بے-دھِیانی نال دیکھِیاں ’دھِیان‘ اِکّ سدھارن شبد لگدا ہَے کِئُںکِہ اِہ بہُت پرچلّت ہَے۔ پر دھِیان نال وِچارِیاں سمجھ آئُںدی ہَے کِہ اِہ اِکّ گُۄڑھ اتے ارتھ-بھرپُۄر شبد ہَے۔ اِسدا ارتھ ہَے: اِکاگرتا٬ گَۄر٬ لِولِینتا٬ نِیجھ جاں تسوّر۔ اںگّریذی وِچّ اِسدے ڈھُکویں انُواد ہن: اٹَیںشن جاں کنسَیںٹریشن۔ سںسّار دے ہُݨ تک ہۄئے سرب-پکھّی وِکاس وِچّ دھِیان اِکّ مُکھّ اتے ذرُۄری اںگّ رِہا ہَے؛ اِہ بھاویں کِسے سِدھاںت دی سِرجݨا ہۄوے بھاویں کِسے مشِینری دی کاڈھ۔ اِہ سُچیت ڈھںگّ نال٬ من دے وِچاراں اتے در-پیش کمّاں وِچّۄں کِسے اِکّ نُۄں چُݨ کے٬ اُس ’تے چیتنا نُۄں کیںدْرِت کرنا ہَے۔ سُچیت ہۄ کے چیتنا نُۄں کیںدْرِت کرن٬ دھِیان-بھںگّ کرن والھے باہری ماہَۄل تۄں نِرلیپتا اتے اِکاگرتا٬ دھِیان دے سار-تتّ ہن۔ اِہ کِسے باہری مُدّے ’تے وی اِکاگر ہۄ سکدا ہَے اتے کِسے اںدّرُۄنی وِچار ’تے وی۔ بھائی کاہن سِںگھّ نابھا انُسار اِسدی پرِبھاشا ’سبھ پاسِئۄں من نُۄں رۄک کے اِکّ وِشے ’تے ٹِکائُݨا ہَے۔ دھِیان ساڈی اَیسی ’مانسِک سمپّتی‘ ہَے جِہڑی سِیمت اتے بہُ-مُلّی ہَے اتے ہر اِنسان کۄلھ اِسدی ماترا اڈّ-اڈّ ہَے۔ اِسدا وِکاس اتے وِناس ہۄ سکدا ہَے اتے اِسدی سد-ورتۄں جاں دُرورتۄں کِیتی جا سکدی ہَے۔ اِس اِکاگرتا دی سبھ تۄں وِہارک اتے پرچلّت اُداہرݨ, لَیںج نال سُۄرج دِییاں کِرناں اِکٹھِّییاں کر کے کاگذ نُۄں اگّ لائُݨی ہَے۔ اِس لیکھ وِچّ دھِیان دا ارتھ اٹَیںشن (Attention) ہَے۔

سۄچݨ والی گلّ اِہ ہَے کِہ جدۄں اِہ کۄئی پدارتھک وستُۄ نہِیں٬ تاں اِسدی لُٹّ کِویں ہۄ سکدی ہَے؟ پر اِہ ہۄ رہی ہَے اتے اِس ہدّ تک ہۄ رہی ہَے کِہ اِہ ساڈے نِجّی٬ پرِوارک اتے سماجک جِیون تۄں لَے کے منُکھّتا دی ہۄںد تک کھترا بݨ گئی ہَے۔ ماہراں دا انُمان ہَے کِہ سمُچّے سںسّار وِچّ٬ ساڈے دھِیان (اٹَیںشن) دی ہۄ رہی لُٹّ اجّ 12 لکھّ کرۄڑ رُپئے سالانا دا وپار بݨِیا ہۄئِیا ہَے۔ اِس نال جُڑِییاں کمپّنِییاں اِکلِّییاں-اِکلِّییاں اتے آپس وِچّ رلھ کے ساڈے دھِیان رُۄپی خذانے نُۄں لُٹّ رہِییاں ہن۔ اتے اِہ سبھ دِن-دِہاڑے٬ دھکّے نال اتے بگَیر سرکاراں دے ڈر تۄں کر رہِییاں ہن۔ اِس سبںدھّ وِچّ ہر دیش دے کانُۄن لاچار اتے ساہ-ستّ ہِیݨ ہن۔ اِسدا اِکّ مُکھّ کارن اِہ ہَے کِہ دیش اِکّ اِکائی ہُںدّا ہَے جدۄں کِہ اِہ کمپّنِییاں بہُ-دیسی ہُںدِّییاں ہن۔ دُۄجا٬ اِنا ہی وڈّا پر گُپت کارن اِہ کِہ اِنہاں نُۄں کانُۄن دے گھیرے وِچّ لِیائُݨ دِییاں ذِمّیوار ہستِییاں وِچّۄں کُچھ اِنہاں کمپّنِییاں ولّۄں کاݨِییاں کِیتِییاں ہُںدِّییاں ہن۔

ساڈے دھِیان دی لُٹّ نُۄں 21وِیں سدی دے شُرُۄ وِچّ اُس وکت ہۄر بل مِلِیا جدۄں اِشتِہارباذی٬ من-پرچاوے اتے جاݨکاری (اِنپھارمیشن) دے تِنّے کھیتر٬ ڈِجِٹل مِیڈِییا نیں آپݨے ہتھّ وِچّ کر لئے۔ اِس نال اِنہاں سبھ دا رُۄپ-سرُۄپ وی بدل گِیا اتے اِنہاں تِنّاں دی اَیسی جُںڈّلھی وی بݨ گئی جۄ کِسے دے کابُۄ وِچّ نہِیں رہی۔ اِس وپار اُتّے اِس ترہاں دِییاں کمپّنِییاں نیں کبذا کر لِیا ہَے جِنہاں واستے نَیتِک کدراں-کِیمتاں کۄئی ارتھ نہِیں رکھّدِییاں اتے منُکھّتا اتے سںسّار دے واتاورݨ دا کۄئی درد نہِیں۔ آپݨے مںتّو دی پْراپتی واستے اِہ انیکاں کِسم دے کۄجھے ڈھںگّ ورت رہِییاں ہن٬ جۄ ساڈی سمجھ وِچّ نہِیں آ سکدے۔ پر ساڈے دھِیان نُۄں کھِچّݨ دا اِنہاں دا اِکّ مُکھّ ڈھںگّ جماںدرُۄ اتے سُبھاوک منُکھّی کمذۄرِییاں دا شۄشݨ کرنا ہَے۔ جِنِّییاں کھۄجاں اِہ کمپّنِییاں تکنالۄجی ’تے کردِییاں ہن٬ اۄنِییاں ہی منۄ-وِگِیان٬ سماجِک منۄ-وِگِیان٬ سرکاری کانُۄناں٬ سماجِک اتے ارتھ-وِوستھا اتے ہۄر سبںدھِّت وِشِیاں ’تے کردِییاں ہن۔ اِنہاں ولّۄں بݨائے سۄشل مِیڈِیا نیں ساڈے وِہار نُۄں اِس ترہاں ’کںڈِّیشن‘ کر دِتّا ہَے کِہ اسِیں اِنہاں کمپّنِییاں دے ’ہتھّ پَے گئے ہاں۔‘ منُکھّ دِییاں سبھ کمذۄرِییاں اتے مجبُۄرِییاں نُۄں سمجھ کے سۄشل مِیڈِییا ’تے اجِہے اَیڈِکٹِو٬ لُبھائُݨے اتے اُکسائۄُ پْرۄگرام پائُںدِییاں ہن٬ جِنہاں ول دھِیان کھِچِّیا جاݨا سُبھاوِک ہَے۔ ’سَیںٹر پھار ہِئُمیئن تکنالۄجی‘ دے بانی پْرسِدھّ سُدھاروادی ’ٹْرِسٹن ہَیرِس‘ دسّدے ہن کِہ ودھِییا کںٹّرۄل-رُۄماں وِچّ بَیٹھے سَۄ کُ بںدّے ہی٬ دُنِییاں دے سَیںکڑے کرۄڑاں بںدِّیاں دے دھِیان اتے منۄ-بھاواں نُۄں بھٹکاء رہے ہن۔ اِہ گلّ شائِد کھِیالی لگدی ہۄوے؛ پر نہِیں۔ اُس دا کہِݨا ہَے کِہ “مَیں کھُد اِس ترہاں دے کںٹّرۄل-رُۄماں وِچّ کمّ کِیتا ہَے۔” اِہ ساڈا دھِیان کھِچّ نہِیں بلکِہ سڑھاک رہِییاں ہن۔ پھِر وی آشاجنک گلّ اِہ ہَے کِہ اِنسانی بُدھّ-وِویک اتے دْرِڑھتا دے گُݨاں نُۄں ورت کے اسِیں اِس غلت لِیہ وِچّۄں باہر نِکلھ سکدے ہاں۔

اسِیں آپݨے دھِیان نُۄں بہُتی مہتّتا نہِیں دِںدّے٬ پر سںسّار بھر دِییاں ڈِجِٹل کمپّنِییاں واستے اِہ اِکّ کِیمتی وستُۄ بݨ چُکّی ہَے۔ اِسدا کارن اِہ ہَے کِہ بیلۄڑِییاں کھۄجاں کر-کر کے اِہ کمپّنِییاں٬ بے-تھاہ جاݨکاری (اِنپھارمیشن) پَیدا کری جا رہِییاں ہن اتے اُس دی ’کھپت‘ واستے اِنہاں نُۄں ساڈے دھِیان دی لۄڑ ہَے۔ کمپّنِییاں جاݨدِییاں وی ہن کِہ جاݨکاری نُۄں سمۄ سکݨ دی منُکھّی دھِیان دی سمرتھّا سِیمت ہَے اتے اُس نیں اِہ دھِیان جِیون دے ہۄر ذرُۄری کمّاں ’تے وی ورتݨا ہَے۔ پھِر وی اُہ آپݨی کمائی واستے جاݨکاری وِچّ بیلۄڑا وادھا کری جا رہِییاں ہن کِئُںکِہ اُہ نال-نال ساڈے دھِیان نُۄں بھٹکائُݨ اتے آپݨے ول کھِچّݨ دے ڈھںگّ وی لبھّدِییاں رہِںدِّییاں ہن۔ اِسے کر کے اجّ اِہ کمپّنِییاں دھِیان-وِوستھا نُۄں٬ ارتھ-وِوستھا دِییاں لِیہاں ’تے چلا رہِییاں ہن جِہڑی کِہ مَۄجُۄدا کَیپِیٹل-سِسٹم دی اِکّ نوِیں اُپ-شاکھا ہَے۔ کِنّے اپھسۄس دی گلّ ہَے کِہ ساڈے دھِیان دے مُلّ دی سِیما اِنہاں کمپّنِییاں نیں ساڈِییاں پشُۄ-وِرتِییاں نُۄں اُتیجِت کر کے اُنہاں دی سںتُّشٹی کرن تک مُکرّر کر دِتّی ہَے۔ اُنہاں دا مںتّو پُۄرا ہۄ رِہا ہَے٬ سۄچ-وِچار اتے سِیاݨپ کرن دی لۄڑ تاں سانُۄں ہَے۔

سۄشل مِیڈِییا راہِیں اِہ کمپّنِییاں کِویں کمائی کر رہِییاں ہن اِہ سمجھݨ واستے کہِ سکدے ہاں کِہ جدۄں اسِیں کِسے وَیبّسائیِٹ جاں اَیپ نُۄں کھۄلہدے ہاں تاں اُس دی مالک کمپّنی واستے وۄٹ پا رہے ہُںدّے ہاں۔ اِہ سائیِٹاں اِس ترہاں بݨائیِیاں ہُںدِّییاں ہن کِہ اسِیں اِکّ تۄں بائد دُۄجی٬ پھِر تِیجی نُۄں سُتّیسِدھّ ٹِکّ کردے رہِںدّے ہاں۔ اِہ سبھ اُنہاں دِییاں وۄٹاں ہن اتے جِنِّییاں ودھّ کِسے کمپّنی دِییاں وۄٹاں٬ اۄنا ہی اُہ آپݨی اِشتِہارباذی دا ریٹ ودھائی جاںدی ہَے۔ اِہ کُچھ اُسے ترہاں ہَے جِویں راجسی لِیڈر لالچ دے کے جنتا تۄں وۄٹاں لَیںدے ہن۔ پھِر ستّا وِچّ آ کے ہۄر مائِیا اتے تاکت اِکٹھّی کر کے اگلِییاں وۄٹاں وِچّ ہۄر لالچ دِںدّے ہن۔

سۄشل مِیڈِییا دا آدھار ساڈا دھِیان ہَے جِس نُۄں کھِچّݨ واستے کمپّنِییاں اِہ چالاں چلّ رہِییاں ہن۔ ساڈا دھِیان سِیمت ہۄݨ کر کے تھۄڑھے چِر واستے اِکاگر رہِ سکدا ہَے اتے اُہ وی کِسے اِکّ مُدّے ’تے۔ سپشٹ ہَے کِہ جِہڑا وی دھِیان اسِیں سۄشل مِیڈِییا نُۄں دِںدّے ہاں اُہ کِسے ہۄر کمّ دی کِیمت تے دِںدّے ہاں۔ نال ہی وِچارن والی اہِم گلّ اِہ ہَے کِہ سُبھاوک تَۄر ’تے ساڈے دھِیان دی پْروِرتی چلائِمان (استھائی) ہۄݨ کر کے٬ اِس نُۄں اِکاگر کرن وِچّ اسِیں پہِلاں ہی اسمرتھّ ہاں؛ اُپّرۄں کمپّنِییاں ولّۄں اِس نُۄں بھٹکائُݨ واستے لگاتار شاتر منسُۄبے بݨائے جاںدے رہِںدّے ہن۔ ساڈے تے ’اِکّ کملھی تے دُۄجے پَے گئی سِوِیاں دے راہ‘ دا اکھاݨ پُۄرا ڈھُکدا ہَے۔ اِس وِچار تۄں بھاو اِہ ہَے کِہ اِہ اِکّ گمبھِّیر سمسِّیا ہَے٬ جِس نُۄں سرسری نہِیں لَیݨا چاہِیدا۔ آپݨے دھِیان نُۄں سکاراتمک کمّاں اتے شُبھ وِچاراں لئی سامبھ کے رکھّݨ اتے ورتݨ واستے سانُۄں اِس نُۄں بھٹکائُݨ والھِییاں باہری گلّاں تۄں سُچیت ہۄݨ دی لۄڑ ہَے۔ سۄ پہِلاں اسِیں سۄشل مِیڈِییا دے ساڈے ’تے پَے رہے مںدّے پْربھاواں دی پچھاݨ کرنی ہَے٬ جِنہاں وِچّۄں کُجھ اِہ ہن:

1. سۄشل مِیڈِییا نیں اِنسان دا دھِیان٬ در-پیش اسلی سمسِّیاواں تۄں ہٹا کے منۄ-کلپِت سمسِّیاواں ول کر دِتّا ہَے۔ اِہ گلّ اجّ دے راجنِیتک لِیڈراں نُۄں وی بارا کھاںدی ہَے۔ چںدّ ’تے پلاٹ بُکّ کروائُݨ دِییاں سکِیماں بارے آپاں سبھ جاݨدے ہاں پر دھرتی ’تے منُکھّتا مُۄہرے کھڑھِییاں گمبھِّیر سمسِّیاواں ہر دِن ہۄر تِیبر ہۄ رہِییاں ہن۔

2. سۄشل مِیڈِییا ساڈے جِیون نُۄں امِیر نہِیں کردا اتے ناں ہی اِسدا سُدھار جاں وِکاس کردا ہَے۔ اِہ ساڈے دھِیان دی تِیکھݨتا اتے اِسدے اِکاگر رہِ سکݨ دے سمیں نُۄں گھٹائُںدا ہَے۔ ہںکّار وِچّ وادھا کردا ہَے۔ سانُۄں وستُۄ-وادی بݨائُںدا ہَے۔ ساڈے مناں وِچّ نکلی سُںدّرتا اتے پھۄکے ماݨ-سنمان جاں ٹَۄئر دے کھِیالی مِیار پکّے کردا ہَے۔

3. اِہ ساڈے وِچّ پھَۄری نتِیجے ہاسل کرن دی لالسا پَیدا کر دِںدّا ہَے۔ سانُۄں٬ نِٹھّ کے جاں سِرڑ نال مِہنت کر کے دُۄر-رس چںگّے نتِیجے دیݨ والھے کمّ کرن جۄگا نہِیں رہِݨ دِںدّا۔

4. سۄشل مِیڈِییا دی ودھّ ورتۄں نال ساڈے دِماگ وِچّ اِس ترہاں دِییاں تبدِیلِییاں آ جاںدِییاں ہن کِہ اسِیں آپݨے-آپ دی٬ پرِوارِک جِییاں اتے سمُچّے سماج دی اسلِیئت ’تے اِتبار کرنا چھڈّ بَیٹھدے ہاں۔ جِیون دی اسلِیئت تۄں دُۄر ہُںدّے رہِںدّے ہاں۔ اِسدی ودھّ آدت نال نَیتِک وِوہار وِچّ ہۄر گِراوٹ آئُںدی ہَے اتے ودھّ اُکسائۄُ وِیڈِیئۄذ آدِ دیکھݨ دی رُچی ودھدی رہِںدّی ہَے جِہڑا اِکّ کُ-چکّر بݨ جاںدا ہَے۔

5. سۄشل مِیڈِییا اِکّ نشا ہَے اتے ہۄر نشِیاں واںگ٬ سماں پا کے گھٹّ اسر کرن لگّ جاںدا ہَے۔ اِس نال اِسدے دیکھݨ دا سماں وی ودھائُݨا پَیںدا ہَے۔ لۄک اِتھّۄں تک اِس آدت دے گُلام ہۄ جاںدے ہن کِہ سَۄݨ تۄں پہِلاں تک اتے اُٹھّݨ تۄں تُرںتّ بائد سَیلّ-پھۄناں نال جُڑے ہُںدّے ہن۔

6. ہۄر کِسم دے نشے-پتّے باہرۄں جا کے لَیݨے پَیںدے ہن اتے اِنہاں ’تے کۄئی ناں کۄئی کانُۄن لگدا ہَے۔ پر سۄشل مِیڈِییا گھر بَیٹھِیاں نُۄں چَۄوی گھںٹّے ہاسل ہَے٬ اِس ’تے کۄئی کانُۄن نہِیں لگدا۔

7. ڈِجِٹل نشے کرن والھے دے دِماگ وِچّ وی اۄہی رس (ڈۄپامائیِن آدِ) پَیدا ہُںدّے ہن جِہڑے رسمی نشے کرن والھے دے ہُںدّے ہن۔ بھاو اِہ وی ’اَیڈِکٹِو‘ نشا ہَے۔

8. ہۄر نشِیاں دی آدت چھڈّݨ واںگ سۄشل مِیڈِییا دی آدت چھڈّݨی وی اَۄکھی ہَے۔ اِسدی وی تۄڑ لگّݨ لگّ جاںدی ہَے۔ اِس نُۄں چھڈّݨ واستے سانُۄں کۄئی سکاراتمک کمّ٬ کۄئی کھیڈاں٬ ولںٹِّیئر جاں سماجِک کمّ شُرُۄ کرنے پَیںدے ہن۔ کۄئی ہَیرانی دی گلّ نہِیں کِہ ہۄر نشا-چھڈائۄُ کیںدراں دی ترہاں کئی دیشاں (جپان آدِ) دِییاں سرکاراں نیں اِس واستے وی کیںدر کھۄلہݨے شُرُۄ کر دِتّے ہن۔

سُدھاروادی٬ کِتاباں سݨے انیکاں سادھناں راہِیں سۄشل مِیڈِییا دے وِرُدھّ آواذ اُٹھا رہے ہن۔ 2020 وِچّ ’دی سۄشل ڈِلیما‘ ناں دی اِکّ بہُت مشہُۄر ڈاکُۄمَیںٹری راہِیں سںسّار بھر وِچّ اِہ آواذ اُٹھّی سی۔ اِس وِچّ اِس کھیتر دے چۄٹی دے ماہراں٬ جِہڑے کھُد اِنہاں کمپّنِییاں وِچّ وڈّے-وڈّے اہُدِیاں ’تے کمّ کر چُکّے سن٬ نال کِیتِییاں اِںٹروِئُذ شامِل ہن۔ اِسدا سُنیہا بہُت سپشٹ ہَے کِہ سۄشل مِیڈِییا منُکھّتا تے بہُ-پکھّی مارُۄ پْربھاو پا رِہا ہَے۔ اِہ ڈاکُۄمَیںٹری دیکھݨ-یۄگ ہَے۔

اِسدا بھاو اِہ نہِیں کِہ تکنالۄجی دا سبھ کُچھ چھڈّ بَیٹھݨا ہَے؛ بلکِہ اجّ دِییاں بہُت ہی لابھدائِک تکنالۄجِییاں دی بھرپُۄر سد-ورتۄں کرنی ہَے۔ اسِیں اِںٹرنَیٹّ ورتدے ہاں کِئُںکِہ اِس تۄں سانُۄں لابھکاری سُۄچنا مِلدی ہَے۔ اِس راہِیں پردان کِیتِییاں سیواواں ہاسل ہُںدِّییاں ہن٬ جاں آپݨے کارۄباراں نال جُڑے کمّ کرنے ہُںدّے ہن۔ سانُۄں اِںٹرنَیٹّ اتے سۄشل مِیڈِییا دا پھرک سمجھݨا چاہِیدا ہَے٬ سہُۄلتاں دی آڑ وِچّ کمپّنِییاں ولّۄں ٹھگ نہِیں ہۄݨا۔ تکنالۄجی دا جائِذ پھائِدا اُٹھائُݨ واستے اِہ وی ذرُۄری ہَے کِہ اسِیں آپݨے جِیون دے اُچیرے مںتّو نُۄں نِردھارت کرِیئے اتے ’آپے دی پچھاݨ’ کرن دے اُپرالے کرِیئے۔ مہاں پُرکھاں دے درسائے آپا-پچھاݨ (Know Thyself) دے رستے ’تے تُرِیئے۔ تکنالۄجی دا آپۄ-آپݨے دھرماں دے مۄڈھی مہاں پُرکھاں دِییاں سِکھِّیاواں نال سُمیل کرِیئے اتے اِنہاں سبھ سِکھِّیاواں نُۄں مُکھّ رکھّ کے اِسدی سد-ورتۄں کرن دے اُپرالے کرِیئے۔

کِسے وی مںدّی آدت دا تِیاگ کرن واستے پہِلی ذرُۄری کاروائی ہَے آپݨی سۄچ نُۄں بدلݨا۔ آئیِنسٹِین دی پْرسِدھّ ٹُۄک ہَے کِہ اسِیں آپݨِییاں سمسِّیاواں اُسے سۄچ نال ہلّ نہِیں کر سکدے جِنہاں نال اسِیں اِنہاں نُۄں کھڑھِییاں کِیتا ہُںدّا ہَے۔ جِویں کِہ شُرُۄ وِچّ بِیانِیا گِیا ہَے سرکاراں سانُۄں اِس لُٹّ تۄں بچائُݨ وِچّ اسمرتھّ لگّدِییاں ہن۔ سِرپھ اِکّۄ ترِیکا جۄ اسِیں نِجّی جاں گرُپّاں وِچّ اِکٹھّے ہۄ کے ورت سکدے ہاں اُہ ہَے٬ آپݨے-آپ دا بچائۄ۔ بِلکُل اُسے ترہاں جِویں اسِیں آپݨی سمرتھّا تۄں باہرِییاں ہۄر سںسّارک آپھتاں تۄں بچݨ واستے کردے ہاں۔ اِس لُٹّ تۄں بچݨ واستے پرہیذ٬ سںتُّلن اتے سںجّم ہی اِکّ کارگر ترِیکا ہَے٬ جۄ سبھ نیں آپۄ-آپݨا کرنا ہَے۔ امرِیکا دے پْرسِدھّ ڈاکٹر اَیںڈرِئۄُ وِیل دا کہِݨا ہَے کِہ ’دوائی اتے ذہِر وِچّ٬ ماترا تۄں بگَیر ہۄر کۄئی پھرک نہِیں ہُںدّا۔”