منُکھّی ذِںدّگی نُۄں تِنّ پڑاواں وِچّ وںڈِّیا گِیا ہَے٬ بچپن٬ جوانی اتے بُڈھاپا۔ اکسر تِنّ پڑاواں نُۄں پار کرن اُپرںتّ مَۄت ذِںدّگی دے در ’تے دستک دِںدّی ہَے۔ آم دیکھِیا گِیا ہَے کِہ وِئکتی دے پہِلے اتے دُۄجے پڑاء تاں دھِیان وِچّ رہِںدّے ہن اتے جِئۄُںدے جِیء تِیجے پڑاء بُڈھاپا اتے چَۄتھے پڑاء مَۄت اُہدے چیتِیاں وِچّۄں منفی رہِںدّی ہَے۔ اُہدے اِہ تاں چیتِیاں وِچّ ہی نہِیں رہِںدّا کِہ اِس کھُۄبسُۄرت دھرتی دے اسِیں مہِمان ہاں٬ مالک نہِیں۔ درئسل ملکِیئت دا ہکّ جِتائُݨ کھاتر ہی وِئکتی لۄبھ-لالچ٬ ہئُمَیں٬ سوارتھی اتے نِجّ تۄں نِجّ تک دی ذِںدّگی دا سفر تَیء کردا ہَے۔ چھۄٹی چھۄٹی گلّ ’تے تکرار٬ لَیݨ-دیݨ پِچھّے جھگڑے٬ ذمِین-جائِداد دی وںڈّ وںڈّائی سمیں لڑائیِیاں آم ذِںدّگی دا ہِسّا بݨ گئے ہن۔ کئیِیاں دی تاں ساری اُمر ہی مُکدّمے باذی وِچّ لںگھّ جاںدی ہَے اتے ذِںدّگی جِئۄُݨ دا چاء٬ سلِیکا اتے نَیتِک کدراں کِیمتاں نُۄں بھُلّ کے کچہِرِییاں وِچّ وکِیلاں دے آلے دُیالے جاں پھِر پیشی بھُگتݨ دے چکّر وِچّ ججّ دے اردلی دی اواذ سُݨن وِچّ ہی لںگھّ جاںدی ہَے۔ اِںج مۄہ-مائِیا دے لالچ وِچّ اسِیں کھُۄن دے رِشتِیاں نُۄں وی کلںکّت کر دِںدّے ہاں۔ کئی تھاں جائِداد پِچھّے پُتّ ولّۄں باپ دا کتل٬ بھرا ولّۄں بھرا دا کتل٬ کِسے رِشتیدار دا کتل کرکے اُمر دا باکی ہِسّا جیلہاں وِچّ گُذارنا پَے جاںدا ہَے۔ کتل کِیتا کِسدے پِچھّے؟ کتل کرکے کھٹِّیا کی؟ جِہڑی جائِداد پِچھّے اِہ گھِنائُݨی واردات کِیتی٬ اُس نُۄں ہِکّ ’تے دھرکے کَۄݨ نال لَے کے جاویگا؟ اِنہاں سوالاں دا جواب گُناہ کرن والے نُۄں بائد وِچّ پچھتاوے دے رُۄپ وِچّ ہی مِلدا ہَے۔ پِچھلے دِنِیں اِکّ پرِوار دے مُکھی نیں پالتُۄ کُتّا کھرِید کے لِیاںدا۔ پِںڈّ دے دۄ تِنّ بھُۄترے نَۄجواناں نیں اُہ پالتُۄ کُتّا اُس کۄلۄں دھکّے نال لَیݨ دی مںگّ کِیتی۔ اُسدے ناںہ وِچّ جواب دیݨ ’تے اُس نُۄں اتے اُسدی پتنی نُۄں مَۄت دے گھاٹ اُتار دِتّا۔ اُنہاں نُۄں مارن اُپرںتّ آپ پھرار ہۄ گئے۔ اِںج گاجر مُۄلی دی ترہاں وڈھّ کے منُکھّتا دا گھاݨ کِیتا جا رِہا ہَے۔ اِںج ہی پرِوار دے مَیمبراں نیں جائِداد پِچھّے گھر دے بذُرگ نُۄں مار کے لاش نہِر وِچّ رۄڑھ دِتّی سی اتے پھِر تھاݨے جاکے گھر دے بذُرگ دی گُمّشُدگی دی رِپۄرٹ وی لِکھوا دِتّی سی۔ پر مرن والے بذُرگ نیں نیڑے ہی رہِںدّے آپݨے چھۄٹے بھرا کۄل دۄ دِن پہِلاں آپݨا دُکھّ دسّدِیاں کِہا سی کِہ مَینُۄں ڈر ہَے٬ کِتے گھر دے مَینُۄں مار ہی ناں دیݨ۔ چھۄٹے بھرا نیں وڈّے بھرا نُۄں مارن والے پرِوار سمبّںدھّی تھاݨے سُۄچنا دیکے اُنہاں نُۄں جیلہ بھِجوائِیا سی۔ اِںج دے لالچ وسّ ہۄ کے ہی جِتھّے منُکھّتا دا گھاݨ ہۄ رِہا ہَے٬ اُتھّے ہی نفرت دی دِوار کھڑھی کرکے رِشتِیاں نُۄں کلںکّت وی کِیتا جا رِہا ہَے۔ اِںج کھُدگرذی دی لپیٹ وِچّ آکے کھُۄن دے رِشتِیاں وِچّ کُڑتّݨ اتے نفرت دی دِوار کھڑھی ہۄ رہی ہَے۔
اِکّ رِشتے ساڈے کھُۄن دے ہن٬ دُۄجے رِشتے ساڈے ساک سبںدھِّییاں نال بݨے ہۄئے ہن اتے تِیجے رِشتے دۄستی والا ہتھّ ودھاکے اسِیں آپ سِرجدے ہاں۔ سِیاݨا٬ سُۄجھوان اتے دُۄر اںدّیشی اِنہاں تِنّاں ترہاں دے رِشتِیاں دی اہِمِیئت نُۄں سمجھدا ہۄئِیا رِشتِیاں نُۄں مۄہ٬ اپݨتّ اتے ستکار دے پاݨی نال سِںجّدا ہَے۔ کھُۄن دے رِشتِیاں اتے باکی رِشتِیاں دی گںڈھّ کِس ترہاں پِیڈی رکھّݨی ہَے٬ اِس سمبّںدھّی اِکّ چھۄٹی جِہی کہاݨی چیتے آ رہی ہَے:
اِکّ وِئکتی آپݨی پتنی نال کار وِچّ سفر کر رِہا سی۔ اُنہاں دی اٹھّ کُ ورہِیاں دی اِکلَۄتی دھی وی اُنہاں دے نال سی۔ راہ وِچّ سڑک دے کِنارے اِکّ بارہاں-تیرہاں ورہِیاں دی کُڑی ریہڑی ’تے تربُۄذ رکھّ کے ویچ رہی سی۔ کار وِچّ بَیٹھِیاں لڑکی دی نذر تربُۄذ والی ریہڑی ’تے پئی اتے اُسنے تربُۄذ لَیݨ دی ذِد کِیتی۔ لڑکی دی مںگّ نُۄں مُکھّ رکھّدِیا کار رۄکی گئی۔ لڑکی دی ماں نیں ریہڑی والی کُڑی نُۄں بُلاکے پُچھِّیا٬ “کِویں لائِئَے تربُۄذ؟” اُسنے جواب دِتّا٬ “پںجّاہ رُپئے دا اِکّ تربُۄذ ہَے۔ جِہڑا مرذی لَے لوۄ۔” لڑکی دی ماں تربُۄذ دے تِیہ رُپئے دیݨ دی ذِد کر رہی سی۔ کُڑی دی ماں نیں گھٹّ پَیسے دیݨ دے لالچ وِچّ کِہا٬ “اِہ تیری چھۄٹی بھَیݨ ورگی ہَے٬ اِہ تربُۄذ لَیݨ لئی ذِد کر رہی اےَ۔ اِکّ تربُۄذ دے دے۔” کُڑی دی ماں نیں سۄچِیا کِہ بھَیݨ کہِݨ ’تے اُہ گھٹّ پَیسے لَے لویگی۔ لڑکی نیں ریہڑی تۄں اِکّ تربُۄذ چُکِّیا۔ اٹھّ ورہِیاں دی کُڑی جدۄں چاء نال تربُۄذ پھڑن لگّی تاں اُسدے ہتھّ وِچّۄں تربُۄذ ہیٹھاں ڈِگ پِیا اتے ڈِگدِیاں ہی اُسدے دۄ تِنّ ٹُکڑے ہۄ گئے۔ تربُۄذ ویچݨ والی کُڑی نیں کِہا٬ “کۄئی گلّ نہِیں٬ مَیں ہۄر تربُۄذ دے دِںدّی ہاں۔” اںدّر بَیٹھی کُڑی دی ماں سۄچ رہی سی کِہ میری کُڑی تۄں ہی ہیٹھاں تربُۄذ ڈِگِیا ہَے٬ ہُݨ دُگّݨے پَیسے دیݨے پَیݨگے۔ کُڑی نیں دُۄجا تربُۄذ بڑے پِیار نال کُڑی نُۄں دے دِتّا۔ جدۄں اُسدی ماں پَیسے دیݨ لگّی تاں ریہڑی والی کُڑی نیں بہُت ہی اپݨتّ نال کِہا٬ “تُسِیں آپ ہی تاں کِہا ہَے کِہ بھَیݨ نُۄں تربُۄذ دے دے۔ بھلا بھَیݨ نُۄں تربُۄذ دے کے مَیں پَیسے کِویں لَے لواں؟ جِتھّے اِس ترہاں دا رِشتا ہۄوے٬ اُتھّے پَیسِیاں دا کی کمّ؟ اِہ سبھ کُجھ میری ماں دی سِکھِّیا ہَے۔”
کار والی اَۄرت نُۄں اُس لڑکی دے بۄلاں نیں جھںجّۄڑ دِتّا۔ اُہ کار تۄں ہیٹھاں اُتّری۔ اُسنُۄں بُکّل وِچّ لَیںدِیاں آپݨی باںہ وِچّۄں سۄنے دا کںگّݨ لاہ کے اُسدی باہ وِچّ پائُںدِیاں کِہا٬ “جد تُۄں میری دھی نُۄں بھَیݨ سمجھِیا ہَے٬ پھِر تُۄں میری دھی لگّی۔ اِہ کںگّݨ مَیں آپݨی دھی نُۄں دے رہی ہاں۔”
تربُۄذ ویچݨ والی کُڑی نیں کِہا٬ “اِہ کںگّݨ بہُت مہِںگّا ہَے٬ اِہ مَیں نہِیں لَے سکدی۔”
اَۄرت نیں ڈاڈھے ہی مۄہ نال کِہا٬ “تُۄں آپ ہی تاں کِہا ہَے کِہ جِتھّے رِشتا ہۄوے٬ اُتھّے پَیسے دی کۄئی وُکّت نہِیں ہُںدّی۔ بسّ دھِیئے٬ رکھّ لَے اِہ۔”
کار وِچّ بَیٹھا اَۄرت دا پتی اِہ سبھ کُجھ دیکھ کے مُسکرا رِہا سی۔ اُسنے کُجھ پل سۄچݨ تۄں بائد آپݨے وڈّے بھرا نُۄں پھۄن کِیتا٬ “وِیرِیا٬ جِہڑا مَیں جائِداد دے سمبّںدھّ وِچّ تھۄڈے وِرُدھّ کیس کِیتا ہۄئِیا ہَے٬ اُہ مَیں واپس لَے رِہا ہاں۔ مَینُۄں میرا بھرا چاہِیدا ہَے٬ جائِداد نہِیں۔”
اگِّئۄں اُسدے وڈّے بھرا دی اپݨتّ بھری آواذ آئی٬ “چھۄٹُۄ٬ آپاں تاں مِلݨ نُۄں وی ترس گئے۔ کلّہ نُۄں گھر بھرجائی اتے بیٹی نُۄں نال لَیکے آوِیں۔ اِکٹھّے رۄٹی کھاواںگے۔”
گلّاں کردِیاں دۄناں دِییاں اکھّاں وِچّۄں اتھّرُۄ اُمّڈ آئے۔
درئسل سِیاستدان جدۄں ستّا وِچّ آئُںدے ہن تاں اُہ ستّا دے ہںکّار وِچّ رِشتیداراں اتے دۄستاں مِتّراں تۄں دُۄری بݨا لَیںدے ہن۔ اُنہاں نُۄں چِںتّا ہُںدّی ہَے کِہ اِہ سارے مُفتخۄرے ہن اتے اِنہاں تۄں مَیں کی لَیݨا ہَے۔ اِہی سۄچ بہُت سارے اُچّ ادھِکارِییاں دے وی اںگّ سںگّ ہُںدّی ہَے۔ پر اُہ اِہ بھُلّ جاںدے ہن کِہ:
ییہ دبدبا٬ ییہ ہکُۄمت٬ ییہ نشا-اے-دَۄلت٬
کِرائیدار ہَیں٬ گھر بدلتے رہِتے ہَیں۔
اجِہے وِئکتی ہئُمَیں دا شِکار ہۄکے سماج٬ رِشتیداراں اتے دۄستاں-مِتّراں نالۄں ٹُٹّ جاںدے ہن اتے ستّا وِچّ ہۄݨ کارن کھُدگرذ اتے چاپلُۄساں وِچّ گھِرکے اُنہاں دے پَیر وی دھرتی تۄں گِٹھّ کُ اُپّر ہی ہُںدّے ہن۔ درئسل جِہڑے وِئکتی آپݨِییاں جڑھاں نال جُڑکے نہِیں رہِںدّے٬ اُنہاں دا بھوِکھّ دھُںدّلا ہی ہُںدّا ہَے۔ اجِہے وِئکتی جدۄں ستّا تۄں واںجھے ہُںدّے ہن جاں ادھِکاری جدۄں سیوا تۄں مُکت ہُںدّے ہن تاں اُہ اِکلّتا دا شِکار ہۄ کے مانسِک تَۄر ’تے اُکھّڑے اُکھّڑے جِہے رہِںدّے ہن۔ دۄستاں اتے رِشتیداراں تۄں پہِلاں ہی دُۄری بݨاکے رکھّی ہُںدّی ہَے۔ اِںج اُہ ڈِپرَیشن دا شِکار ہۄ جاںدے ہن۔ اجِہے وِئکتِییاں دی چھیتی ہی مںجّے نال ساںجھ پَے جاںدی ہَے اتے اُہ بِیتے سمیں نُۄں یاد کرکے جھُردے رہِںدّے ہن۔ اجِہے وِئکتِییاں دے در وی دستک تۄں سکھّݨے رہِںدّے ہن۔
* * * * *