اجّ گُرشرن سِںگھّ اجِیب “سمراٹ اُستاد غذلگۄ” وجۄں٬ سںسّار بھر دے پںجّابِییاں دے دِلاں ’چ آپݨی وِشیش تھاں بݨا چُکِّیا ہَے۔ اُہ کھُبھّہ کے پِیارِییاں تے مِیارِییاں غذلاں کہِ کہِ کے خُۄب جسّ کھٹّ رِہا ہَے پر اُس نیں اِس مُکام تک پُجّݨ لئی بڑا لمبّا سپھر تَیء کردِیاں جِیون وِچّ پل پل مِلدے تذربِیاں نُۄں وی آتمسات کِیتا ہَے۔

ہاں! اِہ درُست ہَے کِہ اُسنُۄں شائِری٬ غذل لِکھݨ-پڑھݨ, بۄلݨ اتے گائُݨ دا بہُت پہِلاں تۄں ہی شَۄک سی پر اجّ اُہ “اُمر” اتے “ہُنر” دے جِس مُکام ’تے پُجّ کے بڑے سلِیکے نال غذلاں دی پیشکاری کر رِہا ہَے٬ اِہ “ہُنر” اُسنے بڑے سِرڑ نال سِکھّ-پڑھکے٬ مِہنت کردِیاں٬ لمبّے ابھِیاس نال لِیا ہَے۔

اُسنے “غذل” کہِݨ لئی “اِلم-اے-ارُۄذ” (غذل وِدھان) نُۄں چںگّی ترہاں سمجھِیا-وِچارِیا اتے پرپکّ کرکے٬ بھاواں نُۄں وِئکت کردِیاں٬ آپݨِییاں “غذلاں” نُۄں مِیاری اتے سارتھک بݨائِیا ہَے۔۔

ساڈی جاچے کُجھ ورتارے اُسدی پْرگتی لئی بڑے لاہیوںدّ رہے جِویں کِہ “اِںٹرنَیشنل پںجّابی ساہِت سبھا لںڈّن” دے 21-22 ورے دِییاں لگاتر نِئم-بدھّ لِکھݨ سرگرمِییاں۔ اُہ سبھا دے پْردھان٬ سکتّر جاں وِشیش مَیمبر وجۄں وی کارج-رتّ رِہا ہَے۔ ساہِتکار٬ ادِیب مِل بَیٹھدے رہے٬ سماگم-کانفرںسّاں٬ بَیٹھکاں ہُںدِّییاں رہِییاں۔ بھارت پاکِستان تۄں وی لِکھاری آئُںدے رہے اتے ’اجِیب‘ لئی ذمِین تِیار ہُںدّی گئی۔

اِسدے نال ہی “رچنا” ماسک پرچے دی لگپگ دس کُ سال دی سمپّادنا نیں ’اجِیب‘ دے سُبھاء وِچّ سںجّم نُۄں پُختا کِیتا٬ شبداں نال میل-جۄل ودھائِیا٬ دُۄجے لیکھکاں دِییاں رچناواں نُۄں پڑھݨ اتے گھۄکھݨ-وِچارن لئی راہ کھۄلہے اتے اُہ سِرجݨا (لِکھݨ) دے کارج وِچّ کھُبھّہدا گِیا۔ سمیں دی گتِیشِیلتا نال غذلاں دی آمد لئی در کھُلّہݨے آرمبھّ ہۄ گئے۔ بھاونا نیں پںکھّ کھۄلہے تے اُسدے ہِردے وِچّۄں غذلاں نیں چھہِبر لا دِتّی۔ آپ مُہارے ہۄ “غذلاں” نیں اجِیب دے بُلّہاں ’تے گُنگُنائُݨا آرمبھِّیا۔ کلم دی نۄک نیں پُختا غذل دے نکش اُبھارنے شُرُۄ کر دِتّے۔ “غذل” دی پَیرِیں پئے گھُںگّرُۄیاں نیں تال آرمبھّ دِتّی۔ سِٹّے وجۄں گُرشرن سِںگھّ اجِیب نیں غذل نُۄں پُۄری ترہاں سمرپِت ہۄݨ دی کگار تے پُجّݨ لئی آپݨی تۄر ہۄر تیذ کر لئی۔ مںذِّل دُۄر سی٬ سفر لمّا سی پر وِشواش دے پکّے ’اجِیب‘ نیں٬ کرڑی مِہنت اتے سادھنا دا راہ اپنائی رکھِّیا۔ سِٹّے وجۄں آس نُۄں بُۄر تاں پَیݨے ہی سن۔

1997 وِچّ سمپّادِت “برتانوی پںجّابی غذل” سںگّْرہِ چھپِیا۔ جِسدے سمپّادک گُرشرن سِںگھّ اجِیب اتے غذلگۄ/کہاݨِیکار گُرنام گِلّ سن۔ اِس سںگّْرہِ وِچّ “بھارتی تے پاکِستانی پںجّاباں” تۄں آ کے برتانِییا وِچ پکّے تَۄر ’تے سَیٹل ہۄئے “برتانوی پںجّابی غذلکاراں” دِییاں شاہمُکھی تے گُرمُکھی لِپی” وِچّ غذلاں شامل سن۔

اِس سںگّْرہِ اُپرںتّ پھِر لگپگ گِیاراں سال بائد 2008 وِچّ 120 غذلاں دا “کُۄںجاںولی”, چھے سال اُپرںتّ 2014 وِچّ 189 غذلاں دا “پُشپاںجلی”, چار سال بائد 2018 وِچّ 312 غجلاں دا “غذلاںجلی”, اتے ہُݨ تِنّ سال اُپرںتّ 2021 وِچّ 256 غذلاں دا “رمذاںولی” سںگّْرہِ چھپِیا۔ ہُݨے ہُݨے “پُشپاںجلی‘ غذل سںگّْرہِ شاہمُکھی وِچّ وی چھپّ چُکِّیا ہَے۔

جیکر غذلگۄ ’اجِیب‘ ولۄں غذل-سادھنا نُۄں سمرپِت کِیتا گِیا آپݨی ہیاتی دا٬ اسِیں پہِلا کُجھ سماں ناں وی گِݨِیئے تاں وی 1997 وِچ سمپّادِت کِیتے “برتانوی پںجّابی غذل” نام دے غذل سںگّْرہِ اُپرںتّ اجّ 1997 تۄں 2021 تکّ دی گھالݨا نُۄں ہی لگپگ 24 سال لگّ گئے ہن۔ پہِلے سال پا لئیِئے تاں گھٹّۄ گھٹّ 30 سال ہۄر بݨ جاںدے ہن۔ ادِیب دۄستۄ! اِتھّۄں تکّ پُجّݨ لئی لگّپگّ 54 سال دی گھالݨا تھۄڑی نہِیں ہُںدّی۔ لِکھݨا تپسِّیا ہَے۔ سہِج نہِیں ہُںدّا۔ اشکے جائیِئے ادِیب ’گُرشرن سِںگھّ اجِیب‘ دے٬ اُسنے آپݨا سمُچّا جِیون ہی ’غذل‘ دے لیکھے لا دِتّا ہَے۔

اُسنے ہُݨ تکّ لگپگ 1500 تۄں وی ودھّ غذلاں لِکھِییاں۔ اِنِییاں غذلاں ہۄر کِسے وی غذلگۄ نیں شائِد نہِیں لِکھِییاں ہۄݨگِییاں ۔ دۄ ہۄر غذل سںگّْرہِ: ’بںدّگی‘ اتے ‘’جامے-غذل‘ وی چھیتی ہی پْرکاشِت ہۄ رہے ہن۔

اِس پںچھّی جھات راہِیں اسِیں ویکھدے ہاں کِہ غذلگۄ گُرشرن سِںگھّ اجِیب نُۄں٬ غذلگۄ تۄں “سمراٹ اتے اُستاد غذلگۄ” بݨن وِچّ بہُت لمّا سماں لگِّیا ہَے۔

جِیون بڑا وِشال اتے گُںجھّلدار ہَے۔ نِرںتّر سادھنا وِچّ جُٹّے غذلگۄ ’اجِیب‘ نیں آپݨِییاں غذلاں لئی جِیون نُۄں چُنَۄتِییاں دیںدے بہُت سارے وِشے اتے سمسِّیاواں نُۄں آدھار بݨائِیا ہَے۔ اُسنے پْرمُکھّ تَۄر تے پِیار٬ پرواس٬ سماجِک رِشتے اتے رِشتِیاں دی ٹُٹّ-بھجّ٬ نوِیں پِیڑھی دی دُبِدھا جاں سمیں کارن پِیڑھی-پاڑے دے نال نال سمُچّے جِیون ساہمݨے آ رہِییاں چُنَۄتِییاں نُۄں وی چِترِیا ہَے۔ اُہ سُںدّرتا دا پُجاری ہَے۔ سُںدّرتا نُۄں ماݨدِیاں ماݨدِیاں اُہ رُۄہانِیئت دے سنمُکھّ ہۄ گِیا۔ اِشک٬ مجاذی تۄں اگّے ہکِیکی پِیار دِییاں باتاں کرن لگّ پِیا ہَے۔ اُسدی نذر دے گھیرے وِچّ ساری منُکھّتا دے نال نال نِجّ تۄں اگّے سارا سںسّار ہی آ بہُڑِیا اتے اُہ غذل کہِںدّا ہۄئِیا غذل نُۄں ہی پرنائِیا گِیا ہَے۔ غذل ہی اُس لئی جِیݨ دا اِک مکسد بݨ گِیا ہَے۔

پْرۄ. شِںگّارا سِںگھّ ڈھِلّۄں لِکھدے ہن: “رمذاںولی” دا وِشا وستُۄ بہُ-پکھّی ہَے۔ بیشک اِس وِچّ درج بہُتِییاں غذلاں پِیار مُہبّت دے وِشے نال سبںدھِّت ہن پر اِس تۄں اِلاوا بھُۄ-ہیروا٬ مَۄجُۄدا پںجّاب دے ہالاتاں دا درد٬…..ودھ رِہا پِیڑھی پاڑا٬ منُکھّی جِیون دی ہۄ رہی مانِسک ٹُٹّ بھجّ٬ منُکھّی رِشتِیاں دے نِتّ بدلدے سمِیکرن٬ راجنِیتک گِراوٹ٬ سماج وِچ ودھّ رِہا بھرِشٹاچار٬ اناچار تے انرتھ٬ کِرتی کِرسان دی نِگھردی جا رہی ہالت اتے منُکھّی سۄچ وِچ بھارُۄ ہۄ رہِییاں پدارتھی رُچِییاں کارن آ رہی سںکِّیرنتا آدِ انیکاں وِشِیا اُتّے کلم چلائی گئی ہَے۔”

ہۄر بہُتے وِستھار وِچّ ناں جاںدِیاں ہاذر ہن اُس دِییاں غذلاں دِییاں کُجھ ونّگِییاں:

1. غذلگۄ گُرشرن سِںگھّ اجِیب دا منّݨا ہَے کِہ “غذل” کہِݨ لئی “غذل-پِںگّل” ارتھات “اِلم-اے-ارُۄذ” سِکھّݨا-پڑھݨا بیہدّ ذرُۄری ہَے:

غذل جے آکھݨی مِترۄ غذل-پِںگّل پڑھۄ پہِلاں٬

اکھاڑا ایس دا ڈاڈھا غلت گھۄلی ڈھہے یارۄ۔

….

غذل پکّی اسُۄلاں دی سدا بںدّش ’چ رہِںدّی ہَے٬

کرے ناں پار ریکھاواں اِہ سِیتا بݨ رہے یارۄ۔ (غذل 191)

2. “غذل” نُۄں بںدّگی منّدِیاں اتے ابھِیاس ’تے ذۄر دیدِیاں —بڑی ہی ہلِیمی نال — سمپُّۄرن ہُںدِّیاں ہۄئِیاں وی اُہ “رمذاںولی” وِچ لِکھدا ہَے:

ہۄئی غذل دی بںدّگی تیری پُۄری نہِیں٬

کرنا اجے ’گُرشرن‘ کُجھ ابھِیاس باکی ہَے۔ (غذل 8)

3. اِنسانِیئت لئی پھِکر کردِیاں چانݨ بھالدا ہَے:

(اُ)

چانݨ مُنارا بݨ کے آوے جۄ سبھنا خاتر٬

لَے کے جۄ آئے خُشِییاں پربھات لِکھ ’اجِیبا’۔

ایکے دے جۄ نیں ہامی تُۄں بھر اُنہاں دی ہامی٬

وںڈّے جۄ لۄکتا نُۄں ناں ذات لِکھ ’اجِیبا’۔۔

(غذل 58)

(ا)

ناں مَیں ہِںدُّۄ٬ سِکھّ٬ مُسلماں٬ بۄدھی ناں اِسائی۔

مَیں آشک اِنسانِیئت دا مُڈھ تۄں جۄ اپنائی۔ (غذل 40)

4. ’اجِیب‘ سبھ دا بھلا مںگّدا ہَے اتے منُکھّی ہکّ لئی کھڑھنا لۄچدا ہَے:

سبھ دا بھلا اِہ سۄچے ماڑا کدے ناں لۄچے٬

لۄکاں دی بھائیِوالݨ اسلی غذل ہَے میری۔

—

ہکّاں لئی ہَے لڑنا تکِییا-کلام اِس دا٬

پھڑھ کے مشال ہتھ وِچ بلدی غذل ہَے میری۔ (غذل 67)

5. کِنّی سادگی نال جِیون دی سچِیائی پیش کردِیا لِکھدا ہَے:

(اُ)

دِن چار ذِںدّگی دے ہس کے گُذار بںدّے۔

جِنّا کُ کر ہَیں سکدا کر لَے اےَ پِیار بںدّے۔

چھۄٹی ہَے ذِںدّگانی جِدّاں ہَے وا-ورۄلا٬

اِس بِیت جاݨا فَۄرن اِہ ناں وِسار بںدّے۔

(غذل 172)

(ا)

وگدی ندی دا پاݨی واپس کدے ناں مُڑݨا۔

جگ تۄں گِیا پراݨی واپس کدے ناں مُڑنا۔ (غذل 35)

(6) بھارت وِچ کرذِیاں ہیٹھ مر رہے کِساناں نُۄں ویکھدِیاں لِکھدا ہَے:

کرذِیاں وِچ مر رِہا کِرسان مَیں نِت ویکھداں۔

چُپّ اُس دی مَۄت ’تے سُلتان مَیں نِت ویکھداں۔

(7) ’بیٹی بچائۄ‘ دے ناہرے لگّ رہے نیں پر نال ہی ناری دا سۄشݨ وی جاری ہَے:

“بیٹی بچائۄ” ناہرا سُݨ سُݨ گئے ہاں تھکّ٬

پھِر ہۄ رِہا کِئۄں سۄشݨ ناذُک-کلی دے نال۔ (غذل 124)

برتانِییا وسّدا اِکّ ہۄر سمرتھّ غذلگۄ بھُپِںدّر سگُّۄ “رمذاںولی” سبںدھّی لِکھدا ہَے: “اِس غجل سںگّْرہِ وِچّ شامل کِیتِییا غذلاں پڑھݨ تۄں بائد مالُۄم ہُںدّا ہَے کِہ شِئراں وِچ دلِیل٬ دانشوری٬ پاکِیذگی٬ پُختگی نال بھرپُۄر ہَے۔ آپ دِییاں خِیال-اُڈارِییاں گگناں نُۄں چھۄںہدِییاں ہن۔”

غذلگۄ ’اجِیب‘ دے شبدکۄش وِچ “کھڑۄت” نُۄں کۄئی تھاں نہِیں۔ اُہ اِکّ ہۄر٬ اِکّ ہۄر ’غذل‘ کہِݨ لئی ہر سمیں تِیار بر تِیار ہَے۔ اُسدی اِکّ غذل جدۄں دیکھی تاں مَیں 60-65 سال پِچھّے چلا گِیا۔ آدمپُر تۄں نِکلدے ماسِک پرچے ’پتّݨ’ وِچّ چھپی سورگواسی رݨجِیت سِںگھّ کھڑگ دی اِکّ غذل دے کُجھ شیئر سُبھائِکے ہی میرے بُلّہاں تے آ گئے:

میری سجّݨی میری دردن اجے تک رات باکی ہَے۔

لہُۄ لِبڑی بھری ہںجھُّۄیاں دی کُجھ کُ بات باکی ہَے۔

ہُݨے ناں سَۄں ہُںگّارا بھر ہُلارا آئُݨ دے جِیء نُۄں٬

کِہ غم نال غم نُۄں پرچائیِئے بڑی آفات باکی ہَے۔

غذلگۄ اجِیب نیں تاں ہۄر وی کمال کر دِتّی:

============================

کہاںگا مَیں غذل اِک ہۄر یارۄ رات باکی ہَے۔

جۄ کہِݨی آپݨے دِل دی اجے اُہ بات باکی ہَے۔

غذل میری نیں اِک دِن ڈھُکّݨَیں لاڑے کِسے واںگر٬

جۄ جاݨی اپسراواں گھر اجے بارات باکی ہَے۔

میرے ساہاں ’چ جُمبّش ہَے میرے جذبات وی کائِم٬

مَیں جۄ گل آکھݨی رُۄہ دی اجے ہذرات باکی ہَے۔

ناں چاہاں مَیں کۄئی تغمیں رتن-بھارت کِسے کۄلۄں٬

جُ مِلݨی پاٹھکاں پاسۄں اجے سَۄغات باکی ہَے۔

وِشے بھرنے غذل اںدّر اجے مَیں ہۄر نیں یارۄ٬

بھرُۄں-ہتِّیا نِیاں ہک سچ نشے ارتھات باکی ہَے۔

’اجِیبا‘ میگھ کھُشِییاں دے ورہنگے گھر تیرے اںدّر٬

کھُشی جۄ بکھشݨی ربّ نیں اُہ مِلݨی دات باکی ہَے۔

دۄستۄ! اِہ دِیوان “رمذاںولی” پڑھݨ اتے سمبھّالݨ یۄگ دستاویذ ہَے۔ “رمذاںولی” غذل سںگّْرہِ لئی “اُستاد-سمراٹ غذلگۄ گُرشرن سِںگھّ اجِیب” نُۄں ہاردِک ودھائی دیںدِیاں کہِݨا بݨدا ہَے:

جاپدَے ’گُرشرن‘ سِرجیںگا غذل اِتِہاس تُۄں٬

کر رِہا تیرے ’تے کِرپا کاوِ دا بھگوان ہَے۔

آمِین!

23 دسمبّر 2021