کمرے دا بُۄہا کھۄل مَیں باہر دھِیان مارِیا تاں میری پگڑی اِک باںدر دے سِر اُتے سی۔ دھرمشالا دے ساہمݨے والے کمرِیاں دی چھتّ اُتے٬ پگّ بنّی باںدر دَۄڑ رِہا سی۔ پِچھّے-پِچھّے باںدراں دا تکڑا ہجُۄم سی۔ پگّ نیں باںدر دِییاں اکھّاں وی ڈھکّ لئیِیاں سن۔ اُسنُۄں کُجھّ وی پتا نہِیں سی لگّ رِہا کِہ اُہ کِس پاسے ولّ دَۄڑ رِہا ہَے۔ ہۄر باںدر چِیک چِہاڑا پا رہے سن۔

مَیں ایُدِّیا دی گںگّابائی دھرمشالا وِچ ٹھہِرِیا ہۄئِیا ساں۔ میرے نال چںڈِّیگڑھ تۄں آئِیا وِئکتی گۄپال کْرِشن گرۄچر ٹھہرِیا ہۄئِیا سی۔ کمرے وِچ لکّڑ دے تکھتپۄش سن۔ اِک اُتے مَیں سَۄں رِہا ساں تے دُۄجے اُپر گرۄور۔ دھرمشالا وِچ ہیٹھاں دۄہی پاسے ہال کمرے سن۔ اُپّر چھۄٹے کمرِیا دی لمّی لائیِن سی۔ وِشال کمرِیا اگّے پتلا جِہا وراںڈا سی۔ وِچالے وِہڑے وِچ یاترُۄیاں دِییاں بسّاں کھڑِییاں سن۔ ساڈے والی بسّ دے پِچھے اِک ہۄر بسّ آ لگّی سی۔ بسّ دِییاں سوارِییاں ہیٹھاں ہال وِچ چلِییاں گئیِیاں۔ اِس بسّ دی چھتّ اُتر یاترُۄیاں لئی سُکّا راشن – آٹا٬ چۄل٬ آدِ رکھّے ہۄئے سن۔ سمان ترپال نال ڈھکِّیا ہۄئِیا سی۔ دھرمشالا دے دۄہِیں پاسے وراںڈِیا وِچ چھتّاں اُتے باںدر دگڑ دگڑ کر رہے سن۔

میری نِید پھِر ٹُٹّ گئی۔ جِویں ہالی ہی اُہ اواج میرے اںگّ سںگّ ہی سی۔ ہنُۄمانگڑی مںدّر وِچ ربڑ دے بُتّاں دے سِر ہِلّ رہے سن۔ ڈھۄلکِییاں٬ شَیݨے٬ چِمٹے٬ آپݨے آپ وجّ رہے سن۔ دِنے کئی گھںٹِّیاں تکّ مَیں ایُدھِّیا دے پْرچِین مںدّراں٬ کھںڈّرا٬ چِنہا نُۄں نِہاردا رِہا ساں۔ کئی گھںٹّے٬ مںدّراں٬ بھونا٬ ٹِلِّیاں٬ کُںڈّاں٬ سرۄوراں٬ دِییاں کھںڈِّت تسوِیراں میری اکھّاں ساہمݨِئۄں دی گُجرن لگِّییاں – کَیکئی بھون مںدّر٬ گݨیش دی سُںدّر مُۄرتی٬ سُمِتّرا بھون – سُمِتّرا جی دی کُکھّۄ لچھمݨ تے شترُۄگھݨ پَیدا ہۄئے سن۔ انںدّ بھون – بھگوان رام جی بالپن ستھان۔ سِیتا کُۄپ جِہڑا مہاراج دشرت نیں بݨوائِیا سی۔ کنک بھون – مہاںراݨی کَیکئی نُۄں جانکی جی دا مُۄںہ وِکھائی وجّۄں ارپِت کِیتا گِیا سی۔ سِیتا رسۄئی وڈّا چُلّہا تے بھارے برتن نیڑے ہی مہاراݨی جانکی جی دی مُۄرتی سی۔ کُۄپ بھون وِچ مہاںراݨی کَیکئی لیٹی سی٬ نیڑے دشرت دے بیٹے رام اتے لچھمݨ کھڑھے سن۔ کالی ناگیشورناتھ مںدّر٬ جِتھّے رام جی پُتّر کُشّ نال سمبِّںدھّت وستاں سن۔ لکشمݨ مںدّر جِتھّے لکشمݨ جی دی مُۄرتی سی۔ سپتدُیار جِتھّے جھُۄٹھی کسم کھاݨ نال سروناش ہۄ جادا سی۔ میری جاگ پھِر کھُلّ گئی۔ وانٹ سَینا نیں دھرمشالا تے ہملا کِیتا ہۄئِیا سی۔

ساڈے نال چلّ رہے پںڈّے گِیانیشور نیں سانُۄں دسِّیا کِہ ایُدھِّیا وِچ ساڈھے ستّ ہجار مںدّر سن۔ کرِیب ڈھیڈ لکھّ وسّۄں لکھّ والے شہِر ایُدھِّیا وِچ٬ کسبے دے ہر مَۄڑ اُتے کۄئی ناں کۄئی مںدّر سی۔ ایُدھِّیا نُۄں تِنّ باہِییا نُۄں چھۄہ کے لںگھّدی پوِتّر سریُۄ ندی دے کِنارے٬ مَیں گھُمّ رِہا ساں۔ کِہا جاںدا ہَے کِہ سریُۄ ندی بھگوان ندی بھگوان وِشنُۄں جی دے نیتراں دے نِیر وِچۄں پَیدا ہۄئی سی۔ سریُۄ ندی جلّ رُۄپی بْرہما سی۔ اِس وِچ نہاتِیاں سارے تِیرتھاں دا شنان ہۄ جاںدا سی۔ سٹھّ ہجار ورش گںگّا شنان نال جِہڑا پھل مِلدا ہَے اُہ سریُۄ ندی وِچ ڈُبکی نال مِل جادا ہَے۔ سریُۄ ندی وِچ سنان کرکے نںگّے پِںڈّے٬ پںڈِّیا نُۄں دِتّا دان٬ پِتّراں پاس پہُںچّدا سی۔ پر مَیں تے سریُۄ ندی وِچ سنان کِیتا ہی نہِیں سی تے ناں پںڈِّیاں نُۄں دان دِتّا سی۔ ہُݨ میرے پِتّراں دی کی بݨیگا۔ میری نِید دی مہِین ڈۄری پھِر ٹُٹّ گئی۔

میرے چیتِیا وِچ دھرمہاری مںدّر تے سریُۄ ندی کِنارے سورگدُیار بَیٹھا سی۔ سریُۄ ندی دے درشنا تۄں بائد دھرمہاری مںدّر دے درشن کرن نال وِئکتی یمدُۄتا تۄں مُکت ہۄ جاںدا سی۔ مَیں یمدُۄتاں تۄں مُکتی تاں چاہُںدّا ساں پر سورگدُیار ہالی جاݨا نہِیں ساں چاہُںدّا۔ ہالی تاں مَیں بہُت کُجھّ کرنا سی۔ کۄئی ناں کۄئی یادیۄگ چِیج کرکے ہی مَیں سورگاں نُۄں جاݨا چہاگاں۔

میرے نیڑے ہی دُۄسرے تکھتپۄش اُتے گۄپال کْرِشن گرۄور گھُۄک سُتّا پِیا سی۔ مَینُۄں پل نِیںد آئُںدی٬ پھِر اکھّ کھُلّ جاںدی۔ چھَیݨِییاں – ہتھۄڑے وسّ رہے سن – 1528 وِچ بݨی بابری مسجِد ڈھاہی جا رہی سی۔ پھِرکُۄ پھاشی کار سیوکاں دِییاں اکھّاں وِچ نپھرت دا جنُۄن سی۔ اگباݨ چلّ رہے سن۔ دِلّی دا بادشاہ سُتّا پِیا سی۔ پر میری جاگ پھیر کھُلّ گئی۔ میرے کمرے دے برابر کھڑی یاترُۄ بسّ اُتے لدّے سمان نُۄں باںدر ٹۄہ رہے سن۔ آٹے دی بۄری نُۄں باںدراں نیں پاڑ لِیا سی۔ سمان دے اُپر رجائی دے ہیٹھاں سُتّا پِیا سیوادار وار وار جاگدا٬ باںدراں نُۄں بھجائُںدا٬ پر باںدر پھیر آ پَیںدے۔ ہُݨ مَیں لۄہے دے جںگّل وِچ گھُمّ رِہا ساں۔ کئی مِیلاں وِچ پھَیلے لۄہے دے جںگّلے٬ لۄہے دِییاں بھارِییاں پائیِپاں٬ لۄہے دِییاں ذہِرِیلِییاں کںڈِّیالِییاں تاراں٬ لۄہے دِییاں بںدّکاں٬ گنّا٬ لۄہا ٹۄہݨ والے یںتّر-مَیٹل ڈِیٹَیکٹر٬ کالِییاں – لۄہ ٹۄپِییاں والے لۄہے دے بںدّے۔ مِیلاں تکّ پھَیلِیا لۄہے دا جںگّل پر کِدھرے وی ٹاہݨِییاں والا٬ پتِّیا والا٬ کرُۄبلا/پھُلّاں والا کۄئی بِرکھ نہِیں سی۔ بھۄلے پںچھّی کِتھّے بَیٹھݨ۔ چلاک٬ چںٹّ٬ پھریبی٬ گھاگ٬ باںدر سن۔ آلہݨے نہِیں سن۔ تمبُّۄ سن۔ اکھّاں وِچ سنیہ ستِکار نہِیں سی۔ شکّ٬ سںدّیہ٬ بیوِشواسی سی۔ میرا کَیمرا٬ کاپی٬ پَینسِل پہِلے گھیرے تۄں کاپھی پِچھّے لَے گئے سن۔ لاںگھے وِچ داکھلے سمیں سُرّکھِیاں سمے گارڈاں دا کاپھی برِیک گھیرا سی۔ پَیراں تۄں لَے کے سِر تکّ تلاشی لئی گئی۔ بُۄٹ لہائے گئے۔ پگّ اُتے دۄ وار مَیٹل ڈِیٹَیکٹر پھیرِیا گِیا۔ وِیہ وِیہ اُچِییاں پائیِپاں اُتے نۄکدار تِکھّے سرِیئے کںڈِّیالِییاں وِچۄں دی مَیں گُذرِیا۔ دۄ کُ سۄ گذ اُتے تاراں پائیِپاں والا سِکںذّا دُۄجے پاسے ولّ نُۄں مُڑِّیا٬ اُتھے پھیر سُرکھِّیا گارڈاں دے گھیرا سی۔ پھیر میرا سارا سرِیر دیکھِیا گِیا۔ پگّ دے لڑھاں وِچ ہتھّ دیکھِیا گِیا۔ بھِیڑے مَیٹل ڈِیٹَیکٹر درواذے وِچۄں دی لںگھّائِیا گِیا۔ سَۄ کۄ گج دا پھاںسلا تہِ کرن تۄں بائد پائیِپاں دا شِکںجّاں ہۄر بھِیڑاں ہۄ گِیا۔ شِکںجّے نیں اِک ہۄر مۄڑ کٹِّیا٬ اُتھے پھیر میرے شرِیر نُۄں ٹۄہِیا گِیا۔ پںجّاہ کُ گج اگّے جا کے اِک بہُت وڈّا تمبُّۄ نذر آئِیا-وِشال تمبُّۄ۔ وِچالے سرکس واںگ بہُتّ بھارا٬ مۄٹا تے لمّا پۄل سی۔ تمبُّۄیاں دِییاں تِنّ چار تَیہاں سن۔ اگّے جا کے کُجھّ بھِیڑ سی۔ دۄ چار یاترُۄ سن۔ اتے پںجّ گُݨاں سُرکھِّیا گارڈ سن۔ مَینُۄں کِہا گِیا- اَۄہ دُۄر دِسدِییاں سُنہِری پْرشاکاں پہِنی آکار٬ رام للّاں دِییاں مُۄرتِییاں ہن۔ مَیں ویکھِیا سَۄ ڈھیڈ سَۄ گج دی وِتھّ اُتے تمبُّۄیاں اتے پائیِپاں دے جال ہیٹھ رام ل ّلا دِییاں مُۄرتِییاں ششۄبھِت ہن۔ سُرکھِّیاں کرمی نیں کِہا٬ متھّا ٹیکۄ اتے اگّے ودھّۄ۔ پْرشاد ایتھے ہی رکھّ دِئۄ۔ چںگّا ہۄئِیا٬ مَیں باہرۄں پْرشاد کھرِید کے نہِیں ساں آئِیا۔ پہِلے اڑِکّے تۄں باہر تھاں تھاں پْرشاد ویچݨ والے مُںڈّے یاترُۄیاں دے پِچھّے دَۄڑ رہے سن۔ انیکاں بادھواں٬ بھلّ بھلئیِّیا٬ اڑِکِّیا اتے مَیٹل ڈِٹَیکٹراں وِچۄں دی نِکل کے باہر آئِیا٬ مَیں بُری تراں تھکّ چُکّا ساں۔ گھیرِیا تے واڑاں وِچ ہی مَیں چار پںجّ مِیل دا پںدھّ پار کر چُکّا ساں۔ باہر وی جیل ورگی اُچی تے بھاری چار دِیواری سی۔ وِچ وِچ کھالی تھاواں اُتے سُرکھِّیا گارڈاں دے تمبُّۄ سن۔ باہرلی چار دِیواری تۄں باہر گںدّگی دے ڈھیر لگّے ہۄئے سن۔ سَیںکڑِیاں دی گِݨتی وِچ باوردی سُرکھِّیا گارڈ 6 دسمبّر 1992 تۄں وی پہِلاں تۄں٬ دِن رات جنم بھُۄمی دی سُرکھِّیا لئی تائِنات سن۔ ارباں رُپئِیا دا کھرچ ہۄ چُکّا سی۔ کرۄڑاں رُپئِیاں دا کھرچ ہۄ رِہا سی۔ لۄہے اُتے سِیاسی رۄٹِییاں سیکِییاں جا رہِییاں سن۔

جے کِتے سِیاچِنّ گلیشِیئر اُتے ہر رۄذ کھرچے جا رہے کرۄڑاں رُپئے بچا لئے جاݨ۔ بیکار مۄٹِییاں دیہاں دی سُرکھِّیا اُتے لگّے لکھّاں سُرکھِّیاں گارڈاں نُۄں ہٹا کے لۄک بھلائی دے کمّاں اُتے لائِیا جاوے۔ جے لکھّاں دھارمِک ستھاناں تے ڈیرِیاں اُتے پُۄجا پاٹھ وِچ لگّے کرۄڑاں وِہلے پُجارِییاں٬ پںڈِّیاں٬ سادھاں نُۄں اُپجائۄُ کمّے لائے جاوے تاں ……کِنّا چںگّا ہۄوے۔ بابری مسجِد نُۄں تۄڑِیا بھاویں 18 سال بِیت گئے سن٬ پر لگدا سی جِویں ہتھۄڑِیاں٬ چھَیݨِییاں تے لاٹھِییاں دا شۄر ہُݨّ وی آ رِہا ہۄوے۔

دھرمشالا دی چھتّ اُتے باںدر اِک دُۄجے پِچھّے دۄڑ رہے سن۔ میری نِیںد پھِر ٹُٹّ گئی۔

تڑکے مںدّر دِییاں گھںٹِّییاں٬ ٹلِّییاں٬ لائُڈ سپِیکراں دِییاں اواجاں دے کۄہرام نال میری اواج پھِر کھُلّ گئی۔ باہر چانݨ ہۄ چُکّا سی۔ گۄپال کْرِشن گرۄور باتھرُۄم ہۄ آئِیا سی۔ مَیں کمرے دا بُۄہا بھَیڑ کے گُسلکھانے ولّ تُر پِیا٬ نہا دھۄہ کے واپس کمرے وِچ آئِیا۔ کیساں وِچ کںگھّی پھیر رِہا ساں۔ میرا دھِیان تکھتپۄش دے سِرہاݨے دے نُکّر ولّ گِیا۔ کسّ کے بتھّی پگّڑی ہَے نہِیں سی۔

پتا نہِیں کِسے پاسے تۄں آواجاں آ رہِییاں سن۔ سانُۄں کِسے دی اِجّت ماݨ دی پْرواہ نہِیں – رام مںدّر یہی بنّیگا۔

وَیسے وی مَیں اجّ دُۄسری پگّڑی بنّݨی سی٬ اِہ پگّ تاں جِیادا ہی مَیلی ہۄ گئی سی۔ مَیں آپݨے سُۄٹ کیس وِچۄں دُۄسری پگّ کڈھّ کے٬ پُۄݨی کرکے٬ سِر اُتے سجائی اتے آپݨی یاترا دے اگلے پڑاء گۄرکھپُر ولّ روانا ہۄ گِیا۔

سِیاستداناں ولۄں کروائے گئے پھِرکُۄ پھساداں وِچ٬ پِچھلے سالاں وِچ ہذاراں نِردۄش لۄک آپݨِییاں جاناں گوا چُکّے سن۔ میری پگّ تاں بیسمجھ جانور لَے گِیا سی۔ اُسنے پگّ پَیراں وِچ نہِیں سی رۄلی٬ سِر اُتے سجائی سی۔ بیسمجھ-سمجھدار جانور۔ پر سمجھدار منُکھّ کی کہِیئے………۔