اجّ منۄ-وِگِیان اتے سماج-وِگِیان دے کھیتراں وِچّ چرچا دا اِکّ مُکھّ وِشا اِہ ہَے کِہ سںسّار دی ہر پکھّ تۄں بے-تھاہ ترکّی دے باوجُۄد منُکھّی پْرسنّتا (Happiness) وِچّ سِرپھ نِگُۄݨا وادھا ہی کِئۄں ہۄ سکِیا ہَے؟ اِس نُۄں ہۄر کِویں ودھائِیا جا سکدا ہَے؟ وِشے دے ماہراں دی وڈّی گِݨتی اِسدا مُکھّ کارن ادھِیاتمواد اتے نَیتِک کدراں-کِیمتاں نُۄں اݨگَۄلِیا کرکے سائِںس نُۄں ذرُۄرت تۄں ودھّ دِتّی مہتّتا نُۄں منّدی ہَے۔ آپݨی اِس اُکائی نُۄں سوِیکار کردِیاں اُہ پِچھلے چھے-ستّ دہاکِیاں تۄں “Finding Modern Truth in Ancient Wisdom“دی وِچاردھارا دے ہامی بݨے ہن اتے اِس نُۄں آپݨِییاں کھۄجاں اتے لبھّتاں دا ادھار بݨا رہے ہن۔ اُہ سمجھ چُکّے ہن کِہ اِکلِّییاں باہری پْراپتِییاں سانُۄں پْرسنّتا نہِیں دے سکدِییاں کِئُںکِہ اِہ اَیسِییاں پْراپتِییاں نالۄں کِتے ودھّ ساڈے نِجّی دْرِشٹِیکۄݨ اتے ساڈے من دی اوستھا اُتّے نِربھر ہَے۔ اِہ کۄئی اَیسی مںذِّل وی نہِیں جِتھّے پہُںچّ کے اِہ کِسے مَیڈل جاں ٹراپھی دے رُۄپ وِچّ سانُۄں مِل جاݨی ہَے۔ اِس نُۄں تاں مںذِّل ول پُٹّے ہر کدم وِچّۄں لبھّݨ دی کلا سِکھّݨی پَیںدی ہَے اتے نِرںتّر ابھِیاس راہِیں اِس کلا نُۄں سںوّاردے رہِݨا پَیںدا ہَے۔ اِہ کلا ہَے آپݨے من دا سرب-پکھّی وِکاس۔ اِس واستے کئی سُچجِّییاں کاروائیِیاں نِجّی تَۄر ’تے جِیون بھر کردے رہِݨا پَیںدا ہَے۔

اِہ بہُت اُتشاہجنک گلّ ہَے کِہ پچھّمی ماہِراں نیں اِنہاں سچائیِیاں نُۄں کھُلّہ-دِلی نال گْرہِݨ کِیتا ہَے اتے سُہِردتا نال پُراتن پُۄربی سِیاݨپاں دا ورتمان پچھّمی کھۄجاں نال اِکّ اَیسا وِہارِک اتے اسردار سُمیل بݨائِیا ہَے جِس ’تے ساڈے من دا بھرۄسا وی بجھّ جاںدا ہَے اتے جِس نال ساڈے دِماگ دی تسلّی وی ہۄ جاںدی ہَے۔ اجّ دے پْرسِدھّ سکاراتمِک منۄوِگِیانی ڈا. مارٹِن سَیلِگمَین دا کتھن ہَے٬ “پْرسنّتا واستے آپاں نُۄں ماڈرن سائِںس اتے پُراتن سِیاݨپاں وِچّ٬ پُۄرب اتے پچھّم وِچّ اتے دِماگ دے کھبّے پاسے اتے سجّے پاسے وِچّ سہی سںتُّلن کائِم کرنا اتی ذرُۄری ہَے۔”اِہ گلّ جاݨکاری بھرپُۄر ہَے کِہUNO دِییاںGlobal Happiness & Well-Being Policy Reports 2018 & 2019 اتے World Happiness Reports 2019 & 2020 وِچّ اِنہاں سبھ گلّاں دا وِستھار نال ذِکر کِیتا گِیا ہَے۔ اِس وِچاردھارا دے سمرتھک ہۄر پْرسِدھّ منۄ-وِگِیانِییاں اتے سماج-وِگِیانِییاں ولّۄں لِکھے پیپر وی اِنہاں رِپۄرٹاں دا ہِسّا ہن۔ اِس تتھّ نُۄں کھُلّہے تَۄر ’تے سوِیکار کِیتا گِیا ہَے کِہ اجّ دی ترکّی دے کئی ہانِیکارک پکھّ وی ہن اتے اِس وِچّ بہُت اُۄݨتائیِیاں وی ہن جۄ منُکھّی پْرسنّتا نُۄں گھٹائُںدِییاں ہن۔ اِنہاں دی درُستی واستےUNO دِییاں سبںدھّت سںسّتھاواں نیں2030 تکّ دے ٹِیچے وی مِتھّے ہن پر اِنہاں دی پْراپتی دی سمبھّاونا گھٹّ ہَے۔ اِہ سبھ واستے چِںتّا دا کارن ہَے کِئُںکِہ اِسدا بھاو ہَے کِہ آئُݨ والے وکت وِچّ منُکھّی پْرسنّتا اجّ تۄں وی وڈّی وںگّار بݨ جاویگی۔ بھاویں UNO اتے اِسدِییاں سبھ سںسّتھاواں اتے دیشاں دِییاں سرکاراں آپݨا پھرذ پُۄرا کرن واستے دْرِڑھ ہن پر پْرسنّتا ودھائُݨ واستے نِجّی کۄشِشاں اتے کاروائیِیاں دا ودھّ مہتّو ہَے۔ آپݨِییاں کھۄجاں اتے پُراتن سِیاݨپاں دے سُمیل نُۄں ادھار بݨا کے اجّ دے ماہِر جِہڑِییاں کاروائیِیاں ’تے سبھ تۄں ودھّ سہِمت ہۄئے ہن٬ اُنہاں وِچّۄں مُڈھلِییاں کُچھ اِہ ہن: سادھنا٬ شُکر-گُذاری٬ سوِیکارتا٬ آتم-سںجّم٬ کھِما٬ نرمائی٬ دئِیا-بھاو٬ چںگّی سِہت٬ چںگّی سںگّت آدِ۔

پر آپاں اِنہاں نُۄں٬ کھاس کرکے سادھنا (Meditation) نُۄں٬ بہُتا کرکے پرمارتھ اتے دھرم-کرم دا ہی ہِسّا منّدے ہاں اتے سمجھدے ہاں کِہ اِنہاں دا ساڈے اِس جِیون نال بہُتا سبںدھّ نہِیں۔ پر ساڈی اِہ دھارنا ٹھِیک نہِیں۔اِہ گُݨ-دائِک کاروائیِیاں ساڈے دْرِشٹِیکۄݨ نُۄں اُسارُۄ بݨائُںدِییاں اتے ساڈے من دا وِکاس کردِییاں ہن۔ سادھنا اِنہاں وِچّۄں مُکھّ ہَے٬ جِسدا لابھ اسِیں اِس جِیون دے ہر کھیتر وِچّ اُٹھا سکدے ہاں۔ اِہ ٹھِیک ہَے کِہ اِہ پرمارتھ دا اِکّ بہُت ذرُۄری اںگّ ہَے٬ پر اِس تۄں اِہ بھاو نہِیں لِیا جاݨا چاہِیدا کِہ اِہ سِرپھ اِس کھیتر تک ہی سِیمت ہَے جاں کِسے دھرم-وِشیش دا ہی ایکادھِکار ہَے۔

ساڈے اِس بھُلیکھے نُۄں دُۄر کرن واستے اجّ دے پْرسِدھّ لیکھک یُوال ہراری نیں اُداہرݨ دِتّی ہَے کِہ دُنِییاں دے سارے دھرماں وِچّ کِتاباں دی ورتۄں ذرُۄری اتے آم ہَے پر اِسدا بھاو اِہ نہِیں کِہ کِتاباں سِرپھ پرمارتھ اتے دھرم واستے ہی ہُںدِّییاں ہن۔ ذِکر-یۄگ ہَے کِہ ڈا. ہراری اِکّ پھِلاسپھر-اِتِہاسکار اتے تِنّ بہُت پْرسِدھّ کِتاباں دے لیکھک ہن اتے کھُد پِچھلے وِیہ سال تۄں نیم نال سادھنا کر رہے ہن۔ اِسے ترہاں پچھّم وِچّ وڈِّییاں منِّییاں جاںدِییاں ہستِییاں جِویں کِہ اۄپراہ وِنپھریء٬ ڈا. دِیپک چۄپڑا اتے بِلّ گیٹس کھُد وی سادھنا کردے ہن اتے ہۄراں نُۄں وی پْریردے ہن۔ بِلّ گیٹس دا کہِݨا ہَے کِہ٬ “مَینُۄں ہُݨ اِہ سمجھ آئی ہَے کِہ سادھنا من واستے اُسے ترہاں دی اِکّ کسرت ہَے جِس ترہاں دی اسِیں کھیڈاں راہِیں سرِیر واستے کردے ہاں۔ مَیں سمجھدا ہاں کِہ اِسدا اِکلّے دھرم نال ہی سبںدھّ نہِیں۔ مَیں ہر رۄذ کُچھ وکت کڈھّ کے آپݨے من وِچّ اُٹھّ رہِییاں نکاراتمِک سۄچاں بارے وِچار کرکے اُنہاں تۄں دُۄر ہۄ رِہا ہاں۔”اِسے کرکے اجّ سںسّار وِچّ دھرم-نِرپکھّ سادھنا دی وی آم چرچا ہَے اتے اِہ دھارمِک ستھاناں وِچّۄں باہر نِکل کے وڈِّییاں یُۄنِیورسِٹِییاں٬ کارپۄریشناں٬ پھَۄجاں٬ ہسپتالاں٬ سُدھار-گھراں اتے کھیڈاں دے کھیتر وِچّ آپݨا پسار کر چُکّی ہَے۔ اِنہاں دے اُچّ-ادھِکاری کھُد اِسدا ابھِیاس کر رہے ہن اتے ماتہِتاں تۄں کروا رہے ہن۔

سادھنا دی مہتّتا سمجھݨ واستے پہِلاں آپݨے من دی اجّ دی اوستھا اُتّے وِچار کرنا اتے اِسدے سُبھاء٬ اِسدِییاں کھسلتاں٬ کمذۄرِییاں اتے پْرتِبھاواں بارے جاݨنا ذرُۄری ہَے۔ آپاں سبھ نُۄں پتا ہَے کِہ ساڈِییاں سارِییاں تاکتاں٬ کمذۄرِییاں٬ چںگِّییاں-مںدِّییاں آدتاں٬ چاہتاں اتے ہر سۄچ-وِچار دا سرۄت ساڈا من ہَے۔ اِسدا سۄچاں-وِچاراں دا وہِݨ کدے رُکدا نہِیں۔ اِنہاں سۄچاں دی ناں کۄئی ترتِیب ہُںدّی ہَے٬ ناں کۄئی ترک۔ اِہ بِیت چُکّے جِیون دے جھۄرے-پچھتاوے٬ ورتمان دِییاں سکِیماں اتے آئُݨ والے دے ڈر اتے چِںتّاواں٬ کھُںدھّکاں٬ اِیرکھا آدِک دا اَیسا رل-گڈّ ہُںدّا ہَے جِہڑا کِہ وار-وار دُہرائِیا جاںدا رہِںدّا ہَے۔ ماہر دسّدے ہن کِہ ساڈا من اِکّ دِن وِچّ ہذاراں وِچار٬ پھُرنے پَیدا کر سکدا ہَے۔ من دِییاں اِہ الامتاں تاں سِرپھ اِکّ نمُۄنا ہن٬ اِسدِییاں ہۄر بہُت پریشانِییاں اتے بِیمارِییاں واستے تاں منۄوِگِیانِییاں نیں “Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders” سِرلیکھ ہیٹھ اِکّ وڈّا مَینُۄئل بݨائِیا ہۄئِیا ہَے اتے اِہ ہر دس سال بائد update وی کِیتا جاںدا ہَے۔ اِہ مَینُۄئل پچھّمی کھۄجِییاں دا بݨائِیا ہۄئِیا ہَے جِہڑے اجے من اتے دِماگ دے پھرک نُۄں وی نہِیں سمجھ سکے اتے دِماگ اُپّر کِیتِییاں کھۄجاں نُۄں ہی من ’تے لاگُۄ کر رہے ہن۔ جے من بارے کۄئی کھۄجاں کردے وی ہن تاں ہۄراں تۄں اُنہاں دے مناں دی اوستھا بارے پُچھّ-پُچھا کے کردے ہن۔ پر پُۄربی ادھِیاتموادِییاں نیں اِہ سبھ کھۄجاں سِدھِّییاں آپۄ آپݨے مناں اُپّر کِیتِییاں ہن اتے اِنہاں کھۄجاں دے ادھار ’تے ہی من دِییاں کُدرتی آدتاں بارے جاݨکاری پْراپت کِیتی ہَے۔ اُہ من اتے اِسدِییاں آدتاں دی جۄردار شبداں وِچّ نِکھیدھی کردے ہن۔ گُرباݨی وِچّ تاں من نُۄں نِیچ٬ پاپی٬ ہِںسّک٬ مُۄرکھ٬ کُتّے دی پُۄچھ ورگا اتے جنماں-جنماں دِییاں مَیلاں وِچّ لِبّڑ کے کالا سِیاہ ہۄئِیا کِہا گِیا ہَے۔

آپݨے من دی اجّ دی اوستھا دا سبُۄت لبھّݨ واستے آپاں نُۄں کِسے ڈاکٹر جاں منۄ-وِگِیانی کۄل جاݨ دی لۄڑ نہِیں۔ آپݨے کمرے دی اِکاںت وِچّ بَیٹھ کے دس مِںٹّ گمبھِّیرتا اتے نِرپکھّتا (objectively) نال آپݨِییاں سۄچاں اتے آپݨے وِچاراں-پھُرنِیاں ول اںتّر-دھِیان ہۄݨ دی لۄڑ ہَے۔ اِنہاں دی آپاں ہڑھ دے پاݨی نال تُلنا کر سکدے ہاں٬ جِس وِچّ ساڈِییاں سبھ سِیاݨپاں٬ اسُۄل٬ سہُںیاّں اتے دْرِڑتاواں رُڑھ جاںدِییاں ہن۔ من دِییاں لگاتار چلّݨ والِییاں اِہ نکاراتمِک سۄچاں ہی ساڈِییاں مانسِک پریشانِییاں اتے بِیمارِییاں دا سبھ تۄں وڈّا کارن ہن جۄ سانُۄں اُداسی اتے ڈھہِںدِّییاں کلاں ول لِجاںدِییاں ہن اتے پْرسنّتا تۄں واںجھا رکھّدِییاں ہن۔ پر اِس ستھِتی واستے آپݨے-آپ نُۄں کسُۄروار منّݨ دی لۄڑ نہِیں کِئُںکِہ من دِییاں اِہ آدتاں اُسے ترہاں دا کُدرتی کانُۄن ہَے جِویں کِہ دھرتی دی کھِچّ اتے پاݨی دے نِواݨ ول وہِݨ دے کانُۄن ہن۔ پر جے اسِیں کُدرت دے ہۄر کانُۄناں نُۄں سمجھ کے اُنہاں نُۄں آپݨے لابھ واستے ورت رہے ہاں تاں من دے سُبھاء نُۄں سمجھ کے من دا پُۄرا وِکاس کِئۄں نہِیں کر رہے؟ کھاس کرکے اجّ جدۄں کِہ سمُۄہِک تَۄر ’تے سارے سںسّار نیں اتے نِجّی تَۄر ’تے آپاں سبھ نیں بہُت ترکّی کر رکھّی ہَے۔ آپاں آپݨے پُۄروجاں نالۄں کِتے ودھّ آتم-نِربھر٬ ودھّ پڑھے لِکھے اتے ودھّ کھُشہال ہاں۔ اِس ترہاں ساڈے کۄل آتم-سُدھار اتے منۄوِکاس دے مَۄکے اتے سہُۄلتاں اُنہاں نالۄں کِتے ودھّ ہن۔ سۄ آپاں اِس گلّ دے کسُۄروار ذرُۄر ہاں کِہ اِس ترہاں دے مددگار ماہَۄل تۄں لاہا نہِیں لَے رہے اتے درپیش وںگّار دا ٹاکرا نہِیں کر رہے۔

من دا سِدھّا تجربا پْراپت کر چُکّے پُۄربی مہاں-پُرکھ اِسدِییاں دۄ کُدرتی کھسلتاں بارے دسّدے ہن کِہ:

· من دِییاں سۄچ-وِچار کرن دِییاں آدتاں نُۄں دبائِیا نہِیں جا سکدا؛ اِنہاں دی دشا سُدھاری اتے دِشا بدلی جا سکدی ہَے۔

· من رساں-کساں دا شَۄکِین ہَے پر کِسے اِکّ رس اُتّے ٹِکِیا نہِیں رہِںدّا۔ اِکّ تۄں جدۄں اِہ اکّ جاںدا ہَے جاں دُۄجا اِس تۄں ودھِییا مِل جاںدا ہَے تاں پہِلے نُۄں چھڈّ دِںدّا ہَے۔

مہاں پُرکھاں نیں سانُۄں من دِییاں اِنہاں کھسلتاں تۄں پھائِدا اُٹھا کے اِس نُۄں سۄدھݨ دِییاں وِدھِییاں سِکھائیِیاں ہن اتے سادھنا اِنہاں وِچّۄں مُکھّ وِدھی ہَے۔ اِہ من دے امۄڑ ویگاں نُۄں سکاراتمِک پاسے مۄڑ کے اِسدے سُدھار اتے وِکاس کرن دا بہُت کارگر ڈھںگّ ہَے۔ منۄوِگِیانی وی بھاویں سادھنا نُۄں منۄ-وِکاس دا سبھ تۄں سرل اتے کارگر ڈھںگّ منّدے ہن پر اُہ نال ہۄر ڈاکٹری ڈھںگّاں دی وی سِپھارش کردے ہن٬ جِویں کِہ:

1) Cognitive Behavioral Therapy

2) Acceptance and Commitment Therapy

3) پْرۄجَیکّ (Prozac) Medicine

اِہ ترِیکے مہِںگّے اتے وکتی ہن اتے ڈاکٹری سیواواں دے مُتھاج ہن۔ سادھنا اِکّ وِیاپک کاروائی ہَے جۄ ساڈے ہتھّ-وسّ ہَے۔ ہر چھۄٹے وڈّے نیں آپۄ آپݨی کرنی ہَے٬ اِس ترہاں اِہ برابری دا اِہساس پَیدا کردی ہَے۔ آپۄ آپݨے پوِتّر دھارمِکّ گْرںتھّ دِییاں سِکھِّیاواں دے پرِپیکھ وِچّ آپݨی نِرپکھّ سوَے پڑچۄل دا سبھ تۄں ودھِییا ڈھںگّ ہَے۔ اِسدِییاں انیکاں وِدھِییاں ہن پر اِنہاں سبھ دا مںتّو اِکّۄ ہَے کِہ من دِییاں ڈھاہُۄ اتے پھذُۄل سۄچاں نُۄں اُسارُۄ اتے سارتھِک بݨائُݨا اتے من نُۄں اِکاگر کرنا تاں کِہ اِہ ڈسِپلن وِچّ آ سکے۔ سمجھݨ واستے اِہ وِدھی بہُت سَۄکھی لگدی ہَے: آرام نال اڈۄل ہۄ کے اکھّاں بںدّ کرکے بَیٹھ جائۄ٬ آپݨے ساہاں اُپّر جاں کِسے سرُۄپ اُپّر دھِیان لائُݨ دی کۄشِش کرۄ جاں کِسے کھاس شبد جاں شبداں دے سمُۄہ نُۄں دُہرائۄ٬ اتے من نُۄں اِدھّر اُدھّر جاݨ تۄں رۄکۄ۔ ہر اِنسان کِسے جاݨکار تۄں سِکھلائی لَے کے اِسدا ابھِیاس کر سکدا ہَے۔ سادھنا جاں مَیڈِیٹیشن واستے کِسے دھرم وِشیش دے پَیرۄکار ہۄݨا٬ کِسے کھاس کِسم دے کپّڑے پائُݨے جاں بھیکھ دھارن کرنا کۄئی ذرُۄری نہِیں۔ کِسے کرمکاںڈ٬ پُۄجا آرتی جاں متھّے ٹیکݨ دی لۄڑ نہِیں۔ اِس کاروائی تۄں پُۄرا لابھ اُٹھائُݨ واستے پوِتّر اتے نَیتِک کدراں کِیمتاں والا جِیون جِئۄُݨا پہِلی وڈّی شرت ہَے۔ اِہ ہر رۄذ اتے نِرںتّر کردے رہِݨ والا ابھِیاس ہَے۔ اِس ترہاں دا جِیون جِتھّے سادھنا دے ابھِیاس واستے مددگار ہُںدّا ہَے اُتھّے سادھنا اِس ترہاں دا جِیون جِئۄُݨ واستے سانُۄں دْرِڑھتا پْردان کردی ہَے۔ اِس ترہاں اِہ اِکّ دُولّی کاروائی ہَے۔ پر اِسدا ابھِیاس بہُت اَۄکھا ہَے٬ آپاں کۄشِشاں کرن دے باوجُۄد اِس ترہاں کرن وِچّ اسپھل رہِںدّے ہاں۔ پر اِہ اسپھلتا وی اِکّ پْراپتی ہَے۔ اِس نال ساڈے ہںکّار دا ذۄر گھٹدا ہَے اتے ساڈے من وِچّ نِمرتا دا بھاو پَیدا ہُںدّا ہَے۔ چُݨے ہۄئے شبداں دی وار-وار دُہرائی نال اتے دھِیان اِکاگر کرن دِییاں کۄشِشاں نال ساڈِییاں پہِلِییاں سۄچاں دی کاٹ ہُںدّی جاویگی۔ ساڈِییاں اِچھاواں٬ چاہتاں اتے پھذُۄل بںدھّناں دی پکڑ وی ڈھِلّی ہۄݨی شُرُۄ ہۄ جاویگی۔ شُرُۄ-شُرُۄ وِچّ مَیڈِیٹیشن دا مںتّو آپݨِییاں سۄچاں نُۄں کںٹّرۄل کرن دا نہِیں ہُںدّا بلکِہ آپݨے آپ نُۄں سۄچاں دے کںٹّرۄل وِچّۄں باہر کڈھّݨ تۄں ہُںدّا ہَے۔ اسِیں آپݨے گُݨاں اتے اَۄگُݨاں اُپّر جذبات رہِت بھاونا نال وِچار کرنا سِکھّ جاںدے ہاں۔ ساڈی آپݨے آپ نُۄں نِرپکھّتا نال پرکھ پڑچۄل کر سکݨ دی سمرتھّا ودھ جاںدی ہَے۔ جد کۄئی ساڈی نُکتاچِینی جاں وِرۄدھتا کردا ہَے٬ اسِیں پھَۄری اتے بیلۄڑی پْرتِیکِرِیا کرن دی آدت تۄں چھُٹکارا پا لَیںدے ہاں۔ اِس ترہاں آپاں ہر کمّ نُۄں ودھّ پْربھاوکاری اتے ودھّ مِیاری کِسم دا بݨا سکدے ہاں اتے اِہ سبھ سادھنا وِچّۄں اُپجدا ہَے۔ سادھنا (Meditation) نُۄں پْرمُکھّ اِس کرکے منِّیا جاںدا ہَے کِہ اِس نال جاں سادھک وِچّ ہۄر شُبھ گُݨ پَیدا ہۄ جاںدے ہن جاں اِسدے ابھِیاس واستے ہۄر شُبھ گُݨاں دی ذرُۄرت پَیںدی ہَے۔ اِہ گُݨ سانُۄں ہر کمّ اتے ہر گلّ وِچّۄں پْرسنّتا لبھّݨ دی کلا سِکھائُںدے ہن جِہڑی اجّ وی ساڈے واستے لابھکاری ہَے اتے سانُۄں بھوِکھّ دے وںگّارمئی ہالات واستے وی تِیار کریگی۔ سۄ لیکھ دے ارمبھّ وِچّ اُٹھائے پْرشن کِہ پْرسنّتا کِویں ودھائی جا سکدی ہَے٬ دا اُتّر ہَے کِہ پُراتن پُۄربی سِیاݨپاں اتے ورتمان پچھّمی کھۄجاں دے سُمیل دِییاں ساجھِییاں کاروائیِیاں کرنا٬ جِنہاں وِچّۄں مُکھّ ہَے سادھنا۔