سۄنے دِییاں جُتِّییاں پائُݨ والے کدے بھجّ کے مارُۄتھل پار نہِیں کر سکدے۔ جے سرمائے دے ذۄر نال کر وی لَیݨ تاں اِہ اُنہاں دی پہِلی اتے اکھِیرلی دَۄڑ ہۄویگی۔ پر جۄ لۄک غُربت دی ذِںدّگی دے سارے اڑِکِّیاں نُۄں لںگھّ کے سہِرا نُۄں آپݨی مںذِّل بݨا کے تُردے ہن٬ اُنہاں لئی سُۄرج دی تپش وی نِگھّ 'چ بدل جاںدی ہَے۔

کُجھ اِہۄ-جِہی وِدھا بݨدی دِس رہی ہَے پۄہ دی کۄسی کۄسی دھُپّ ورگے ماسُۄم جِہے ماں دے پْرِیت٬ نانکِیاں دے ہَیپن٬ دۄستاں دے بِلّے اتے 'سَۄںہ' گِیت نال چرچا 'چ آئے نَۄجوان ہرپ ہںجّرہا دی۔ غُربت دے ڈھیر 'چ رُلی پئی کُدرتی گُݨاں دی گُتھلی ہَے ہرپ۔ ہالے چَۄداں اگست 2020 نُۄں چَۄوہِیواں سُۄرج چڑھِیا اُہدی ذِںدّگی دا۔ اُس دے مُۄںہۄں اُس دی ذِںدّگی دِییاں تلخ ہکِیکتاں سُݨ پِںڈّے 'تے لُۄں-کںڈھّے کھڑھے ہۄ گئے تے نَیݨاں دے کھُۄہاں وِچ ڈکِّیا پاݨی کدۄں آپ-مُہارا وہِ تُرِیا٬ پتا ہی ناں لگّا۔

پٹِیالے ذِلہے دے پِںڈّ نکٹا دے رہِݨ والے اتے شُۄگر مِلّ 'چ کمّ کرن والے٬ اِک کِلہا ذمِین دے مالک غرِیب کِرسان٬ سُرِںدّر سِںگھّ ہںجّرا اتے گُرجِیت کَۄر دے گھر پَیدا ہۄݨ والے اِکلَۄتے پُتّر ہرپْرِیت نُۄں جمّدِیاں ہی ذِںدّگی نیں جنُۄن دی گُڑھتی تاں دِتّی پر بہُت جلد اُمر تۄں پہِلاں ہی غرِیبی ورگے سراپ دے اسل ارتھ سمجھائُݨے آرمبھّ دِتّے سن۔ شُۄگر مِلّ دی مِٹھاس وی غرِیبی دی ذہِر نُۄں گھٹّ ناں کر سکی اتے ماں ولّۄں چکّی تے آٹا پِیہ کے کِیتی مِہنت وی پرِوار نُۄں غُربت چۄں ناں کڈھّ سکی اُلٹا پروار دی ہالت دِنۄں-دِن وِگڑدی گئی۔ پر پِتا دے پِیار اتے ماں دی ممتا دے کوچ نیں ہمیشا پںجّاب دے اتِ وِگڑے ماہَۄل تۄں ہرپ نُۄں بچائی رکھِّیا۔

کُدرتی کلا/گُݨاں دی سَۄگات ہر کِسے دے ہِسّے نہِیں آئُںدی۔ ہرپ نُۄں بھاویں کُدرت نیں کھُلّہا جُسّا نہِیں دِتّا پر کُدرتی کھِڈارِییاں والا سارا ڈھاںچا دے کے تۄرِیا۔ سُرت سمبھّالی تاں جنُۄن دا بِیج پھُٹّݨا شُرُۄ ہۄئِیا تے کھیڈاں ولّ ہۄ تُرِیا۔ سکُۄل دَۄران گِیاراں اتے چَۄداں سال دے ورگ وِچ کھۄ-کھۄ 'چ راج پدھّر 'تے جِتّݨا کۄئی چھۄٹی گلّ نہِیں سی۔ جِویں-جِویں وڈّا ہُںدّا گِیا مہِںگّی کھیڈ کْرِکیٹ 'چ وی ہتھّ اذمائُݨ لگّ پِیا۔ وڈّے-وڈّے کھِڈارِییاں نال کھیڈݨ دے اِس دے جنُۄن نُۄں دیکھدِیاں چھۄٹے-چھۄٹے کھمبھّاں نُۄں لمبِّییاں پرواذاں دی تِیاری لئی پٹِیالا شہِر دے سرکاری ملٹی-پرپذ سِینِیئر سَیکںڈّری سکُۄل وِچ بھیج دِتّا۔ کُلدِیپ سِںگھّ جۄ کِہ دِیپ بھاجی دے ناں نالے جاݨے جاںدے سن نیں کۄچ دے تَۄر تے پہِلی وار ہرپ دی باںہ پھڑی۔ گھر دا ہر جِیء سخت پْرِیکھِیا وِچۄں گُذر رِہا سی۔ جنُۄنی ہرپْرِیت ہۄسٹل رہِںدّا کئی کئی دِن ڈھِڈّۄں بھُکھّا رہِ کے دیش لئی کھیڈݨ دے سُپنے لَے رِہا سی۔ آخِر سُپنِیاں دے کْرِکیٹ سٹیڈِیئم دی چَۄکھٹ 'تے کدم دھرِیا تاں بہُتِییاں دِییاں اکھّاں چ رڑکݨا شُرُۄ ہۄ گِیا۔

پہِلی وار ہرپ دے مُۄںہۄں سُݨِیا کَۄڑا سچّ دیش اںدّر کھِڈارِییاں نُۄں دِتِّییاں جاݨ والِییاں سہُۄلتاں نُۄں پْرشناں دے گھیرے وِچ کھڑھا کر گِیا۔ اِک کھِڈاری نُۄں آم نالۄں ذِیادا خُراک تاں مِلݨی کی سی٬ اُلٹا اُہ تِنّ سَۄ رُپِیا بچائُݨ لئی مہِینے دے تِیہ دِناں چۄں دس دِن بھُکھّا رہِ لَیںدا سی۔ بھُکھّے ڈھِڈّ رہِ کے اِک کھِڈاری وجۄں راج پدھّر دی سرِیرک سمرتھّا بݨائُݨی تے کائِم رکھّݨی اُس لئی سبھ تۄں وڈّی چُنَۄتی سی۔ اُس نُۄں کھیڈ دے مَیدان 'تے چںگّا کھیڈݨ لئی جے کۄئی چِیذ اڑِکّے لائُںدی سی تاں اُہ بِناں خُراک دے آئی سرِیرک کمذۄری سی۔ اُس دی کھیڈ دیکھ کے ہربھجن سِںگھّ اتے یُوراج نیں وی راج پدھّر دے پْربںدھّکاں نُۄں کِہا کِہ اِس مُںڈّے نُۄں سمبھّال کے رکھّۄ۔ اُہ اِک چُست وِکٹ کِیپر دے نال نال اِک بہُت ودھِییا بلّیباذ سی۔ اُس دے سِدک نُۄں ذِلہا کھیڈ افسر شاشوت راجدان٬ بھُپِںدّر بھُپّی (اَینّ.آئی.اَیسّ.), مُنِیش بالی(اَینّ.سی.اے.)اتے درۄݨاچارِییا اَیوارڈی گُرچرن سِںگھّ ورگِییاں نیں پچھاݨِیا۔ اِہناں نیکدِل اتے مِہنت٬ لگن دی اِذّت کرن والِیاں ولّۄں مِلے ہَۄسلے نیں چھۄٹے-چھۄٹے کھمبھّاں نُۄں لمّی پرواذ لئی تِیار کر دِتّا۔ پر اِس سفر وِچ پِچھّے دھکّݨ والے ذِیادا آئے۔ اکسر وڈّے مُکابلِیاں تۄں پہِلاں اُس دا سرِیر جواب دے جاںدا۔ کدے ٹائیِفائیِڈ ہۄ جاںدا کدی کُجھ ہۄر٬ پر اُس دے جنُۄن مُۄہرے سبھ پھِکّے پَے جاںدے۔

کُدرت آپݨی کھیڈ کھیڈ رہی سی٬ اںتّرراشٹری کھیڈ مَیدان 'چ چمکݨ تۄں پہِلاں ہی اُس دے سِتارے اُدۄں ڈُبّ گئے جدۄں مُہالی 'چ ہۄݨ والے اِک مَیچ تۄں پہِلاں ہرپ اِک گیںد نُۄں رۄکݨ دے چکّر 'چ آپݨا پَیر تُڑوا بَیٹھا۔ ہرپ نُۄں جاݨن والے دسّدے ہن کِہ اُس دے جنُۄن مُۄہرے اُس دا سرِیر جواب دے گِیا۔

لُکائی بھاݨے اِہ اُس دی نہِیں بلکِہ ہر اُس بںدّے دی ہار سی جۄ رۄذ سویرے اُٹھّ کے پْرماتما دا نال لَیںدا٬ پاٹھ کردا 'سبھِ مہِ جۄتِ جۄتِ ہَے سۄئ' اُچاردا۔ پرم شکتی نُۄں منّدا۔ پر اِنسان تاں اِک اِنسان ہَے اُس دی سۄچ سِیمت ہَے۔ اُہ کِتھّے جاݨدا ہَے کِہ اکال پُرکھ نیں بھوِکھّ دے گربھ وِچ اُس لئی کی-کی ساںجھ رکھِّیا ہَے۔ کِئُںکِہ ربّ دِییاں رہِمتاں ادِکھّ ہُںدِّییاں ہن تے اُہ کدے کِسے دے مۄڈھے 'تے ہتھّ رکھّ اِہ نہِیں آکھدا- "کۄئی ناں تُۄں فِکر ناں کر , مَیں تیرے نال آ۔"

آخِر اِک درواذا بںدّ ہۄݨ 'تے جنُۄنی لۄک ٹِکّ کے کِتھّے بہِںدّے ہُںدّے ہن۔ اُس دا بچپن تۄں دُۄجا جنُۄن گائُݨا سی۔ شُۄگر مِلّ دی نَۄکری چلی جاݨ پِچھّۄں پِتا گُرُۄگھر 'چ سیوا نِبھائُݨ لگّ پئے۔ ہرپ نیں جدۄں اِس گائِکی دے بِیجاں نُۄں پِیار تے مِہنت نال سِںجّݨ دی ذِدّ کِیتی کِہ مَیں وی واجا وجائُݨا سِکھّݨا ہَے تاں اُتھّے وی غرِیبی آڑے آ گئی۔ سِکھائُݨ والا مُنکر ہۄ گِیا۔ ہرپ دسّدا ہَے کِہ اُہ پھیر آپ ہی واجے نال اٹھکھیلِییاں کرن لگّ پِیا تے اِک دِن لۄڑ مُتابِک وجائُݨا سِکھّ گِیا۔ کُجھ کُ سمیں 'چ گِیتاں دے بِیج پُںگّرنے آرمبھّ ہۄ گئے۔ گِیتکاری دے ناذُک بُۄٹِیاں نُۄں شبداں دا جاما پہِنا تِیار کردا تے تُر پَیںدا نویں سفر تے۔ جِتھّے جاںدا اگلا گاݨے سُݨدا٬ کاپی رکھّ لَیںدا تے کہِ دِںدّا بئی٬ پَیسے لَے آوِیں کرا دیواںگے تیرے گِیت۔ دُنِییاداری دی پڑھائی دا ہر رۄذ نواں سبک سِکھّ گھر پرتدا۔

تبدِیلی کُدرت دا اٹلّ نِئم ہَے۔ آخِر کُدرت نیں اُہ کھیڈ کھیڈی٬ وڈّے-وڈّے گْرہِیاں تے جاݨ دے دائوے کرن والے پلاں وِچ ہی چار دِیواری 'چ ڈکّ دِتّے۔ ڈر اتے سُنّسان پسر گئی ہر ترف۔ دِلۄں آواذ آئی :-

" ہرپْرِیت٬ اِہ لاکّ ڈائۄُن تیرے لئی بݨِیا۔"

باہری سفر رُک جاݨ 'تے شُرُۄ ہۄئِیا آپݨے آپ نُۄں کُدرت دے ہوالے کر آتم-چِںتّن دا سفر٬ اںدّر دی یاترا۔ اںدّرُۄنی سفر دَۄران جۄ کُجھ شبداں رُۄپی مۄتی چُݨ کے پنِّیاں 'تے اُکّرے اُہ سن:-

مَیں بںدّ درواذِیاں 'چۄں گُناہگار رُۄہ بۄلدی٬

تیرے بے ذُباناں نُۄں جۄ سی تکّڑی 'چ تۄلدی۔

بںدّ کِیتے دھںدّے میرے٬ جۄ وی چںگّے مںدّے میرے

ماݨ دے نیں پںچھّی ہوا٬ سمیں آلھے دَۄر دی

جھُۄٹھِییاں جۄ دَۄلتاں دے نِگھّ وِچ سُتِّیاں دی

اِک دم کُںڈّی کھڑکائی٬

تیری رذا پاتشاہ مَینُۄں بڑی راس آئی۔

آتم-چِںتّن جاری سی۔ سۄ کُدرت نیں اُںگلاں دے پۄٹِیاں 'چ ہلچل کِیتی 'تے فۄن دی سکرِین 'تے جۄ پوِتّر شبد لِکھِیا گِیا٬ اُہ سی 'پْرۄفَیسر'۔'تے جِس پاک رُۄہ دے بۄلاں نیں کنّاں وِچ امّْرِت گھۄلِیا تے وکت رُک گِیا جاپِیا٬ اُہ اِک درویش رُۄپی٬ چِٹّی سفید بھروِیں داڑھی٬ سکُۄن نال دمکدے چِہرے 'تے مِٹھّی جِہی مُسکان٬ شاںت٬ وِشال٬ گہِر گمبھِّیر ساگر پْرۄ: ہرپال سِںگھّ پنُّۄ جی۔ جۄ 'پیںڈُۄ آسٹْریلِییا' ناں دے چَینل تے آپݨی ذِںدّگی وِچ لِکھݨ نالۄں سُݨن نُۄں مہتّتا دیݨ دِییاں گِیان بھرپُۄر گلّاں دسّ رہے سن۔ بسّ اُس تۄں بائد ہرپ کہِںدّا٬ "مَیں اگلے کُجھ کُ دِناں وِچ پیںڈُۄ آسٹْریلِییا دا سارا چَینل دیکھ کے ساہ لِیا۔ مَینُۄں لگِّیا کِہ اِنہاں نُۄں سمپّرک کرنا چاہِیدا ہَے۔ اِہ ذرُۄر مدد کرنگے۔آخِر انیکاں ذِںدّگِییاں نُۄں سپھلتا دِییاں مںذِّلاں دے سِرناویں دیݨ والے پِیارے مِںٹُّۄ براڑ جی دا نمبّر مِلِیا٬ اُنہاں نُۄں اتے پْرۄ: پنُّۄ جی نُۄں آپݨی رچنا بھیجی۔ پاک رُۄہاں دے در میری ارذ کبُۄل ہۄ چُکّی سی۔"

اِک سںکّلپ/اِک وائدا نوِیں ذِںدّگی دی شُرُۄیات ویلے کِہ جے چںگّا لِکھِیاں اینِییاں دُیاواں تاں ماڑا کِئۄں لِکھݨا؟ شُہرت ہاسِل کرن لئی چںگِّیاں نُۄں ماڑے بݨدے بہُت دیکھِیا پر ہرپ دا سمپُّۄرن رُۄپ وِچ ماڑی/کمرشِیئل گِیتکاری نُۄں چھڈّ کیول تے کیول چںگّا لِکھݨ دا پْرݨ ہَیران کرن والا سی٬ اُہ وی اِہۄ جِہے سمیں جدۄں اُس نُۄں اجّ دے ماہَۄل وِچ پَیسے لئی چلّ رہے بھڑکائۄُ گِیتاں بارے چںگّی ترہاں پتا ہَے۔

پیںڈُۄ آسٹْریلِییا چَینل دے ڈائِرَیکٹر منپْرِیت سِںگھّ ڈھِیںڈسا دی سںگّت نیں کُدرتی سبر اتے سںتّۄکھ اُس دی نوِیں ذِںدّگی دا آدھار بݨا دِتّا۔ اِک دِن منپْرِیت پِیار نال کہِںدّے٬ "یار٬ تُسِیں کُجھ وںڈّ دے سںتّاپ 'تے وی لِکھِیا؟"

ہالاںکِہ اُس دے دادکے وںڈّ دا سںتّاپ بھۄگ چُکّے سن پر اُس لئی 1947 آذادی جشناں تۄں اِلاوا ہۄر کُجھ وی نہِیں سی۔ منپْرِیت دے مُۄںہۄں اسلِیئت سُݨی تاں سُنّ ہۄ گِیا سی ہرپ۔ اُس نُۄں آپݨے آپ تے غُسّا آئِیا کِہ اسِیں کاہدے جشن منائُںدے رہے ہاں ہُݨ تکّ؟

منپْرِیت دے کہِݨ 'تے اگلے کُجھ دِن اِس بارے جِنّا جاݨ سکدا سی کھۄج کِیتی۔ اینا وِشال٬ سںوّیدنشِیل٬ ناذُک وِشا٬ اینی وڈّی تْراسدی٬ اینا وڈّا کتلییام٬ چارۄ پاسے بںدِّیاں دِییاں شکلاں والے ہَیوان٬ لکھّاں لۄک ستّا دے لالچِییاں دِییاں کۄجھِییاں چالاں دی بھیںٹ چڑھ گئے٬ اِنسانِیئت شرمسار ہۄئی٬ ہِںدُّستان-پاکِستان دے ناں 'تے پںجّاب دا اُجاڑا ہۄئِیا۔ آخِر اینا کُجھ دیکھ آتما ولُۄںدھری گئی سی ہرپ دی۔آپݨی جنم-بھۄئِں اتے آپݨِیاں لئی ترسدِیاں دے ہںجھُّۄیاں٬ ہَۄںکِیاں٬ ترسیوِیاں نُۄں دِل دی کُٹھالی پا رُۄہ دے لہُۄ 'چ تپائِیا تاں ورہِیا تۄں ٹس-ٹس کردے دِلاں نُۄں ٹھںڈھّک دیݨ والا 'سَۄںہ' نامی چںدّرما چڑھِیا۔ ہُݨ ذخمی کھمبھّ پُۄری ترہاں نال لمبّی پرواذ لئی بِلکُل تِیار سن۔

پھِر اُہ دِن آئِیا جدۄں 'پیںڈُۄ آسٹْریلِییا' دی ٹِیم ولّۄں تِیار کِیتا گِیت 'سَۄںہ' لۄکاں دے دِلاں 'تے دستک دیݨ پہُںچّ گِیا۔ بھاویں دیکھݨ والِیاں دی گِݨتی ہذاراں 'چ رہِ گئی پر جۄ مشہُۄر اتے سُلجھے ہۄئے لۄکاں دے سُنیہے آئے اُنہاں نیں غُربت نال بۄدے ہۄ چُکّے سرِیر 'چ پھیر جان پا دِتّی۔ ہرپ کہِںدّا اگّے ودھݨ دے بہُت مَۄکے مِلے پر مںذِّل دے نیڑے آ کے تِلک جاںدا۔ پر کدے اُداس نہِیں سی ہُںدّا۔ آپݨے آپ نُۄں کہِںدّا کِہ اِک ہۄر ہادسا جُڑ گِیا تیرے تے بݨن والی فِلم لئی۔ بھاویں ہرپ کئی بار ٹِیسی دے نیڑِئۄں مُڑِیا پر اُس نال گلّ کردِیاں نُۄں کِتے اہِساس نہِیں ہۄئِیا کِہ اِہ اِک ہارِیا ہۄئِیا کھِڈاری ہَے۔ سگۄں ہر بار اُہ اِک نویں جۄش 'چ کُجھ سُݨائُںدا۔ اُہ دسّدا ہَے کِہ جدۄں وی اُس نیں آپݨی ماں نُۄں کہِݨا کِہ وڈّے مَیچاں 'چ کھیڈݨ لئی سِفارِش چاہِیدی ہَے تاں ماں نیں کہِݨا "پْرِیت تَینُۄں کِسے سِفارِش دی لۄڑ نہِیں تُۄں تاں خُد ہی اِک سِفارِش ایں ۔" پہِلاں گِیت آئُݨ اُس دی کلم آپݨی ماں نُۄں سمبّۄدھن ہُںدّی کہِںدّی ہَے کِہ:-

شُرُۄیات گئی اے مائے ہۄ نی

کنّ پِچھّے لا دے رتا لۄء نی

رہِمتاں نیں کُںڈّا کھڑکا لِیا

بُۄہے 'چ کھلۄ کے تیل چۄء نی