غشت ’تے آئُںدی ہَے۔
پُلِس دی جِیپ آئی تاں اُسنے ہتھّ دے کے رۄک لئی۔
“کلّہ والا بابا ارجن سُںہّ ایں۔” ہَۄلدار نیں تھاݨیدار نُۄں آکھِیا۔
“سُݨا بابا!” تھاݨیدار نیں ’آپݨا بںدّا‘ جاݨ کے چاء وِچ کھبّا پَیر جِیپ تۄں ہیٹھاں لاہُںدِّیاں اُتشاہ نال پُچھِّیا۔
“سُݨائُںداں تَینُۄں ہرامِییاں!” اُہنے مِیان سݨے کِرپان اُہدِییاں باہواں ’تے ماری۔ اُہدی گرجدی آواذ دُۄر دُۄر کھلۄتے لۄکاں دے کنّاں تکّ جا گُۄںجی۔
“تُۄں مَینُۄں مُخبر بݨا ’تا کںجّرا! مَیں دُنِییاں ساہمݨیں کِتے مُۄںہ دیݨ جۄگا نہِیں رہِ گِیا۔ ہرامِییاں! کلںکّ لوا ’تا ای میرے متھّے ’تے۔ میرے پِںڈّ دے متھّے ’تے۔ میری اُمر بھر دی کمائی مِٹّی چ رۄڑھ ’تی۔ مُںڈِّیاں نیں تاں جۄ اُہ کردے سن٬ اجّ بھلک مرنا ای سی۔ پر تُۄں اُہناں دی مَۄت میرے لیکھے کِئۄں پا ’تی۔ دلّا بݨا ’تا تُۄں مَینُۄں۔”
پُلِس دے بںدّے بھجّ کے باہر نِکلے۔ ارجن سِںگھّ دا ہملا جِیپ دے ساہمݨے پاسِئۄں ہۄݨ کر کے پِچھلِییاں سِیٹاں تۄں اُتّرے سِپاہِییاں دے اگّے ارجن سِںگھّ نال گُتھّ-م-گُتھّا ہُںدّا تھاݨیدار آ گِیا۔ اُہ پاسا ولھ کے ہرفلی کاہلی نال ارجن سِںگھّ ولّ ودھݨ لئی لپکے۔
ارجن سِںگھّ پہِلاں تاں تلوار نُۄں مِیانۄں کڈھّݨ لگّا پر پھِر کُجھ سۄچ کے اُسنے تھاݨیدار دی پیٹی نال لمکدے رِیوالور نُۄں ہتھّ پا لِیا۔ تھاݨیدار نیں اُسنُۄں دھکّا مار کے نالۄں تۄڑنا چاہِیا۔ پر اُہدے ہتھّ تاں لۄہے دے بݨے ہۄئے سن۔ جِیپ تۄں بھجّ کے اُترے ساہۄ-ساہ ہۄئے ہوالدار نیں اُسنُۄں پِچھّۄں دی جپھّا مارن دی کۄشِش کِیتی پر اُہ جھٹکے نال اُسدے جپھّے ’چۄں نِکل گِیا۔ پُۄرے ذۄر نال اُسنے تھاݨیدار دا رِیوالور کھِچ لِیا۔
“پھڑھۄ اُئے اِہنُۄں۔ جدۄں مَینُۄں مار ای دئۄُگا٬ اُدۄں ای کُجھ کرۄگے۔” تھاݨیدار دی کمبّدی-وِلکدی چِیک گُۄںجی۔
“کُتِّیاں مَیں تَینُۄں مارنا نہِیں۔ پر مَیں تَینُۄں سُکّا وی نہِیں چھڈّݨا۔ تیرے لہُۄ نال مَیں آپݨے متھّے ’تے لگّ گئی کالخ دھۄݨی اَیں۔” اُہنے کھبّے ہتھّ وِچ کِرپان سمبھّالی تے سجّے ہتھّ نال رِیوالور دا بٹّ پُۄرے تاݨ نال تھاݨیدار دے متھّے وِچ مارِیا۔ لہُۄ دِییاں گھرالاں وگݨ لگِّییاں۔
“بئّئس!” اینی کر کے اُس تسلّی دا ڈُۄںگھا ساہ لِیا تے رِیولور نُۄں ہوا وِچ اُچّا اُچھال کے دُۄر سُٹّدِیاں جیتُۄ خُشی وِچ کِہا٬ “ہیء٬ آہ لَے۔”
مِیچی مُٹھّی والا اُسدا سجّا گُٹّ مذبُۄتی نال اگّے ودھِیا وںگّار رِہا سی٬ “لئۄ٬ پھڑھ لئۄ مَینُۄں۔”
دۄ پُلسِییاں نیں ارجن سِںگھّ نُۄں جپھّا مار لِیا۔
لہُۄ چۄںدے متھّے نُۄں پُۄںجھدِیاں گھرکدے ہۄئے تھاݨیدار نیں نال دے ساتھِییاں نُۄں للکارِیا٬ “ہُݨ مارۄ وی گۄلی اِہنُۄں بھَیݨ چۄدۄ! پِئۄ نُۄں جپھِّییاں کاہدِییاں پائُݨ ڈہے جے!”
جپھّا پائُݨ والِیاں ارجن سِںگھّ نُۄں دھکّا دے کے اِکّ پاسے کر دِتّا۔
سِپاہی نیں سٹینگنّ سِدھّی کِیتی تے نِشانا بنّہ کے گۄلی چلا دِتّی۔ ’گڑ گڑ‘ ہۄئی تے اگلے پل ارجن سِںگھّ ذمِین ’تے ڈِگّا٬ لہُۄ وِچ لتھّ پتھّ٬ تڑف رِہا سی۔
پلاں وِچ لۄکاں دی بھِیڑ جمہاں ہۄ گئی۔ اِہ کی بھاݨا واپر گِیا سی!
رُمال نال متھّے تۄں لہُۄ پُۄںجھدا ہۄئِیا تھاݨیدار کدے مُٹھّ-بھیڑ وِچ پاٹ گئی تے تِپ تِپ ڈُلّہدے لہُۄ نال لِبڑ رہی آپݨی وردی ولّ ویکھ رِہا سی؛ کدی ذمِین ’تے ڈِگّے ارجن سِںگھّ ولّ۔ لہُۄ چۄ چۄ کے اُہدے چِہرے تے اکھّاں نُۄں بھِئۄں رِہا سی۔
پُلِس نیں دبکا مار کے بھِیڑ نُۄں پاسے ہٹ جاݨ لئی کِہا۔ لۄک دُۄر جا کے کھڑے ہۄ گئے۔ جِنہاں کُجھ اِک جݨِیاں نیں آپݨی ہاذری وِچ گھٹنا واپردی ویکھی سی٬ اُہ ڈرے-سہِمے وی سن تے ہُلاس وِچ وی سن۔ کمبّدے٬ سہِمیں تے اُتشاہی بۄلاں نال اُہ گھٹنا دا بِیان کر رہے سن۔ ودھا چڑھا کے ارجن سِںگھّ دی بہادری تے جواں-مردی دی کہاݨی سُݨا رہے سن۔
“نہِیں اُئے رِیساں! ساڈے سُۄرمے باپُۄ دِییاں! اۄس ببّر شیر دِییاں!” کِسے نیں جۄش وِچ بھر کے پر پُلِس تۄں ڈردِیاں ہَۄلی جِہی آکھِیا۔
بھِیڑ تۄں پرہے اِک پاسے آݨ کھلۄتا اکالی بھجن سِںگھّ آپݨے نال کھلۄتے ساتھی نُۄں ہَۄلی جِہی کہِںدّا٬ “اِہۄ جِہے اِںج ای کُتّے دی مَۄت مردے ہُںدّے نیں۔ جِہڑے ناں ایدھر ہۄݨ ناں اۄدھر۔”
“شرم کر اۄ بھجن سِئہاں! اُںج ’اکالی‘ بݨِیاں پھِردَیں!” نال دے گالہ کڈھّݨ واںگ آکھِیا۔
“ٹھاݨیدار نیں تاں آپݨی ڈِئۄُٹی نِبھائُݨی سی! پہِلاں مُںڈِّیاں دی سُۄہ ناں دِںدّا اِہ!” بھجن سِںگھّ اجے وی آپݨی گلّ ’تے کائِم سی۔
“کۄئی نہِیں اُہنے وی آپݨی ڈِئۄُٹی نِبھا دِتّی آ۔”
بھجن سِںگھّ دے مۄڈھے ’تے کِسے نیں ہتھّ رکھِّیا۔
اِہ پِچھّے آ کھلۄتا بابے دا مُںڈّا جگجِیت سِںگھّ سی جِہڑا کِسے دُکان تۄں ہادسے دی خبر سُݨکے بھجّا آئِیا سی۔
جگجِیت کاہلی نال کھُۄن وِچ لِبّڑے باپُۄ دی لاش ولّ ودھِیا۔ لہُۄ دا چھپّڑ لگّا ہۄئِیا سی۔ چھاتی گۄلِییاں نال چھلݨی ہۄئی پئی سی۔ تے چھاتی دے نال ہی کھبّے پاسے اُسدی مُٹھّ وِچ گھُٹّی اُہدے بابے دی کِرپان پئی سی۔
چڑھدے سُۄرج دِییاں کِرناں دے سُنہِری چانݨ وِچ بابے دی چِٹّی داڑھی لِش لِش کر رہی سی۔