‘’لئۄ جی! آ گِیا جے میرا لائِلپُر۔‘’ پْریم سِںگھّ وِچ بابے کرم سِںگھّ دی رُۄہ آݨ وڑی۔
وڈّے بۄرڈ ’تے لِکھے اکھّر چمک رہے سن۔
City of Textile Welcomes you.
اِہۄ ہی سی اُہ اِلاکا جِس نُۄں کدی ساںدل بار کِہا جاںدا سی۔ ساںدل دُلّے دے پِئۄ دا ناں سی٬ اِس لئی اِس نُۄں ’دُلّے دی بار‘ وی آکھِیا جاںدا سی۔ اِہۄ سی اُہ اِلاکا جِس بارے ہِجرت کر کے بھارت پُجّے لۄک اکسر ذِکر کردِیا کردے تے ہر گلّ نال آکھدے٬ ‘’جدۄں اسِیں بار وِچ ہُںدّے ساں٬ اُدۄں گلّ ای ہۄر سی۔‘’
’بار‘ دا وار-وار ذِکر ہۄݨ کرکے ‘’جدۄں اسِیں بار وِچ ہُںدّے ساں…’’ لۄکاں نیں مذاک وی بݨا دھرِیا سی۔ ورتمان تۄں اسںتُّشٹ کۄئی وی وِئکتی ہسّ کے کہِ دِںدّا٬ ‘’جدۄں اسِیں بار وِچ ہُںدّے ساں‘’ جاں ‘’بار والِییاں گلّاں کِتھّے!’’
اِس شہِر نُۄں اجّ وی پاکِستان دا مانچَیسٹر کہِ کے یاد کِیتا جاںدا ہَے۔
لگپگ 1884-45 وِچ جھںگّ دا ڈِپٹی کمِشنر جدۄں لاہَۄر نُۄں جاںدِیاں اِس راہۄں گُذرِیا تے اُس نیں ’پکّا ماڑی‘ ستھان ’تے رات کٹّی تاں اُس نیں سۄچ لِیا کِہ اِہ تھاں ریلوے سٹیشن اتے مںڈّی واستے بہُت ڈھُکوِیں ہَے۔ اُس نیں آپݨی اِہ سکِیم پںجّاب دے گورنر اگّے پیش کِیتی جۄ اُسے ویلے منذُۄر کر لئی گئی۔ سر گںگّا رام نُۄں ہُکم ہۄئِیا کِہ اُہ تجوِیذ کِیتے شہِر دا نکشا بݨائے۔ اُس نیں یُۄنِیئن جَیک جھںڈّے مُتابک اِس شہِر دا نکشا تِیار کِیتا۔
1896 وِچ اِس شہِر دی نِیںہ رکھّی گئی۔ اُس ویلے دے پںجّاب دے گورنر سر جیمذ لائِل  دے ناں اُتے اِس دا نام لائِلپُر رکھِّیا گِیا۔ ڈِپٹی کمِشنر دی ورتمان رِہائِش والی اُہ پہِلی بِلڈِںگّ سی جۄ اِتھے بݨائی گئی۔ پہِلاں کیول تِنّ باذار ; کچہِری باذار٬ ریل باذار تے کارخانا باذار بݨے۔ اِس تۄں پِچھّۄں پںجّ ہۄر باذار بݨے۔ 1896 وِچ ہی وذِیراباد تۄں لائِلپُر نُۄں ریلوے لائیِن بݨائی گئی تے اُسے ہی سال ریلوے سٹیشن دی بِلڈِںگّ بݨی۔
یُۄنِیئن جَیک واںگ شہِر دے وِچکار اِک گۄل-چکّر ہَے تے اُس چکّر وِچۄں ہی باہر نُۄں نِکلدے ہن اٹھّے باذار۔ کِسے وی باذار وِچ وڑ جاوۄ گھُمّ-پھِر کے وِچکارلے گۄل-چکّر ’تے پُجّ جاوۄگے۔ اِتھے ہی ہَے چَۄک وِچ لائِلپُر دا اُچّا گھںٹّاگھر جۄ 1903 وِچ شُرُۄ ہۄ کے 1905 وِچ مُکمّل ہۄئِیا۔
لائِلپُر دا ناں 1977 وِچ سائۄُدی-ارب دے بادشاہ شاہ فَیسل دے ناں ’تے فَیسلاباد کر دِتّا گِیا پر اِس وِچ لائِلپُر ورگی خُشبُۄ کِتھے؟
لائِلپُر دے اُتر-پچھّم ولّ 25 مِیل دی دُۄری ’تے درِیا چناب وگدا ہَے اتے پُۄرب ولّ 27 مِیلاں دی دُۄری ’تے راوی لںگھّدی ہَے۔ دیش دی وںڈّ تۄں پہِلاں لائِلپُر وِچ ستھاپت اَیگرِیکلرچر کالج ہُݨ اِک بہُت وڈّی اَیگرِیکلچر یُۄنِیورسِٹی وِچ تبدِیل ہۄ چُکّا ہَے۔ اِتھے اِک مَیڈِیکل کالج تے تیراں ڈِگری کالج ہن۔ 1901 وِچ اِس شہِر دی آبادی 5001 سی جۄ ہُݨ دۄ لکھّ تۄں اُپر ہۄ چُکّی ہَے۔ پچوںجّا ورگ مِیل وِچ پھَیلِیا اِہ شہِر لکھّاں پںجّابِییاں واںگ پْریم سِںگھّ دی رُۄہ وِچ رچِیا ہۄئِیا سی۔
رائ اذِیذ اُلا نیں پْریم سِںگھّ دے کہِݨ ’تے کار رۄکی۔ پْریم سِںگھّ نیں راہ پُچھِّیا پر بیپْرواہی نال مُںڈّے نیں سِر ہِلا دِتّا جِویں اُہ جاݨ-بُجھ کے راہ دسّݨۄں اِنکاری ہۄوے۔
‘’پہِلاں سںدھُّۄ ساہِب نُۄں اِنہاں دا کالج دِکھائیِئے پھِر وِہلے ہۄ کے گھر لبھّدے ہاں۔‘’
اسل وِچ پْریم سِںگھّ آپݨا گھر لبھّݨ لئی ودھّ تۄں ودھّ سماں بچا کے رکھّݨا چاہُںدّا سی۔ خالسا کالج لائِلپُر اُس دا آپݨا کالج وی سی۔ اُہ وی اِتھے ہی پڑھدا رِہا سی۔ بائد دُپہِر چار-ساڈھے چار وجے دا سماں سی جدۄں ساڈی کار کالج دا گیٹ لںگھّ کے کھُلّہے سِہن وِچ جا کھڑھۄتی۔ ساڈے ولّ سکُۄل دا سیوادار آئِیا۔ اسِیں پْرِںسِّیپل بارے پُچھِّیا۔ تھۄڑھی دیر پہِلاں سارا سٹاپھ گھرۄ-گھری جا چُکّا سی۔ تِنّ چار سیوادار ہی اُتھے دِکھائی دے رہے سن۔ اِک سیوادار نیڑے ہی رہِںدّے پْرِںسِّیپل نُۄں بُلائُݨ تُر پِیا۔
نسواری رںگّ دی لگپگ سَۄ سال پہِلاں اُسری اِمارت اجے وی پُراݨِییاں خُراکاں کھاݨ والے بذُرگاں واںگ پُۄری شانۄ-شَۄکت نال کھڑۄتی سی۔ پْرِںسِّیپل دے دفتر دے نذدِیک ہی براںڈے دے نال اِک کمرے اُپر پںجّابی وِچ لِکھی گھسمَیلی سِلھ دسّ رہی سی کِہ پہِلاں اِہ کالج اسل وِچ سکُۄل وجۄں ہی شُرُۄ ہۄئِیا سی۔ اسل اِبارت اِںج سی:
ੴ
سْری واہِگُرُۄ جی کی پھتہِ
دھرت سُہاوڑی مںگّ سُونّڑی دیہ۔
وِرلَے کۄئی پائیِئَے نال پِیارے نیہ۔
کھالسا ہائی سکُۄل لائِلپُر دی
اِہ بھُۄم رںگّاولی
سردار جوںدّ سِںگھّ جی واسی
چکّ نں: 213 نیں آپݨے دھنّ بھاگ جاݨ کے
کھیت پچھاݨہِ بِیجہِ دان
گُر-واک انُسار
پںتھّ گُرُۄ دی سیوا وِچ سمرپݨ کِیتی۔
سِلھ دے اُپر دۄہِیں پاسِیں گۄلائی وِچ پئیِیاں دۄ کِرپاناں وِچ سِدھّے کھڑۄتے کھںڈّے دے آکار اُکرے ہۄئے سن۔ ہیٹھاں اںگّریذی وِچ اِہۄ اِبارت سی :
This piece of  land for
The Khalsa High School Lyallpur is the gift of S. Jawand Singh of Chak No. 213.
اِہ سکُۄل 1908 وِچ بݨِیا سی۔ بائد وِچ اِہ خالسا کالج لائِلپُر وِچ تبدِیل ہۄ گِیا۔ اِتھے ہی پْرِتھوی راج کپُۄر ورگے ہۄر پْرسِدھّ لۄکاں نیں وِدِیا پْراپت کِیتی۔ اِس کالج دے پْربںدھّکاں نیں جلںدھّر وِچ جا کے اِس کالج نُۄں دُبارا ستھاپت کر لِیا پر لائِلپُر دا ناں اُنہاں نال ہی جۄڑی رکھِّیا۔ کُجھ سال پہِلاں تک جِئُںدا بابا بںتّا سِںگھّ پہِلاں اِسے کالج وِچ سیوادار ہُںدّا سی۔ اُہ جدۄں وی گلّ کردا لائِلپُر والے کالج دے پْرۄفَیسراں تے وِدِیارتھِییاں ولّ بدۄ-بدی آپݨی گلّ دا مۄڑا پا لَیںدا۔
اجّ-کلّہ اِس کالج دا ناں گَۄرمِںٹّ مِئُںسپل ڈِگری کالج لائِلپُر ہَے۔ پْرِںسِّیپل نُۄں بُلائُݨ گِیا سیوادار آ گِیا سی۔ لاجور لگّے چِٹّے سلوار-کمِیذ وِچ سادا دِکھّ والا چُپّ جِہا دِسݨ والا بںدّا سی پْرِںسِّیپل نِیاذ الی شاد۔ اُہ پرہِئۄں ہَۄلی-ہَۄلی تُردا ساڈے کۄل آئِیا تے ہتھّ مِلا کے ’سلام‘ آکھی۔ اسِیں براںڈا لںگھّ کے دفتر وِچ جا بَیٹھے۔ کِسے سمیں اِہۄ ہی دفتر ہائی سکُۄل دا دفتر ہُںدّا سی۔ پْرِںسِّیپل آپݨی کُرسی ’تے بَیٹھا اتے اسِیں میذ تۄں اُرلے پاسے اُہ دے ساہمݨے بَیٹھ گئے۔ پَیںدی سٹّے میری نذر پْرِںسِّیپل دے سِر پِچھّے کںدھّ اُتے لگّی چھۄٹی جِہی تختی اُتے پئی۔
Great people talk about ideas
Average people talk about things
Small people talk about others
(مہان لۄک وِچاراں بارے گلّاں کردے ہن۔ اَۄست درجے دے لۄک چِیذاں-وستاں بارے گلّاں کردے ہن۔ چھۄٹے لۄک دُۄجِیاں بارے گلّاں کردے ہن)
‘’مَیں وی تُہاڈا سٹاف مَیمبر ہاں‘’ مَیں پْرِںسِّیپل نُۄں دسِّیا تاں اُہ ہَیران ہۄئِیا۔
اسِیں دسِّیا کِہ اِس دا جُڑواں بھرا٬ دُۄجا کالج اجّ-کلّہ جلںدھّر وِچ چلّ رِہا ہَے٬ ’لائِلپُر خالسا کالج جلںدھّر’۔ اُتھۄں دا ادھِیاپک ہۄݨ ناتے مَیں اُس دے ’سٹاپھ دا مَیمبر‘ ہی ہاں۔
ساڈے کالج آئُݨ دا مکسد جاݨ کے اُہ شاںت وی ہۄئِیا تے خُش وی۔ پہِلاں ساڈی اچنچیت آمد ویکھ کے اُہدے چِہرے ’تے اُتسُکتا بھرِیا تݨائۄ سی۔ اُہ دسّݨ لگّا کِہ دیش دی وںڈّ سمیں اِتھے بڑا وڈّا مُہاجر کَیمپ بݨ گِیا سی۔ کئی چِر تاں پڑھائی ہی شُرُۄ ناں ہۄ سکی۔ پھِر 1958 وِچ کارپۄریشن نیں اِہدا پْربںدھّ آپݨے کبذے وِچ لَے لِیا۔ اجّ-کلّہ اِتھے بی.اے. بی.اَیسّ.سی. دِییاں کلاساں وِچ لگپگ دۄ ہذار وِدِیارتھی پڑھدے ہن۔ مَیں جلںدھّر والے کالج دی٬ نویں کۄرساں تے کمپِّئۄُٹر کلاساں سدکا پںجّاب دے پہِلے کالج وجۄں٬ چڑھت دا ذِکر کِیتا تاں اُس نیں دسِّیا کِہ لائِلپُر والے اِس کالج وِچ وی کمپِّئۄُٹر کلاساں چلّدِییاں ہن تے اِس ویلے کالج کۄل 70 کمپِّئۄُٹر ہن۔
پْرِںسِّیپل نِیاذ الی شاد ہَۄلی-ہَۄلی ساڈے نال کھُلّہ رِہا سی۔ بِسکُٹاں نال چاہ پِیںدِیاں اسِیں اُس دی کہاݨی سُݨ رہے ساں۔ کرتارپُر نیڑلا پِںڈّ دِیالپُر اُسدا تے اُہدے وڈیرِیاں دا پِںڈّ سی۔ اُہ آپݨے پِںڈّ دِیالپُر وِچ اُس سمیں ہِںدُّۄیاں-سِکھّاں دی پْرتِیشت دسّݨ لگّا تاں پْریم سِںگھّ آپݨے شہِر لائِلپُر دی اِہۄ پْرتِیشت دسّݨ لگّا۔ دۄویں آپۄ-آپݨے مُڈھلے دِناں وِچ گُیاچے ہۄئے سن۔ رائ اذِیذ اُلّا نیں ہَۄلی جِہی مَینُۄں کِہا٬ ‘’اِتھے ہر اِک نُۄں آپۄ-آپݨی پئی ہَے۔‘’
پر پْرِںسِّیپل کۄل تاں آپݨے پِںڈّ دِییاں یاداں ہی سن تے پْریم سِںگھّ آپݨے شہِر دے وِچ پھِر رِہا سی۔ اُتیجت اتے اُتشاہی۔ اُس نُۄں لگّدا سی کِہ پْرِںسِّیپل نال لۄڑ جۄگِییاں گلّاں ہۄ گئیِیاں ہن اِس لئی سانُۄں چھیتی تُر پَیݨا چاہِیدا ہَے۔
اسِیں پْریم سِںگھّ دے ’بال ہٹھّ‘ نُۄں جاݨ چُکّے ساں تے سانُۄں اِہ ’ہٹھّ‘ ہُݨ چںگّا وی لگّݨ لگّ پِیا سی۔ آپݨی دھرتی نال اِس ماسُۄم مۄہ نیں اُس اںدّرلا بال جگا دِتّا سی۔ پْریم سِںگھّ دے کاہلی-کاہلی کردِیاں وی مَیں پْرِںسِّیپل نُۄں کِہا کِہ آپݨی خَیر-سُکھ دسّدِیاں جُڑویں بھرا جلںدھّر والے کالج دے پْرِںسِّیپل دے ناں دۄ مُہبّت دے اکھّر ہی لِکھ دیوے۔ اُس نیں بڑی پھراخ دِلی نال بڑے چںگّے شبداں وِچ لائِلپُر خالسا کالج جلںدھّر دے پْرِںسِّیپل نُۄں مُہبّتناما لِکھدِیاں کالج دے ترکّی کردے رہِݨ دی دُیا کِیتی۔
کالج دی نِشانی وجۄں اسِیں کُجھ تسوِیراں وی کھِچِّییاں۔ ساڈے کہِݨ ’تے پْرِںسِّیپل نیں پاکِستان دی آذادی دے گۄلڈن جُبلی جشناں سمیں سمپّادت کِیتا کالج دا مَیگذِین ’مِنروا‘ وی سانُۄں دِتّا تے اسِیں اُس دا دھنّواد کرکے چھُٹّی لئی۔
ہُݨ اسِیں پُۄری ترہاں پْریم سِںگھّ نُۄں سمرپت ساں۔
‘’تُسِیں گڈّی سٹیشن نُۄں لَے چلّۄ۔‘’
رائ اذِیذ اُلا شاہِر دا جاݨُۄ سی۔ سٹیشن آئِیا تاں پْریم سِںگھّ کہِݨ لگّا٬ ‘’رۄکۄ! رۄکۄ!’’
اُہ اُتیجِت ہۄئِیا کار تۄں اُتر کھلۄتا۔
‘’ہائ! ہائ!‥ لال درواذا ہُںدّا سی سٹیشن دا…’’ اُہنُۄں جِویں مِکناتِیس نیں کھِچّ لِیا۔ ساڈے تۄں بیپْرواہ اُہ سٹیشن دے مُکھّ درواذے ولّ ودھِیا۔
‘’اںدّر آئُݨا جے تاں آ جائۄ… نہِیں آئُݨا تاں ناں آئۄ۔ مَینُۄں ہۄ آئُݨ دِئۄ… دۄ مِںٹّ…’’
مُکھّ راہ دِییاں پَۄڑِییاں ’تے جھُک کے اُس نیں آپݨے پۄٹے چھُہائے تے پھِر متھّے نُۄں ہتھّ لائِیا۔ اُس دی اُتیجنا تے وِہار وِچلی وِیاکُلتا نیں سانُۄں وی ترل کر دِتّا سی۔ اُہ اگّے-اگّے تے اسِیں پِچھّے پلیٹ-پھارم ’تے جا چڑھے۔ ٹی.ٹی., کُلّی تے سوارِییاں ساڈے ولّ ویکھ رہِییاں سن۔ پیْرم سِںگھّ سبھ کاسے تۄں بینِیاذ پلیٹفارم ’تے کھلۄتی ریل گڈّی دے نال-نال تُرن لگّا۔ اِںج لگّدا سی جِویں اُہدا کۄئی آپݨا گُیاچ گِیا ہۄوے تے اُہ کاہلے کدمِیں اُس نُۄں لبھّ رِہا ہۄوے۔ اُہ اِک باری وِچۄں اںدّر وڑ کے واپس اُترِیا جِویں ہُݨے کِسے نُۄں ویکھ کے جاں سِیٹ ’تے بِٹھا کے باہر نِکلِیا ہۄوے۔ پھِر ڈبّے تۄں باہر آ کے اِک کھِڑکی نُۄں ہتھّ پا کے اںدّر ویکھݨ لگّا جِویں کِسے نال گلّاں کرن لگّا ہۄوے۔ اُس نیں رائ ساہِب نُۄں کَیمرا پھڑائُںدِیاں کِہا٬ ‘’اِںج ہی میری اِک تسوِیر کھِچّۄ۔ کھِڑکی تۄں اںدّر جھاکدِیاں دی…’’
‘’تے آپݨی کِسے اۄس نال گلّاں کردِیاں دی… جِس نُۄں پںجّاہ-پچوںجّا سال پہِلاں کدے اِںج ہی وِدا کِیتا ہۄویگا۔‘’
مَیں رائ ساہِب نُۄں آکھِیا اُہ ہسّ کے کہِݨ لگّا٬ ‘’سردار جی نُۄں پُراݨِییاں الوِدائیِیاں یاد آ رہِییاں نیں…’’
پْریم سِںگھّ کھِڑکی نُۄں ہتھّ پا کے اںدّر ویکھ رِہا سی۔ اںدّرے ہی اںدّر گلّاں کرکے پتا نہِیں کِس نُۄں تے کِہڑے ویلے نُۄں یاد کر رِہا سی۔ مَینُۄں اجّ-کلّہ چلّدا اِک گِیت یاد آئِیا جِس وِچ دِلّی دے ہوائی اڈّے اُتے آپسی وِچھۄڑے دا دْرِش بِیان کِیتا گِیا ہَے:
تُسِیں جاݨ لگّے رۄئے
اسِیں آئُݨ لگّے رۄئے
کھِڑکی تۄں ہتھّ چھڈّ کے ساڈے ولّ آئُںدا پْریم سِںگھّ مَینُۄں اِںج ہی کِسے آپݨے پِیارے تۄں وِچھڑ کے آئُںدا لگّا۔ سچّمُچ اُہدِییاں اَینکاں پِچھّے لُکِییاں اکھّاں وِچۄں لکھّ لُکا رکھّݨ دے باوجُۄد پاݨی لِشک آئِیا سی۔
اُہ کاہلی-کاہلی ساڈے اگّے تُردا سٹیشن تۄں باہر آ گِیا۔ اسِیں سارے درشک آپݨے-آپݨے تَۄر ’تے اُس نُۄں نِہار رہے ساں تے آپݨے ارتھ کڈھّ رہے ساں۔
‘’سردار ہُراں نُۄں کِتے پُراݨے اِشک چیتے آ گئے نیں… ستِنام ماݨک نیں ہَۄلی جِہی ہسّدِیاں آکھِیا پر پْریم سِںگھّ نُۄں سُݨ گِیا۔ اُس کار وِچ بہِںدِّیاں آکھِیا٬ ‘’راںجھݨ وے تیرا ناں
بھائیِیاں لِیتا
بھابِییاں لِیتا
جے اسِیں ناں لَیںدے ہاں راںجھݨ دا
تاں مںدّا ای…’’
‘’واہ! واہ!!’’ کہِںدِّیاں مَیں شِئر نُۄں دُبارا بۄلݨ لئی کِہا۔
‘’ہُݨ اگّے چلِّیئے!… شِئر لائِلپُرۄں مُڑدِیاں سُݨاواںگے تے تُہاڈِییاں گلّاں دا جُیاب وی اُدۄں ہی دِیاںگا۔ ہُݨ مَینُۄں آپݨے آپ نال گلّاں کرن دِئۄ…۔‘’
آپݨے-آپ نال گلّاں کردا ہۄئِیا اُہ سانُۄں وی دسّ رِہا سی٬ ‘’ایتھے آئُںدے ہُںدّے ساں۔ کالج پڑھدِیاں٬ رَیسٹۄرَیںٹ وِچ مِلک-شیک پِیݨا٬ آملیٹ کھاݨے٬ سَیراں کرنِییاں۔ اِک گھںٹّے دے ستّ آنے دے کے ٹاںگا کِرائے ’تے کرنا تے شہِر دی باہرلی سڑک ’تے پھِرنا۔ کیہے راںگلے دِن سن۔ نہِر وِچ نہائُݨا… خُشِییاں تے بیفِکری دا آلم‥ کیسری درواذے تۄں باہر لاہَۄر نُۄں بسّاں چلّدِییاں سن۔ ساڈی آڑھت دی دُکان وی ایتھے اگّے ہی ہُںدّی سی۔‘’
کار تۄں اُتر کے اُہ آپݨی آڑھت دی دُکان لبھّݨ لگّا۔ دُکاناں اگّے ریڑھے٬ ٹرالِییاں تے گڈّے کھڑھۄتے سن۔ پْریم سِںگھّ کدی اِس دُکان ’تے کدی دُۄجی ’تے۔ اِںج لگّدا سی جِویں کھِڈَۄݨِیاں نال بھرے کمرے وِچ کۄئی بچّا داخل ہۄ کے آپݨے-منپسںدّ دا کھِڈَۄݨا لبھّ رِہا ہۄوے پر اُس نُۄں لبھّ ناں رِہا ہۄوے۔ نوِییاں اِمارتاں تے نوِیں دِکھ نیں پُراݨی پچھاݨ گُمّ کر دِتّی سی۔ پر پْریم سِںگھّ ’دیوی دِتّے‘ دی دُکان پُچھّدا پھِردا سی۔ اُس دے کدماں دی تیذی دا ساتھ دیݨا ساڈے وسّ وِچ نہِیں سی رِہا۔ اسِیں اِک تھاں کھلہۄ گئے۔
مَیں ہسّ پِیا٬ ‘’گُرُۄدِتّا (پْریم سِںگھّ) ’الّا دِتِّیاں‘ تۄں ’دیوی دِتّے‘ دی دُکان پُچھّدا پھِردَے۔‘’
دیسی سابݨ دا بھرِیا ریڑھا ویکھ کے ماݨک کہِݨ لگّا٬ ‘’سابݨ لَے جا اِتھۄں…۔‘’
‘’جے من دی مَیل دھۄ دوے تاں لَے جائیِئے پر اُہ کِتھے!’’
پْریم سِںگھّ واپس پرت آئِیا۔ اُہ دُکان لبھّ کے نمسکار کر آئِیا سی۔ ہُݨ ساڈی کار پْریم سِںگھّ دے دسّے رستے ’تے تُری جا رہی سی۔ اُس دی رنِںگّ کُمَیںٹری وی جاری سی۔
‘’اِہ کارخانا باذار اےَ…اُدۄں سائیِکل بڑی وڈّی سواری سی…اسِیں باذاراں وِچ سائیِکلاں ’تے گھُمّدے۔ اَیتھے جھٹکئی دی دُکان ہُںدّی سی۔ اَیدھر لکّڑ باذار سی۔ اَیتھے لسُۄڑی شاہ دی مسجِد ہُںدّی سی۔ اَیدھر مںدّر ہُںدّا سی۔ آہ نہِر…اِس وِچ نہائُںدے ہںُّدے ساں۔ کھبّے ہتھّ سِنیما سی۔ ہاں…اِہۄ ہی۔ اِہ ہُݨ وی مِنروا سِنیما ہی ہَے…۔‘’
پْریم سِںگھّ خُش ہۄ گِیا۔ اینا کُجھ بدل گِیا سی پر مِنروا سِنیما دی بِلڈِںگّ تے اُہدا ساہمݨا اہاتا اُںج ہی سی۔
‘’غنِیمت ہَے کُجھ تاں بچ گِیا۔‘’ رائ اذِیذ اُلا نیں کِہا۔
‘’بڑِییاں فِلماں ویکھِییاں ایتھے۔ ’دیوداس‘ وی ایتھے ہی ویکھی سی۔ کدی کۄئی فِلم چھڈّی ہی نہِیں۔ اِتھے ہی پہِلی وار بیبی نُۄرجہاں دا ڈاںس ویکھِیا سی۔‘’
اُہ کار تۄں اُتر کے سِنیما دے اہاتے وِچ جا وڑِیا۔ ٹِکٹاں والی باری نُۄں جھاتی مار آئِیا۔ ‘’شۄء شُرُۄ ہۄݨ تۄں پِچھّۄں اسِیں ڈھائی آنے والی ٹِکٹ پںجّاں-پںجّاں پَیسِیاں وِچ لَے لَیݨی‘’ اُہ اُنہاں سمِیاں ’چ گُیاچا ہۄئِیا سی۔
تھۄڑھے چِر پِچھۄں اسِیں اُس اِلاکے وِچ پُجّ گئے جِتھے اُس دا گھر ہُںدّا سی۔
‘’پہِلاں آپاں سکُۄلۄں ہۄ چلِّیئے…۔‘’
مَیں انُمان لائِیا کِہ پْریم سِںگھّ کدی سٹیشن٬ کدی سِنیما٬ کدی آڑھت تے کدی سکُۄل نُۄں ویکھ کے آپݨے من نُۄں ہَۄلی ہَۄلی کرڑا کر رِہا سی تاں کِہ اُہ آپݨے گھر نُۄں ویکھݨ سمیں آپݨے آپ نُۄں سںتُّلِت رکھّ سکے۔ سکُۄل اںدّر وڑے تاں سکُۄل دا چَۄکِیدار آکھے٬ مَیں سکُۄل نہِیں ویکھݨ دیݨا۔ اُس نُۄں سمجھائِیا کِہ اِہ سردار ہُرِیں ایتھے پڑھدے رہے نیں بچپن وِچ۔ بسّ اِک وار جھاتی مارنی ہَے۔
پْریم سِںگھّ نیں اُس نُۄں آپݨی جپھّی وِچ لِیا٬ ‘’یار! اسِیں پردیسِییاں نیں تیرے سکُۄل دا کُجھ لاہ تاں نہِیں کھڑنا۔ کدی اِہ ساڈا وی سکُۄل ہُںدّا سی…۔‘’
چَۄکِیدار نال بَیٹھے دۄ-چار بںدّے کہِݨ لگّے٬ ‘’ویکھݨ دے یار! ویکھۄ جی‥ پُراݨی دھرتی یاد آ ہی جاںدی ہَے٬ بںدّے نُۄں۔ آوے وی کِئۄں ناں…۔‘’
چَۄکِیدار ڈھِلّا پَے گِیا۔
‘’اَیتھے میری چھیوِیں دی کلاس ہُںدّی سی۔ اَیتھے اٹھّوِیں دی… مَیں اَیتھے بَیںچ ’تے بَیٹھدا ہُںدّا ساں۔‘’ اُہ آپݨی سِیٹ کۄل کھلۄتا پُراݨے ویلِیاں وِچ گُیاچ گِیا تے پھِر بَیںچ اُپر آپݨی تھاں ’تے بَیٹھ گِیا۔
اُہ سکُۄل وِچ پھِر رِہا اِںج لگّدا سی جِویں سارے سکُۄل نُۄں اِکۄ وار اکھّاں وِچ بھر لَیݨا چاہُںدّا ہۄوے۔
‘’اکھّا بھر آئُݨگِییاں پر سُۄکل تے اُہ سماں اکھّاں ’چ نہِیں بھرِیا جا سکݨا‘’ مَیں رائ ساہِب نُۄں کِہا۔ اُہ کہِݨ لگّا٬ ‘’چُپّ کرۄ۔ اُہ رۄ رہے لگّدے نیں…۔‘’
اسِیں ویکھِیا پْریم سِںگھّ کۄئی ہۄر کلاس-رُۄم ویکھݨ دے بہانے کمرے وِچ جا وڑِیا سی تے ساڈِییاں اکھّاں تۄں اُہلے ہۄ کے رۄ رِہا سی۔
اسِیں رائ ساہِب نُۄں اںدّر بھیجِیا۔ اُہ پْریم سِںگھّ نُۄں باہر لَے کے آئِیا۔ ہُݨے ہی مل کے پُۄںجھِییاں اکھّاں دا لال رںگّ دسّدا سی کِہ کِویں اُہدا دِل پِگھل کے اکھِّییاں وِچۄں وہِ آئِیا سی۔
کںدھّ اُتے پںجّابی وِچ اِک سِلھ ’تے لِکھِیا ہۄئِیا سی :
’چناب درِیا ’تے ٹُۄر گِیا۔
کاکا ہرجِںدّر سِںگھّ٬ کاکا جگجِیت سِںگھّ تے کاکا دھرمجِیت سِںگھّ درِیا وِچ رُڑھ گئے۔‘
ہُݨے ہی ہںجھُّۄیاں دے چناب وِچ پْریم سِںگھّ ڈُبّ کے٬ رُڑھ کے ہٹِیا سی۔
شُرُۄ وِچ چَۄکِیدار نیں سانُۄں سکُۄل دیکھݨ دے نال-نال ہی سکُۄل دی پھۄٹۄ کھِچّݨۄں وی ورج دِتّا سی۔ اُس دا اَیویں من دا بھَیء ہۄویگا کِہ کۄئی اُس نُۄں پُچھّے ناں کِہ اُہ نیں سرداراں نُۄں سکُۄل وِچ وڑن تے پھۄٹۄ کھِچّݨ دی آگِیا کِئۄں دِتّی سی۔ اُس دی سادھارن سۄچ انُسار شائِد اِہ مسلا آپݨی نَۄکری نال جُڑِیا لگّدا سی۔ پر جدۄۄں اسِیں تُرن لگّے تاں اُس نیں پْریم سِںگھّ دے نال کھڑۄ کے آپݨی پھۄٹۄ وی لُہا لئی۔ اتھّرُۄیاں تۄں سچّا تے ماسُۄم گواہ ہۄر کَۄݨ ہۄ سکدا ہَے! ڈُلّہ-ڈُلّہ پَیںدے اتھّرُۄیاں والا بںدّا تے اُس دے ساتھی اُس اتے اُس دی نَۄکری لئی کِویں خترناک ہۄ سکدے ہن۔
اُس نیں شائِد اِہ آکھ کے ہی من نُۄں سمجھا لِیا سی۔