دیش دی جںگّے آذادی دے گَۄرومئی اِتِہاس وِچّ شہِید بھگت سِںگھّ دی لاسانی کُربانی نُۄں پڑھکے اتے سُݨکے ہر بھارتواسی دا کھُۄن کھَۄلہݨ لگّ پَیںدا ہَے۔ دُنِییا بھر دے اِتِہاسکاراں نیں اُس نُۄں شہِیدے آذم کہِکے ستِکارِیا ہَے۔ دیش دی آذادی لئی اُسدا بلِیدان اُہ پْرکاش ستمبھّ ہَے جۄ جُگاں جُگاںتراں تِیک دھرُۄ تارے واںگ رُشنائُںدا رہیگا۔ دیش دی آذادی دے اِتِہاس وِچّ مِیل پتھّر واںگ کائِم رہیگا٬ ساڈِییاں آئُݨ والِییاں پِیڑھِییاں دا راہ دسیرا بݨِیا رہیگا۔ 26 ستمبّر 1907 نُۄں ذِلہا لائِلپُر٬ پِںڈّ بںگّا٬ چکّ نمبّر 105 وِچّ جنمِیا ماتا وِدِیاوتی اتے پِتا کِشن سِںگھّ دا لاڈلا بھگت سِںگھّ بھارت ماتا دا سپُۄت بݨ گِیا۔ اُسدی دادی نیں اُس نُۄں اُسدے جنم ’تے ہی بھاگاں والا کِہا سی جۄ بائد وِچّ بھگت سِںگھّ بݨ گِیا۔ بچپن وِچّ اُسدے کھِڈَۄݨے بںدُّۄکاں اتے تلواراں سن۔ اُسدی کُربانی کرکے ہی اُسدا جدّی پِںڈّ کھٹکڑک کلاں تِیرتھ ستھان بݨ گِیا ہَے٬ اُس تھاں ’تے سارے دیش واسِییاں دا سِر جھُکدا ہَے۔ اُسدے پِتا جی اتے چاچا اجِیت سِںگھّ وی کْراںتِیکاری گتِیوِدھِییاں نال جُڑے ہۄئے سن۔ شہِید بھگت سِںگھّ کیول کْراںتِیکاری جۄدھا ہی نہِیں سگۄں پُستک پْریمی٬ پتّرکار٬ دارشنِک٬ لیکھک٬ کوی سمپّادک٬ کلاکار اتے راجنِیتِیوان وی سی۔ راجنِیتی شاستر اتے ارتھ شاستر نُۄں پڑھن وِچّ اُسدی وِشیش دِلچسپی سی۔ کرتار سِںگھّ سرابھا٬ لالا لاجپت رائے اتے لَینِن اُسدے آدرش سن۔

بھگت سِںگھّ دی دھارنا سی کِہ اذادی جِہا انمۄل رتن بِناں کُربانی اتے سںگھّرش تۄں پْراپت نہِیں کِیتا جا سکدا۔ اُسنے لاہَۄر دے ڈی.اے .وی سکُۄل تۄں دسوِیں اتے نَیشنل کالج لاہَۄر تۄں اُچّ سِکھِّیا پْراپت کِیتی۔ نَیشنل کالج لاہَۄر اُس سمیں کْراںتِیکاری گتِیوِدھِییاں دا کیںدر سی۔ اِس کالج وِچّ اُسدا سمبّںدھّ انیک کْراںتِیکارِییاں نال بݨِیا۔ جلہِیاںوالا باگ دے کھُۄنی ہتِّیا کاںڈ نیں اُس نُۄں جھںجّۄڑ کے رکھّ دِتّا۔ بھگت سِںگھّ دے اذادی نال جُڑے سںگھّرش دے کئی اجِہے پْرسںگّ وی ہن٬ جِنہاں بارے جاݨنا ذرُۄری بݨدا ہَے۔ جدۄں بھگت سِںگھّ سِںگھّ نُۄں پھاںسی دی سجا سُݨا دِتّی گئی٬ اُس دِن تۄں ہی اُہ ہۄر ذِیادا پُستکاں پڑھن لگّ پِیا٬ آذادی دے گِیت گائُݨ لگّ پِیا۔ پہِلاں نالۄں وی ذِیادا کھُش رہِݨ لگّ پِیا۔ اِکّ دِن جیلہ دے درۄگے نیں اُس نُۄں پُچھِّیا٬ “نَۄجوان٬ تَینُۄں کُجھ دِناں تۄں بائد پھاںسی ہۄݨ والی ہَے پر تُۄں پہِلاں نالۄں وی کھُش ہَے۔ کی تَینُۄں مَۄت تۄں ڈر نہِیں لگدا؟” بھگت سِںگھّ اگّۄں بۄلِیا٬ “درۄگا ساہِب٬ مَۄت دا ڈر تاں ڈرپۄک لۄکاں نُۄں ہُںدّا ہَے۔ اِس مَۄت نیں اِکّ دِن تاں آئُݨا ہی ہَے۔ دیش لئی کُربان ہۄݨ دا ماݨ اتے مَۄکا وِرلے کھُشکِسمت اِنساناں نُۄں مِلدا ہَے۔ اِہ ڈرن دا مَۄکا نہِیں سگۄں جشن منائُݨ دا ویلا ہَے۔ کہِںدّے ہن کِہ بھگت سِںگھّ دا جواب سُݨکے درۄگے نیں کِہا سی٬ “بھگت سِںگھّ٬ جِس مُلک وِچّ تیرے جِہے نَۄجوان ہۄݨ, اُس مُلک نُۄں اذاد ہۄݨ تۄں کَۄݨ رۄک سکدا ہَے؟”

پھاںسی دِتّے جاݨ تۄں پہِلاں بھگت سِںگھّ دی ماں وِدِیاوتی اُس نال مُلاکات کرن لئی آئی۔ اُسنے آپݨی ماں نُۄں کِہا کِہ اُہ پھاںسی والے دِن مَینُۄں مِلݨ لئی ناں آوے۔ ماں نیں اُس نُۄں ناں آئُݨ دا کارن پُچھِّیا۔ بھگت سِںگھّ نیں اگّۄں جواب دِتّا٬ “ماں تُۄں میری ماں ہَے۔ ماں دا دِل بہُت ہی کۄمل ہُںدّا ہَے۔ اُہ آپݨے بچّے نُۄں دُکھی نہِیں ویکھ سکدی۔ مَینُۄں پھاںسی ہُںدّی ویکھکے تیرِییاں اکھّاں وِچّ ہںجھُّۄ آئُݨے سُبھاوِک جِہی گلّ ہَے۔ مَیں نہِیں چاہُںدّا کِہ کلّہ نُۄں اِتِہاس وِچّ اِہ لِکھِیا جاوے کِہ بھگت سِںگھّ دی ماں آپݨے پُتّر دے دیش ’تے شہِید ہۄݨ ’تے رۄ پئی سی۔”

کہِںدّے ہن کِہ شہِید بھگت سِںگھّ نُۄں اُنہاں دے چاچا اجِیت سِںگھّ جی نیں لاہَۄر وِچّ دُدھّ دا کمّ کھۄلہکے دے دِتّا تے اُنہاں نُۄں کِہا کِہ اُہ دُدھّ دا وپار کرے۔ دُدھّ دی دُکان کردِیاں اُنہاں دی مںگّݨی کرن دی کۄشِش وی کِیتی گئی۔ اُنہاں نُۄں کُڑی والے ویکھݨ وی آئے پر بھگت سِںگھّ دُدھّ دی دُکان چھڈّکے کْراںتِیکاری گتِیوِدھِییاں وِچّ رُجھّ گئے تے مںگّݨی تۄں وی ناںہ کر دِتّی۔ شہِید بھگت سِںگھّ آپݨے کالج اتے دیش دی اذادی لئی کِیتے جا رہے سںگھّرش دے دِناں وِچّ راجا رام شاستری کۄل آئُںدے رہِںدّے سن۔ شْری راجا رام لاہَۄر وِکھے دوارکا داس لائِبریری وِکھے بتَۄر لائِبریرِیئن نَۄکری کردے سن تے اُس لائِبریری دے نال پَیںدے اِکّ چھۄٹے جِہے کمرے وِچّ رہِںدّے سن۔ شہِید بھگت سِںگھّ دے نال شہِید سُکھدیو وی اتے بھگوتی چرن وۄہرا وی آئُںدے ہُںدّے سن۔ شْری راجا رام اُنہاں دے نال بہُت ذِیادا گھُل مِل چُکّے سن۔ اُنہاں نیں شہِید بھگت سِںگھّ نال گُذارے جِیون دِییاں گھٹناواں نُۄں کلمبدھّ کِیتا ہَے۔ اُنہاں دی پُستک دے سْری نربھِںدّر ولّۄں کِیتے گئے پںجّابی انُواد نُۄں ترکبھارتی پْرکاشن برنالا نیں پْرکاشِت کِیتا ہَے۔ سردار بھگت سِںگھّ دے جِیون دے اُہ پْرسںگّ بہُت ہی دِلچسپ ہن۔ شہِید بھگت سِںگھّ دا سُبھاء بہُت ہی مذاکِییا سی۔ شْری راجا رام شاستری جدۄں وی ہۄٹل ’تے رۄٹی کھاݨ جاںدے٬ بھگت سِںگھّ٬ شہِید سُکھدیو نُۄں نال لَیکے اُس ہۄٹل وِچّ پہُںچّ جاںدے۔ اُنہاں نیں کھِیر اتے رسگُلّے کھاݨے تاں آپ ہُںدّے پر اُہ اِہ کہِکے ہۄٹل والے نُۄں کھِیر اتے رسگُلِیاں دا آرڈر دے دِںدّے کِہ شاستری جی نُۄں کھِیر اتے رسگُلّے بہُت پسںدّ ہن۔

شاستری جی نُۄں اُنہاں دے وی پَیسے دیݨے پَے جاںدے۔ شاستری جی نیں اُنہاں تۄں تںگّ آکے رۄٹی کھاݨ والا ہۄٹل وی بدل لِیا۔ بھگت سِںگھّ اتے سُکھدیو اُس ہۄٹل وِچّ وی پہُںچّ گئے۔ اِکّ دِن شاستری جی نُۄں وی اِکّ شرارت سُجھّی۔ اُہ کھاݨا کھاݨ تۄں بائد اُنہاں تۄں اکھّ بچا کے نِکل گئے۔ بھگت سِںگھّ ہۄراں دی جیب وِچّ پَیسے نہِیں سن۔ ہۄٹل والا اُنہاں تۄں پَیسے لَیݨ لئی اُنہاں نال بہِس رِہا سی۔ شاستری جی اُنہاں نُۄں ویکھکے ہسّ رہے سن۔ بائد وِچّ اُنہاں نیں ہۄٹل والے نُۄں پَیسے دے دِتّے۔ بھگت سِںگھّ نیں شاستری جی نُۄں کِہا کِہ اُنہاں نیں اُنہاں دا مذاک اُڈائِیا ہَے۔ شاستری جی نیں اگّۄں ہسّکے کِہا٬ تُسِیں میرا ہر رۄذ ہاسا پائُںدے ہۄ٬ تاں کی ہۄئِیا جیکر مَیں وی اِکّ دِن تُہاڈا مذاک اُڈا لِیا۔ بھگت سِںگھّ نیں اِکّ وار شاستری جی دے بجارۄں لِیاںدے سمان وِچّ دیسی تیل دی شِیشی ویکھ لئی۔ اُس نُۄں ویکھکے اُہ راجا رام شاستری جی تۄں آپݨے والاں نُۄں تیل لگائُݨ لئی تیل دی شِیشی مںگّݨ لگّ پئے۔ شاستری جی نیں شِیشی دیݨ تۄں ناںہ کر دِتّی۔ بھگت سِںگھّ نیں اُنہاں دی باںہ مرۄڑ کے تیل دی شِیشی کھۄہکے سارا تیل آپݨے سِر وِچّ نِچۄڑ لِیا۔ شاستری جی اُنہاں دی اِس ہرکت تۄں گُسّے ہۄ گئے۔ بھگت سِںگھّ نیں اُنہاں نال مذاک کردِیاں کِہا کِہ جیکر تُسِیں مَینُۄں تھۄڑھا جِہا تیل دے دِںدّے تاں باکی تیل بچ جاݨا سی۔ شاستری جی اُس گھٹنا نُۄں یاد کردِیاں کہِںدّے ہن کِہ تیل دی شِیشی نُۄں لَیکے ساڈے دۄہاں وِچّ اِنکلاب ’تے چرچا چھِڑ پئی۔ بھگت سِںگھّ دھرم دے ناںء ’تے ہۄݨ والے دںگِّیاں تۄں بہُت دُکھی ہۄکے کہِںدّے سن کِہ دھرم دے ناں ’تے ہۄݨ والے پھساد دُنِییا وِچّ منُکھّی ایکتا اتے بھائیِچارک ساںجھ نہِیں رہِݨ دیݨگے۔ شاستری جی نیں اُنہاں نال اسہِمت ہُںدِّیاں ہۄئِیاں کِہا کِہ اِہ منُکھّ دا ہی کسُۄر ہَے کِہ اُہ دھرماں دے ناں ’تے دںگّے پھساد کردا ہَے۔ راجا رام٬ بھگت سِںگھّ بارے آپݨِییاں یاداں دی پٹاری نُۄں کھۄلہدِیاں لِکھدے ہن کِہ شہِید بھگت سِںگھّ نُۄں ذِیاداتر اِنکلابی ساہِت پڑھنا پسںدّ سی۔ اُہ آئِرلَیںڈ دے ڈین بْرِین دی پُستک٬ آئِرش آذادی لئی میرا سںگھّرش٬ وِیر سروارکر دی جِیونی٬ اِٹلی دا اِنکلاب٬ مَیجِنی اتے گَیری بالڈی دِییاں جِیونِییاں٬ نِیاں لئی پُکار پُستکاں نُۄں دوارکداس لائِبریری وِچّۄں لَے کے پڑھدے سن۔

اُہ آپݨِییاں یاداں وِچّۄں اِکّ یاد اِہ وی لِکھدے ہن کِہ بھگت سِںگھّ مَینُۄں آکے کہِݨ لگّا کِہ مَینُۄں اجِہی پُستک لبھّکے دِئۄ جِس وِچّ بمبّ بݨائُݨ دا نُسخا ہۄوے۔ مَیں کئی دِناں تک اجِہی پُستک لبھّدا رِہا پر سفل ناں ہۄ سکِیا۔ اِکّ دِن میرا یتن سپھل ہۄ گِیا۔ مَینُۄں اُہ نُسخا اِنسائیِکلۄپِیڈِییا آپھ بْرِٹنِیک وِچّۄں مِل گِیا۔ اُس نُسکھے نُۄں ویکھکے بھگت سِںگھّ نیں میری پِٹھّ تھاپڑی۔ اُسنے اُس نُۄں آپݨے کۄل لِکھ لِیا۔

شاستری جی اِکّ بہُت ہی بھاوُک کرن والی گھٹنا دا ذِکر کردِیاں لِکھدے ہن کِہ اںگّریذاں دے تشدّد دا شِکار بھگت سِںگھّ ادالت دے براںڈے وِچّ اِکّ سٹَیچر ’تے پِیا سی۔ اسِیں دۄویں اِکّ دُۄجے ولّ تک رہے ساں۔ اُہ میرے مۄڈھے ’تے ہتھّ رکھّکے بۄلے٬ شاستری جی٬ میرے سِر اُتّے تُہاڈا دس رُپئے دا کرذ ہَے٬ مَینُۄں دُکھّ ہَے کِہ مَیں تُہاڈا کرذ نہِیں اُتار سکِیا۔ بھگت سِںگھّ دے اُنہاں شبداں نیں مَینُۄں بھاوُک کر دِتّا۔ شہِید بھگت سِںگھّ دے جِیون نال جُڑِییاں ہۄئیِیاں اُنہاں یاداں دی اِکّ ہۄر گھٹنا دا ذِکر کردِیاں شاستری جی لِکھدے ہن کِہ شہِید بھگت سِںگھّ نُۄں ہتھّکڑِییاں اتے بیڑِییاں وِچّ دُۄجے کْراںتِیکارِییاں نال ادالت وِچّ پیش کِیتا گِیا۔ بھگت سِںگھّ اُنہاں ساتھی کْراںتِیکارِییاں نال اُچّی اُچّی ہسّ رِہا سی۔ ججّ نیں بھگت سِںگھّ دے اُچّی ہسّݨ دی آواذ سُݨکے کِہا٬ بھگت سِںگھّ٬ اَینی اُچّی کِئۄں ہسّ رہے ہۄ؟ بھگت سِںگھّ نیں ججّ نُۄں کِہا٬ ججّ ساہِب٬ ہُݨ تاں تُہانُۄں میرے ہسّݨ دی آواذ بُری لگّی ہَے٬ تُسِیں اُس دِن کی کرۄگے جِس دِن مَیں پھاںسی چڑھن لگِّیاں ہۄر وی اُچّی اُچّی ہسّاںگا۔ شہِید بھگت سِںگھّ دی ذِںدّگی دے اِہ دلیری نال بھرے پْرسںگّ آئُݨ والِییاں پِیڑھِییاں وِچّ دیش بھگتی دا جذبا پَیدا کردے رہِݨگے۔

* * * *