کالے توِیاں وِچۄں لِشکدا کرنَیل سِںگھّ پارس دا ناں تے گُۄںجدی گڑھکدی آواذ تاں پںجّاب دِییاں ہواواں تے فِذاواں وِچ بڑے سالاں تۄں آپݨے رساں-رںگّاں سمیت آم پںجّابِییاں واںگ میرے سِر `تے وی جادُۄ واںگ دھُۄڑی ہۄئی سی٬ پر پارس نُۄں مِلݨ دا سببّ اُدۄں جا کے بݨِیاں٬ جدۄں اُہنے آپݨا کوِیشری-لںگّۄٹ لاہ کے کِلّی اُتّے ٹںگّ دِتا سی اتے رامُۄوالے نُۄں چھڈّ کے کنیڈا وِچ آپݨے پرِوار دے جِییاں کۄل وسیبا کر لِیا سی۔ ’پںجّابی ستھّ‘ لامبڑا نیں ہریک سال پںجّابی ساہِت-سبھِیاچار دِییاں وڈِّییاں شکھسِیئتاں نُۄں سنمانت کرن والے سالانا پْرۄگرام وِچ کرنَیل سِںگھّ پارس نُۄں کوِیشری دے کھیتر وِچ پائے اُہدے لاسانی یۄگدان لئی سنمانت کرنا سی۔
کرنَیل سِںگھّ پارس٬ رام سرُۄپ اݨخی تے کُجھّ ہۄر وِدوان اِس سماگم دی سۄبھا سن۔ سماگم دی پْردھانگی گُربچن سِںگھّ بھُلّر کر رِہا سی۔ جاݨدا تاں اُہ پارس نُۄں پہِلاں ہی سی٬ پر آپݨے مخسُۄس اںدّاذ وِچ اُہنے آپݨے پِچھّے کھلۄتے پارس کۄلۄں اُس بارے جانݨا چاہِیا۔ بذُرگ پارس وی سۄچدا ہۄویگا کِہ جِس بںدّے نیں سماگم دی پْردھانگی کرنی ہۄوے٬ اُہ اُس بارے جاݨدا تاں ہۄویگا ہی٬ پر ہُݨ جاݨ-بُجھّ کے اݨجاݨ بݨن دا وِخالا کر رِہا ہَے۔ پارس نیں وی سِدھّا جواب دیݨ دی تھاں آپݨے مخسُۄس اںدّاذ وِچ کِہا٬ “مَیں بلوںتّ سُںہّ رامُۄوالِیئے دا پِئۄ آں۔”
اِس جواب وِچ مِٹھّی جِہی مشکری وی سی تے ڈُۄںگھی ہکِیکت وی۔ ساڈی آپݨے لیکھکاں٬ کلاکاراں لئی گھٹدی جاںدی اپݨتّ تے راجنِیتک لۄکاں دی لۄڑۄں ودھّ ودھدی جاںدی چاپلُۄسی دی اہِمِیئت `تے کرڑا وِئںگّ وی سی۔ بلوںتّ سِںگھّ اُنہِیں دِنِیں کیںدر وِچ وذِیر سی۔ کرنَیل سِںگھّ پارس شائِد اِہ کہِݨا چاہ رِہا سی کِہ بھائی! جیکر تُسِیں ادھّی سدی تۄں ودھّ پںجّاب دِییاں سٹیجاں دا شِںگّار بݨے رہِݨ والے کوِیشر-کلاکار بارے اجے تکّ اݨجاݨ ہۄ تے جے تُسِیں راجنِیتِیواناں نُۄں ہی پچھاݨدے اۄ تاں بلوںتّ سِںگھّ رامُۄوالِیئے دے ہوالے نال ہی مَینُۄں پچھاݨ لوۄگے۔ گُربچن سِںگھّ بھُلّر وی آخر ’گُربچن سِںگھّ بھُلّر‘ ہۄئِیا! کہِݨ لگّا٬ “بذُرگۄ! اسِیں بلوںتّ سِںگھّ رامُۄوالِیئے دے پِئۄ نُۄں نہِیں جاݨدے۔ اسِیں تاں اُس کرنَیل سِںگھّ پارس رامُۄوالِیئے نُۄں جاݨدے ہاں٬ جِہدا مُںڈّا بلوںتّ سِںگھّ رامُۄوالِییا اے اتے اُستۄں وی ودھّ اسِیں اُس کرنَیل سِںگھّ پارس رامُۄوالِیئے نُۄں پِیاردے ستِکاردے آں٬ جِیہدِییاں ’جگّ جںکّشن ریلاں دا٬ گڈّی اِکّ آوے اِکّ جاوے‘ ورگِییاں کوِتاواں اسِیں بچپن وِچ گُݨگُݨائِیا تے گائِیا کردے ساں٬ تے جِیہنُۄں ویکھݨ تے سُݨن دی رِیجھ ہر پل ساڈے من وِچ مچلدی رہِںدّی سی۔ جے تُسِیں اۄہۄ ہی کرنَیل سِںگھّ پارس اۄ٬ جۄ ساڈے بچپن تۄں ہی ساڈے چیتِیاں وِچ وسِّیا ہۄئِیا اے تاں تُہانُۄں میری بہُت بہُت نمسکار!”
پںجّاب دے اِس اذِیم کوِیشر نُۄں اِہ سمُچّے پںجّابی مناں دی نمسکار سی۔
کئی سالاں بائد لامبڑے والے سنمان سماگم دی گلّ پارس نال کُجھّ اِںج ہۄئی۔ نِںدّر گھُگِیاݨوی پارس بارے کِتاب لِکھ رِہا سی۔ اِکّ رات نُۄں اُہدا فۄن آئِیا٬ “اںکّل جی! مَیں رامُۄوالے تۄں بۄلداں۔ باپُۄ پارس تُہاڈے نال گلّ کرنا چاہُںدّے نیں۔”
اُہنے فۄن پارس نُۄں پھڑا دِتّا۔ پارس بۄل رِہا سی٬ “سںدھُّۄ! تُۄں لامبڑے والے سماگم `تے جۄ کُجھّ میرے بارے بۄلِیا سی٬ مَینُۄں ہُݨ تکّ یاد اےَ۔ تُۄں اُہ لفذ بۄل کے مَینُۄں بہُت ماݨ دِتّا سی بھائی! مَیں تیرا بہُت دھنّواد کردَیں۔”
تے اُہ میرے بۄلے لفذاں دے سواد وِچ گڑُۄںد ہۄئِیا اُنہاں دے وِستھار وِچ وہِ گِیا۔
لامبڑے والے سماگم دا مَیں مںچّ-سںچّالک ساں۔ سنمان لَیݨ والِییاں تے ہۄر شخسِیئتاں واری واری بۄل گئیِیاں سن۔
سٹیج سںچّالک دی سیوا نِبھائُںدِیاں مَیں رام سرُۄپ اݨخی ورگے آپݨے خیتر دے نامور لۄکاں نُۄں٬ واری واری٬ سٹیج `تے بُلا کے سنمان دیݨ دی رسم ادا کرن پِچھّۄں کِہا٬ “دۄستۄ! تُسِیں سۄچدے ہۄوۄگے کِہ مَیں کرنَیل سِںگھّ پارس ہُراں نُۄں سنمانت کرن تے بُلائُݨ لئی سماگم دے سبھ تۄں اخِیر `تے کِئۄں رکھِّیا اے؟ شائِد پارس ہُرِیں وی اںدّرے اںدّر میرے `تے خفا ہۄ رہے ہۄݨگے کِہ مَیں اُنہاں دا ناں اگّے تۄں اگّے ٹالھی جا رِہاں۔ پر مَیں جاݨداں کِہ اجّ دے میلے دا مُکھّ آکرشݨ پارس ہُرِیں ہی نیں۔ جِنّاں چِر سرۄتے پارس ہُراں نُۄں سُݨ نہِیں لَیݨگے٬ اۄنا چِر پںڈّال وِچۄں اُٹھّ کے نہِیں جاݨ لگّے۔ سرۄتِیاں نُۄں اخِیر تکّ بنّہ کے بِٹھائی رکھّݨا سٹیج سکتّر دی ذِمّیواری ہُںدّی ہَے۔ اسِیں جدۄں چھۄٹے ہُںدّے ساں تاں دِیوالی والی رات نُۄں پٹاکے٬ بمبّ٬ ہوائیِیاں٬ شُرلِییاں٬ پھُلّجھڑِییاں تے آتِشباذی دا ہۄر سمان چلا کے دِیوالی دا آنںدّ ماݨدے ساں پر جدۄں سارا کُجھّ ختم ہۄ جاںدا تاں اِکّ وڈّا انار اِس لئی سامبھ کے رکھِّیا ہُںدّا سی کِہ آخر وِچ چلّݨ والا اِہ انار آپݨی رَۄشنی نال جھِلمِلائُںدے تارِیاں-چںگِّیاڑِیاں دے جلَۄء سمیت ساڈے چیتِیاں وِچ سال بھر لِشکدا رہے۔ مَیں وی آپݨا اِہ وڈّا انار اخِیر اُتّے چلائُݨ لئی رکھّ چھڈِّیا سی۔ پںجّابی کوِیشری دا اِہ انار تاں پِچھلے کئی دہاکِیاں تۄں پُۄری آبھا نال ساڈے چیتِیاں وِچ لِش-لِش لِشک رِہا اے پر اجّ اِکّ وار پھیر اُنہاں دے بۄلاں وِچۄں جھردِییاں شُیاواں دا جلَۄء ماݨۄ۔”
سرۄتِیاں نیں گڑگڑائُںدِییاں تاڑِییاں نال میرے بۄلاں دا ہُںگّارا بھرِیا۔ مَیں کُجھّ غلت وی تاں نہِیں سی کِہا۔ پارس اجّ وی کوِیشری دے اِتِہاس دے آکاش وِچ دھرُۄ تارے واںگ لِشک رِہا ہَے۔
سٹیج `تے آ کے پارس نیں آپݨی وڈیری ہُںدّی جا رہی اُمر دے ہوالے نال گلّ شُرُۄ کِیتی٬ “مَۄت دا مَینُۄں ڈر کۄئی نہِیں تے جاݨ دی مَینُۄں کاہل کۄئی نہِیں۔”
پہِلے ہی دۄ واکاں نال اُہنے سرۄتِیاں نُۄں آپݨی مُٹھّی وِچ لَے لِیا۔ اِنہاں واکاں وِچ ذِںدّگی تے مَۄت نُۄں سہِج نال لَیݨ تے جِئۄُݨ دا ہُنر وی لُکِیا ہۄئِیا سی۔ پھِر کِنّا ہی چِر لۄک اُہدے لِشکدے٬ چمکدے تے کھڑکدے بۄلاں نال مںتّر-مُگدھ ہۄئے بَیٹھے٬ دھَۄݨاں سِدھِّییاں کر کے تے اُلر-اُلر کے اُہنُۄں ویکھدے تے سُݨدے رہے۔ ایسے بھاشݨ-یۄگتا تے گائِݨ-یۄگتا دی بدَۄلت اُہنے لمّاں سماں پںجّابی مناں `تے راج کِیتا۔
اِس گھٹنا تۄں دس-باراں سال بائد کنیڈا تۄں پںجّاب آئے کرنَیل سِںگھّ پارس دا دیش بھگت یادگار ہال جلںدھّر وِچ رُۄ-ب-رُۄ کروائِیا گِیا۔ سرۄتِیاں وِچ جلںدھّر تے آس پاس دے نامور لیکھک تے بُدھّجِیوی شامل سن۔ دیش بھگت یادگار کمیٹی دے تتکالی پْردھان بابا بھگت سِںگھّ بِلگا تے نامور کوِیشر جۄگا سِںگھّ جۄگی وی ہاذر سن۔ جۄگا سِںگھّ جۄگی دی واری آئی تاں اُہنے کوِیشری دے خیتر وِچ پارس دے پائے یۄگدان دی گلّ وی کِیتی تے پارس نُۄں آپݨے گُرُۄیاں ورگے پْریرنا سرۄت ہۄݨ دا ماݨ دِںدِّیاں پارس دے لِکھے چھںدّ دا اِکّ بںدّ کوِیشری اںدّاذ وِچ گا کے سُݨائِیا:
دسویں پِتا جی دسمیش چۄجی جی٬
پَیج رکھّۄ باݨے دی٬
کوِتا `چ پاوݨے دی آ ’جے سۄجھی جی٬
پیٹے اتے تاݨے دی٬
اڑے ناں اڑی چھںدّاں دی
لگّ ’جے سبھا `چ پھُلّجھڑی چھںدّاں دی۔
مَیں جۄگی دے کۄل کھلۄتا ساں۔ پتا نہِیں میرے اںدّر کِتھّۄں دبِّیا سۄما پھُٹّ نِکلِیا۔ مَیں اۄنی ہی اُچّی آواذ تے اۄسے اںدّاذ وِچ اگلا بںدّ گائُݨا شُرُۄ کر دِتّا جِویں اِکّ تۄں بائد دُۄجا کوِیشر بۄل چُکّدا اے۔
نپّ سُچّ گڈّی تۄر ’تی سٹیشنۄ٬
ویکھِیا ’سِںگّل‘ ناں۔
کوِتا دے لڈُّۄ بݨے بِناں ویسݨۄں٬
پڑھِیا پِںگّل ناں٬
ناں مَیں ماہِر گِیان ’چ۔
بھر دے مِٹھاس شائِراں دی ذبان ’چ۔
درشکاں-سرۄتِیاں نیں تاڑِییاں تاں مارنِییاں ہی سن٬ اُہ میرا اِہ رُۄپ ویکھ کے ہَیران تے خُش وی سن۔
بچپن وِچ مَینُۄں کوِیسراں تے ڈھاڈِییاں نُۄں سُݨن دا بڑا شَۄک سی۔ ساڈے آپݨے پِںڈّ وِچ ہی دۄ-تِنّ وڈّے جۄڑ-میلے لگّدے سن۔ منّے-پْرمنّے ڈھاڈِییاں تے کوِیشراں نُۄں سُݨن دا سببّ بݨدا رہِںدّا۔ ہَیرانی دی گلّ اِہ سی کِہ بہُتے کوِیشر پارس دی کوِیشری دے اخِیر `تے آپݨا ناں جۄڑ کے ’آپݨی‘ بݨا لَیںدے۔ اِنہاں وِچۄں ماجھے دے کئی نامی کوِیشر وی اِہ ’کمّ‘ کر لَیںدے سن۔ جِہڑا چھںدّ جۄگا سِںگھّ جۄگی نیں اجّ سُݨائِیا سی٬ اِہ تاں اسِیں سَیںکڑے وار کوِیشراں کۄلۄں سُݨ چُکّے ساں٬ پر مَینُۄں اجّ پتا لگّا سی کِہ اِہ کرنَیل سِںگھّ پارس دا لِکھِیا ہۄئِیا سی۔ تے اُستۄں وی وڈّی ہَیرانی دی گلّ اِہ سی کِہ اِہ اُہنے آپݨے سِکھاںدرُۄ دَۄر وِچ لِکھِیا سی۔ پارس دسّدا سی اِکّ وار مُکتسر میلے `تے اُسنے مۄہن سِںگھّ رۄڈِیاں والے دے جتھے دا پْرۄگرام سُݨِیا؛ جۄ اُسنُۄں بہُت پسںدّ آئِیا٬ تے اُہ مۄہن سِںگھّ نُۄں مِلݨ دی ٹھاݨ کے اُسدے رُۄبرُۄ جا ہۄئِیا۔
اُہنے مۄہن سِںگھّ نُۄں آپݨی لِکھݨ دی رُچی بارے دسِّیا تاں مۄہن سِںگھّ نیں اُہنُۄں آپݨا لِکھِیا کُجھّ سُݨائُݨ لئی کِہا۔ تے پارس نیں اِہ بۄل تُرںتّ جۄڑ کے سُݨا دِتّے:
نِتّ-نِتّ کٹھِّییاں ناں ہۄݨاں رُۄہاں نیں٬
گتی دا آئُںدا ویگ نہِیں٬
بںدّے مِل پَیݨ مِلݨا نہِیں کھُۄہاں نیں٬
سکدا ہۄ نیم نہِیں٬
وسدے جہان `چ۔
بھر دے مِٹھاس شائِراں دی ذُبان ’چ۔
آپݨے پہِلے دِناں وِچ ہی اینی اُچ-پائے دی کوِتا لِکھݨا تے کوِتا نُۄں پرِبھاشِت کرنا اُہدے اںدّر لُکی ادُتّی شائِرانا پْرتِبھا دا لہِرِییا جھلکارا ہی کِہا جا سکدا ہَے۔
مَینُۄں اِہ سارا چھںدّ بچپن تۄں یاد سی کِئُںکِہ ساڈے اِلاکے دے بہُتے کوِیشر آپݨا پْرسںگّ شُرُۄ کرن تۄں پہِلاں اِسنُۄں ’بںدّناں‘ دے رُۄپ وِچ گائُںدے سن۔
اِنہاں ستراں دی گہِرائی وِچ اُتر کے ویکھِیئے تاں پتا چلّدا ہَے کِہ کوِتا کی ہُںدّی ہَے؟ کِہۄ کِہی ہۄݨی چاہِیدی ہَے؟ کِنہاں واستے ہۄݨی چاہِیدی اے؟ آدِ سوالاں نال پارس کھَۄجھلدا نذر آئُںدا ہَے۔
پہِلے بںدّ وِچ ہی کوی آکھدا اے:
کوِتا `چ پاوݨے دی آ ’جے سۄجھی جی٬
پیٹے اتے تاݨے دی٬
اڑے ناں اڑی چھںدّاں دی
لگّ ’جے سبھا `چ پھُلّجھڑی چھںدّاں دی۔
کوی نُۄں اِس گلّ دی بُنِیادی سۄجھی ہَے کِہ ’پیٹے-تاݨے‘ تۄں بِنا٬ بھاو کھِیالاں تے وِچاراں نُۄں ٹھِیک ترتِیب وِچ جۄڑن تے اُݨن-بُݨن تۄں بِنا کوِتا دی اُساری نہِیں ہۄ سکدی۔ خاس تَۄر `تے اُس کوِتا دی٬ جِسنُۄں سبھا وِچ گا کے لۄکاں دے مناں وِچ جذبے تے اُتیجنا دِییاں پھُلجھڑِییاں لِشکائُݨِییاں ہۄݨ۔ اِہ تاں ہی ہۄ سکدا ہَے جے کوِتا چھںدّ-بدھّ وی ہۄوے تے چھںدّ وِچ اجِہی روانی وی ہۄوے کِہ بۄل کِتے اڑدے ناں جاپݨ۔ اِنہاں ستراں وِچ ہی کوی دا اَیلانناما وی ہَے کِہ اُہدی کوِتا لۄکاں لئی٬ لۄکاں دی سبھا وِچ گائی تے سُݨائی جاݨ والی ہَے٬ اِہ کیول پڑھݨ والی کوِتا نہِیں۔ اِہ کوِتا سرۄتا-مُکھی ہَے۔
اجِہی کوِتا لِکھݨ لئی سُچیت کۄشِش کرنی پَیںدی ہَے۔ اجِہی کوِتا کۄئی اِلہام نہِیں ہُںدّی۔
ہُݨ اگلِییاں ستراں ویکھۄ۔ اِنہاں ستراں وِچ کوی آپݨی رچنا-پْرکِرِیا دے کرتاری امل نال ساڈی جاݨ-پچھاݨ کروا رِہا ہَے۔
نپّ سُچّ گڈّی تۄر ’تی سٹیشنۄ٬
ویکھِیا ’سِںگّل‘ ناں۔
کوِتا دے لڈُّۄ بݨے بِناں ویسݨۄں٬
پڑھِیا پِںگّل ناں٬
ناں مَیں ماہِر گِیان ’چ۔
بھر دے مِٹھاس شائِراں دی ذبان ’چ۔
اِنہاں ستراں وِچ کوی دا منّݨا ہَے کِہ بیشکّ کوِتا اِلہام نہِیں ہُںدّی پر جدۄں کوی دے اںدّرلا شائِر جاگدا ہَے تے کوِتا رواں چال تُرنا شُرُۄ کردی ہَے تاں اُدۄں کوِتا ’کھُۄن وِچ ڈُبّ کے ہی لِکھی جاںدی ہَے‘, اُدۄں بہِر٬ جاں پِںگّل دے (سِںگّل) سِگنل اُہدی شائِری دی ’شُک شُک‘ بھجّدی گڈّی نُۄں رۄک نہِیں سکدے۔ اُدۄں ’بِناں ویسݨ تۄں کوِتا دے لڈُّۄ‘ بݨن لگّدے نیں۔ کرتاری امل وِچ پِیا کوی نِہۄںد وِچۄں ہۄںد سِرجدا ہَے۔ جِہڑی کوِتا ’اُچّے-نشتّراں‘ وِچ وسّدی سی٬ اُہنے اُہنُۄں شبداں وِچ بنّہ کے کاغذ `تے لَے آئُݨا ہَے۔ رچنا-پْرکِرِیا دے اِس بِیان وِچ کوی جدۄں نِمرتا سہِت ’پِںگّل‘ دے ناں پڑھے ہۄݨ اتے ’گِیان وِچ ماہِر ناں ہۄݨ’ دی گلّ کبُۄلدا ہَے تاں اُہ اسل وِچ اِہ گلّ تسلِیم کر رِہا ہَے کِہ کوِتا لِکھݨ لئی کاوِک-نیماں اتے ذِںدّگی٬ دۄواں دا٬ گِیان ہۄݨا وی لاذمی ہَے۔ پر جدۄں شائِر لِکھݨ دے آلم وِچ ڈُبّا ہُںدّا اے اُدۄں جِیون تے کوِتا لِکھݨ دا گِیان٬ چھںدّ-پْربںدھّ تے سارا کاوِک-وِدھان ہُںدّا تاں اُہدے اںگّ-سںگّ ہی ہَے٬ پر ذاہِرا تَۄر `تے نہِیں٬ سگۄں پِچھۄکڑ وِچ رہِ کے کوِتا دے آ رہے وہائۄ نُۄں آپݨے آپ ہی ترتِیب تے تراش رِہا ہُںدّا اے۔ اِس ویلے اُہدا سُچیت اتے اوچیت دۄویں لگاتار سہِج سںجّۄگ وِچ وِچر رہے ہُںدّے نیں۔ ایسے سہِج وِچۄں ہی کوِتا کُجھّ اِس اںدّاذ وِچ پھُٹّ نِکلدی ہَے کِہ خِیالاں دِییاں سںدّلی پٹارِییاں خُشبُۄیاں خِلاردِییاں کھُلّہݨ لگّدِییاں نیں تے سُرت دے بںدّ جھرۄخے وی کھُلّہ جاںدے ہن۔ من کلپنا دِییاں اُچِییاں اُڈاݨا بھرن لگّدا ہَے۔ کھُلّہݨ خِیالاں سںدّل پٹارِییاں٬
سُرتی جِئۄں سُۄتر۔
لائُںدا رہوے من ارشی اُڈارِییاں٬
بݨ کے کبُۄتر۔
ہَیرانی دی گلّ تاں اِہ ہَے کِہ جدۄں پارس کوِتا نُۄں کاوِ-شاسترِییاں واںگ پرِبھاشِت کر رِہا سی٬ اُدۄں اُہدی اُمر مہِذ چَۄداں-پںدّراں سال دی سی۔ دُۄجی گلّ اِہ کِہ مَیں اِہ کوِتا پارس دی لِکھی کِسے کِتاب جاں کِسّے وِچۄں پڑھ کے نہِیں لِکھ رِہا٬ سگۄں آپݨے پںجّاہ-پچوںجّا سال پہِلاں دے چیتے وِچۄں کڈھّ کے لِکھ رِہا ہاں۔ اجّ کلّہ دے شائِر تاں آپݨی کوِتا وی ذبانی یاد نہِیں رکھّ سکدے۔ جے کِتے سُنائُݨی پَے جاوے تاں آپݨِییاں کِتاباں دے ورکے پھرۄلݨ لگّ جاںدے نیں۔
کرنَیل سِںگھّ ’پارس‘ سچّمُچّ دا پارس سی۔ اُسدی سُۄجھ دی چھۄہ نال سادھارن جِہے شبد ہُسِین ترتِیب وِچ جُڑ کے اجِہے لِشکے کِہ اُنہاں دی رَۄشنی وِچ سادھارن پیںڈُۄ پںجّابی آپݨے لۄک وِرسے٬ سماج٬ سبھِیاچار اتے اِتِہاس دے نال-نال آپݨی رُۄہ نُۄں ویکھݨ, سمجھݨ تے مانݨ دے یۄگ مہِسُۄس کرن لگّا۔ ادھّی سدی تۄں ودھّ اُسدی کوِیشری٬ اُسدے ساتھِییاں دی گائِکی اتے پارس دی پیشکاری دا جادُۄ پںجّابِییاں دے سِر چڑھ کے بۄلدا رِہا۔
کدی پںجّاب وِچ پارس دی اجِہی جھںڈّی سی کِہ کۄئی میلا جاں وڈّے تۄں وڈّا دھارمِک٬ سماجِک-سبھِیاچارک سماگم اُسدے کوِیشری جتھّے دی شمُۄلِیئت تۄں بِناں ادھُۄرا سمجھِیا جاںدا سی۔ لۄک مِیلاں تکّ پَیںڈا جھاگ کے اُسدے اکھاڑے سُݨن جاںدے۔ اُسدے لِکھے کِسّے خرِید کے پڑھدے تے اُنہاں کِسِّیاں نُۄں پڑھدے-پڑھدے ’پارس-چھۄہ‘ نال کِیلے خُد کوِیشر بݨ جاںدے۔ سارے جاݨدے نیں کِہ اُہ پںجّاب دا پہِلا کوِیشر سی جِسنے سبھ تۄں پہِلاں ’آکاشواݨی جلںدھّر‘ تۄں آپݨے جتھّے نال کوِیشری گائُݨی شُرُۄ کِیتی۔ رِیکارڈ کمپّنِییاں نیں اُسدی کوِیشری دے توے بھرے۔ پارس دی کوِتا تے گائِکی پںجّاب دے گھر-گھر پہُںچّ گئی۔ اُہ ہریک پںجّابی گھر دا آپݨا جِیء بݨ گِیا۔ لۄک گھراں٬ ستھّاں اتے کھیتاں وِچ کمّ وی کری جاںدے٬ گلّاں وی کری جاںدے تے جدۄں کۄٹھِیاں اُتّے مںجّے جۄڑ کے اُنہاں نال لٹکائے سپِیکراں وِچۄں پارس دی کوِیشری دے رِیکارڈ وجّدے تاں لۄک وِچۄں ساہ رۄک کے پارس دی کوِیشری دی ہُۄک نال اِکسُر ہۄ کے اُسدا آنںدّ وی لَیںدے رہِںدّے۔ اُسدی کوِیشری دی سںگّت وِچ سُتّا ہۄئِیا پںجّاب جاگ کے اںگّڑائی بھرن لگّدا۔ بھگت سِںگھّ٬ سُبھاش چںدّر بۄس اتے سیوا سِںگھّ ٹھِیکرِیوالا ورگے لۄک-نائِک بݨ چُکّے راجسی آگُۄ اتے پُۄرن بھگت٬ کَۄلاں٬ دہُۄد بادشاہ٬ سروݨ کُمار تے تارا راݨی جِہِییاں لۄک-گتھاواں اُسدی کوِیشری نال جُڑ کے مُڑ پںجّابی لۄک-من وِچ جِئۄُ اُٹھِّییاں۔ اُسدی کوِیشری لۄک-کوِتا واںگ پںجّابی من دا ہِسّا بݨ گئی۔
آپݨی کوِتا وِچ پارس نیں پںجّاب دی سُچّی تے سمُچّی رُۄہ نُۄں سمۄء لَیݨ دا سُچجّا تے سفل اُپرالا کِیتا۔ اُہدی کوِتا ذِںدّگی دے ہر رںگّ وِچ ڈُۄںگھا اُترن دی کۄشِش کردی ہَے۔ دھارمِک رںگّ وِچ جے٬ “کِئۄں پھڑی سِپاہِییاں نیں٬ بھَیݨۄں اِہ ہںسّاں دی جۄڑی”, چھۄٹے ساہِبذادِیاں دی شہِیدی دے سِخرلے درد نُۄں ذبان دِںدّی ہَے تاں شہِید بھگت سِںگھّ دی گھۄڑی٬ دیش بھگتی دے رںگّ وِچ رتِّیاں مرجِیوڑِیاں دی آذادی دی تاںگھ دا ترانا ہۄ نِبّڑدی ہَے۔ مِرذا٬ ہِیر تے سسّی جِہے پْریمِییاں دے سںتّاپ دا سِخر وی اُہدی کوِتا دا امِیر اںگّ ہۄ نِبّڑدا ہَے۔ کِساناں مذدُۄراں دے ہکّاں-ہِتاں لئی وی اُہدی کوِتا ہِکّ ڈاہ کے لڑدی ہَے۔
کرنَیل سِںگھّ پارس دی اینی لۄک-پْروانگی دا کارن جِتھّے اُہدی کوِتا بارے سمجھ تے سٹیجی-پیشکاری دے ہُنر وِچ لُپت سی٬ اۄتھے اُہدی کوِتا دا دارشنِک رںگّ اُہدے بۄلاں وِچ سدِیوی ہکِیکت دے رُۄپ وِچ جلواگر ہۄ اُٹھّدا سی۔ اُہ سِرف کوِتا کی ہَے؛ ورگے سوالا نال ہی نہِیں سِجھّدا سگۄں ذِںدّگی کی ہَے٬ مَۄت کی ہَے٬ دُکھ کی ہَے٬ سُکھ کی ہَے جِہے اُنہاں بُنِیادی سوالاں نُۄں وی مُخاتب ہُںدّا ہَے٬ جِنہاں سوالاں نال سدِییاں تۄں ساڈے رِشی-مُنی تے گُرُۄ-پِیر جُۄجھدے آئے نیں۔ اسِیں اِہ نہِیں کہِںدّے کِہ اُہنے اِنہاں سوالاں دے مُۄلۄں ہی کۄئی مَۄلِک جواب دِتّے نیں٬ سوال اِہ ہَے کِہ اُہ آپݨے ایسے گُݨ کر کے اُنہاں کوِییاں نالۄں وِلکھّݨ ہَے جۄ کوِتا نُۄں وِچاردھارا تۄں مُکت کۄئی شَیء سمجھدے نیں تے اِہنُۄں کیول جذبِیاں دے کلاتمک بِیان دا وسِیلا ہی منّدے ہن۔
’جگّ جںکّشن ریلاں دا٬ گڈّی اِکّ آوے اِکّ جاوے‘ ورگی٬ پںجّاب دے بچّے بچّے دے بُلّہاں `تے پھرکݨ والی کوِتا ایسے کر کے لۄکاں دے چیتِیاں وِچ وسّی ہۄئی ہَے٬ کِئُںکِہ اِہ ذِںدّگی-مَۄت دے وِبھِنّ رںگّاں تے دِشاواں نُۄں اُجاگر کردی ہَے۔
ذِںدّگی-مَۄت دی گلّ کردِیاں پارس دی اِکّ ہۄر کوِتا میرے چیتِیاں وِچ لِشک اُٹھی ہَے جِسنُۄں ساڈے اِلاکے دے کوِیشر سُݨائُںدے سن تاں اُنہاں نُۄں اِنام دیݨ لئی سٹیج ولّ جاںدے لۄکاں دِییاں کتاراں بجھّ جاںدِییاں سن۔
جِہڑی مَۄت ڈَیݨ نیں کلّہ دُنِییاں نُۄں کھا لِیا ہَے٬
اِکّ دِن سۄچ مناں اُہ تیرے سِر وی آئُݨی۔
تیرا چِتّ نہِیں کردا بھرِیا میلا چھڈّݨ نُۄں٬
پا کے نال جماں دے بہِ ’جیں گا اڑائُݨی۔
جِہڑی سمجھیں پِیاری نار تُۄں کُلّہ دُنِییاں تۄں٬
جِس دِن مر گِئۄں اُہ وی ’پْریت-پْریت‘ کُرلائُݨی۔
مَۄت دی اٹلّتا بارے بِیان کردِیاں اُہنُۄں کۄئی بھُلیکھاں نہِیں کِہ مَۄت تۄں بائد کۄئی اگلا جنم ہَے٬ کۄئی سورگ-نرک ہَے٬ کۄئی ’سچّا-پاتشاہ‘ ہَے٬ جِسدے چرناں وِچ وِچھڑ گئی آتما نُۄں نِواس بخشِیا جاݨا ہَے۔ مَۄت بارے اجِہی کوِتا لِکھ کے اُہ بںدّے نُۄں ڈرائُںدا نہِیں٬ سگۄں سُچیت کردا ہَے٬ چںگّا جِیون جِئۄُݨ لئی۔ اسل وِچ جدۄں بںدّا مَۄت نُۄں جاݨ سمجھ لَیںدا ہَے٬ اُہ ذِںدّگی نُۄں جاݨ سمجھ لَیںدا ہَے۔ اُدۄں مَۄت بںدّے لئی ڈرائُݨی ہۄںد نہِیں رہِ جاںدی۔ پارس دی پِچھلی اُمر وِچ مَینُۄں اکسر اُہنُۄں مِلݨ تے سُݨن دا مَۄکا مِلدا رہِںدّا سی۔ اُہ ہر ویلے مَۄت نُۄں کھِڑے متھّے مِلݨ دی گلّ کردا سی۔
اُہ اِکّ وار آپݨی پتنی نال اِںڈِییا نُۄں آ رِہا سی کِہ اُنہاں دا جہاذ راہ وِچ ہی خراب ہۄ گِیا۔ پائِلٹ نیں جہاذ دی خرابی دا اَیلان کِیتا تاں جہاذ وِچ مَۄت ورگی خامۄشی چھا گئی تے پھِر لۄک ہتھّ جۄڑ کے پاٹھ کرن لگّے٬ ارداساں کرن لگّے۔ اُسدی پتنی دلجِیت کَۄر وی ہتھّ جۄڑ کے ’واہِگُرُۄ واہِگرُۄ‘ کرن لگّی تاں پارس ہسّ کے کہِںدّا٬ “دلجِیت کُرے! تَینُۄں تیرے کِسے ربّ-رُبّ نیں نہِیں بچائُݨا۔ جے بچائِیا تاں اۄسے پائِلٹ نیں ہی بچائُݨا ہَے!”
تے سچّمُچ اُنہاں دے پائِلٹ نیں اُنہاں نُۄں بچا لِیا۔ اُہ جہاذ مۄڑ کے پٹڑی `تے لَے آئِیا تے نوِیں اُڈاݨ راہِیں اُہ دۄویں بھارت روانا ہۄ گئے۔ مَۄت نُۄں اینا ساہمݨے ویکھ کے آپݨی ترکشِیل سۄچ نال جُڑے رہِݨ دا اِہ جِگرا کِسے وڈّے بںدّے دا ہی بھاگ بݨدا اے۔
لُدھِیاݨے نیڑے باڑیوال پِںڈّ وِچ اُسدے کُڑم دے بھۄگ دی اںتِّم ارداس دی رسم مَۄکے وڈّے-وڈّے امِیراں-وذِیراں نیں آپݨے شردھاںجلی شبداں وِچ ’اُہدے کُڑم دی آتما نُۄں پرماتما ولّۄں آپݨے چرناں وِچ نِواس دیݨ دی‘ ارداس کِیتی۔ سماغم دے اخِیر وِچ سںگّت نُۄں دھنّوادی شبد کہِݨ لئی کرنَیل سِںگھّ پارس نُۄں بینتی کِیتی گئی۔ گُردُیارے وِچ راگِییاں-ارداسِییاں تے ہۄر سںگّت دی ہاذری وِچ کرنَیل سِںگھّ پارس ہی اینی ساف گلّ بیخَۄف ہۄ کے آکھ سکدا سی:
“اِکّ پاسے اسِیں آپ ہی تاں آکھدے ہاں کِہ پرماتما نِر-آکار ہَے٬ اُہدا کۄئی آکار نہِیں۔ جے اُہدا آکار نہِیں تاں پھِر اُسدا سرِیر کِتھّۄں آئِیا! اُسدے کر-پَیر کِتھّۄں آئے! جے اُسدے چرن ہَے ہی نہِیں تاں چرناں وِچ نِواس کاہدا!”
اجِہا سہِج تے سمجھ بںدّے نُۄں ڈُۄںگھے ادھِئن٬ لمّے تجربے تے وِگِیانک سۄچ دی بدَۄلت ہی پْراپت ہُںدّے ہن۔ ’پارس‘ بݨے کرنَیل سِںگھّ نیں آپݨے تخلّس دی لاج رکھّݨ لئی اُسدے ہاݨ دا بݨن دا پْرݨ کر لِیا سی۔ اُسنے سچّا وِدوان تے سُچّا اِنسان بݨن دی دھار لئی۔ ہِںدّی٬ پںجّابی دے نال اُسنے کِسے مَۄلوی تۄں اُردُۄ وی سِکھِّیا۔ اُسنے ہِںدُّۄ٬ سِکھّ اتے اِسلام آدِ دھرماں دا ڈُۄںگھا ادھِئن وی کِیتا۔ دھارمِک گْرںتھّ وی پڑھے تے آدھُنِک ساہِت وی۔ وِدِیا ہاسل کرن دی اجِہی ڈُۄںگھی لگن نیں اُس اںدّر ساہِت اتے کوِتا نال پِیار دا تِیبر جذبا پَیدا کر دِتّا۔ اُس اںدّر کوِیشری دا اجِہا چِراغ بلِیا کِہ اِسدی لاٹ نال پںجّاب وِچ کوِیشری دی پرمپّرا نویں رںگّاں تے ارتھاں وِچ جھِلمِلا اُٹھّی۔
ساہِت پڑھن دے شَۄک نیں اُسنُۄں چڑھدی جوانی وِچ ہی گُربخش سِںگھّ پْرِیت-لڑی دا شَیدائی بݨا دِتّا۔ جدۄں گُردوارِیاں وِچ ’پْرِیت-لڑی‘ دا وڑنا منہا کِیتا ہۄئِیا سی تاں اُہ گُردوارِیاں وِچ دھارمِک دِیوانا `تے ہاذر ہۄݨ سمیں آپݨے جھۄلے وِچ ’پْرِیت-لڑی‘ لُکا کے لَے جاںدا تے رات نُۄں دِیوے دے چانݨ وِچ گُردوارے وِچلی ٹھاہر وِچ پڑھدا رہِںدّا۔ گُربخش سِںگھّ پْرِیت-لڑی دا پارس دی سۄچ نُۄں چھِلّݨ, ترتِیبݨ تے تراشݨ وِچ بُنِیادی یۄگدان سی۔ گُربخش سِںگھّ نیں اُہدے من وِچۄں وہِم-بھرم تے اںدھّ-وِشواس دے گھاہ-بُۄٹے پُٹّ کے من نُۄں واہ-سُہاگ دِتّا۔ اُسدے من دی دھرتی پدھّری ہۄ گئی٬ واہی تے سُہاگی گئی۔ پھِر اِس من وِچ ترک٬ مانو-پْریم٬ برابری تے سماجواد دے نویں اںکُّر پھُٹّ نِکلے۔ اُسدی رُۄہ رَۄشن ہۄ گئی۔ اُہ ’ہِںدُّۄ٬ مُسلِم٬ سِکھّ٬ جٹّ٬ باہمݨ, شُۄدر‘ آدِ دِییاں ولگݨاں وِچۄں نِکل گِیا۔ اِنسانی مُہبّت اُسدا سدِیوی پَیغام بݨ گئی۔ اِہۄ کارن سی کِہ جدۄں سںتّالی ویلے دھرم دے ناں `تے مُسلماناں دے کھُۄن دی ہۄلی کھیڈی جا رہی سی تاں اُہ آپݨی جان خترے وِچ پا کے گُںڈِّیاں کۄلۄں آپݨے پِںڈّ دے مُسلماناں نُۄں بچا کے اُنہاں نُۄں کَیمپاں وِچ پہُںچّائُݨ دا دھرم نِبھائُںدا رِہا سی۔ منُکھّتا دی سیوا ہی اُہدا دھرم سی۔ اُںج اُہ جاݨ گِیا سی کِہ ستھاپت دھرم تے اُنہاں دا سِرجِیا ’ربّ‘ جماتی سماج وِچ دھنِییاں تے لُٹیرِیاں دا سیوک ہَے اتے لۄکاں دا دُشمݨ۔
لگبھگ پَۄݨی سدی پہِلاں لِکھے کِسّے وِچ پیش اُہدے وِچار اجّ وی اۄنے ہی ارتھوان ہن۔ اُہ ربّی ہۄںد نُۄں وی جماتی نُکتے تۄں ویکھدا کُجھّ اِس اںدّاذ وِچ بِیان کردا ہَے۔
واہے-گُرُۄ٬ اےَ گاڈ٬ بھگوان ربّا! ذرا مُکھّ دِکھاء خُدا سانُۄں؛
باںگ٬ سںکھّ٬ گھڑِیال `تے گِرگِٹا تُۄں٬ آپۄ-وِچ ناں پِیا لڑاء سانُۄں!
رہے سادھ٬ فکِیر تے بْرہمچاری٬ تیرے نام `تے لُٹّ کے کھاء سانُۄں٬
چۄر٬ ٹھگّ٬ لُٹیرے دی کریں مدّد٬ تیرا بدلِیا دِسے سُبھاء سانُۄں۔
دُۄسرے پاسے اُہ سامراجی گۄرِیاں ولّۄں کِیتی جاںدی بھارتی لۄکاں دی لُٹّ نُۄں پیںڈُۄ مُہاورے `چ لپیٹ کے کمال دی شائِری راہِیں پیش کردا ہَے:
ساڈی بھۄلھِیاں کالھِیاں وچھّڑِیاں دی٬ رتّ چُۄسگی لںڈّنِیں جۄک یارۄ۔
داݨے بھُنّدی ہِںدِّییاں ساڈِیاں دی٬ بھٹھّی ڈھاہ گِیا ’دُۄدھِییا‘ بۄک یارۄ۔
اُہدی سخشِیئت دا ستّرںگّا لہِرِییا اُہنُۄں اِکّ جِیوںتّ پںجّابی دے رُۄپ وِچ اُبھار کے ساہمݨے لِیائُںدا ہَے۔ کِسے دِکھاوے جاں دمبھّ تۄں مُکت اُہ آپݨِییاں کمذۄرِییاں نُۄں بِیانݨ تے وِکھائُݨ تۄں وی نہِیں سی جھِجکدا۔ اُہنُۄں اِہ منّݨ وِچ کدی جھِجک نہِیں رہی کِہ اُہ شراب پی لَیںدا سی تے ہُݨ وی پی لَیںدا ہَے۔ اُہ تاں اِہ وی دسّ دِںدّا سی کِہ جدۄں اُہ کِسے پْرۄگرام دی سائی پھڑدا سی تاں نِسچِت کِیتی فِیس دے نال پہِلے سالاں وِچ اِکّ بۄتل تے بائد وِچ دۄ بۄتلاں شراب دِییاں اُہدی نکد فِیس دا ہِسّا ہُںدِّییاں سن۔ اُہنُۄں اِہ دسّدِیاں وی کدی اکھّ نِیوِیں نہِیں سی کرنی پئی کِہ اُہنُۄں پْرِیت-لڑی دا پاٹھک ہۄݨ کر کے اِکّ وار گُردوارے وِچۄں باہر کڈھّ دِتّا گِیا سی۔ اُہ تاں اِہ وی دسّ دِںدّا سی کِہ اُہنُۄں اُہدا مُۄںہ کالا کرن تے جُتِّییاں دا ہار اُہدے گل وِچ پائُݨ دا ڈراوا وی دِتّا گِیا سی۔ اِہ اُہدا ہی جِگرا سی کِہ اِکّ وار بھرے پںڈّال وِچ کِسے وِرۄدھی نیں کِہا٬ “پارس تیڑ کچھہِرا نہِیں پائُںدا٬ شراب پِیںدا اےَ۔ اِہنُۄں سٹیج `تے نہِیں بۄلݨ دیݨا چاہِیدا۔” تاں اُہنے بیکھَۄف ہۄ کے کِہا سی٬ “بھراوۄ! اِس سجّݨ نیں جۄ کُجھّ میرے بارے کِہا اےَ٬ اُہ سبھ سچّ اے۔ مَیں اِسترہاں دا ہی آں۔ ہُݨ جے تُسِیں مَینُۄں سُݨنا چاہُںدّے اۄ تاں وی ٹھِیک اےَ۔ نہِیں تاں مَیں ہُݨے تُر جانا۔”
اینے سہِج نال آپݨِییاں خامِییاں نُۄں سوِیکار کرن والے نال لاڈ کرن نُۄں کِس دا چِتّ نہِیں کریگا! اُہ اُنہاں سَیںکڑے پْرچارکاں نالۄں چںگّا سی جۄ سٹیج `تے پرچار تاں ہۄر کردے نیں پر وِہار وِچ کُجھّ ہۄر ہی نِکل آئُںدے نیں۔ آپݨے نُکساں نُۄں سہِج-بھا منّ لَیݨا بھرے-پُۄرے٬ مُکمّل٬ بیکھَۄف تے بُلںدّ بںدّے دا ہی جِگرا ہَے۔ پارس ذِںدّگی دے رساں-کساں نُۄں ماݨدا ہۄئِیا٬ رُۄہ دے رجّ تکّ جِئۄُݨ والا بںدّا سی۔ ایسے کر کے اُہ مَینُۄں جِئۄُںدے جاگدے پںجّابی دا پْرتِینِدھ نمُۄنا لگّدا ہَے۔
جِویں اسِیں دسِّیا ہَے کِہ بیجھِجک ہۄ کے خری گلّ کہِ دیݨا اُسدے سُبھاء دا ہِسّا سی۔ سچّ کہِݨ وِچ تاں ناں اُہ ’سکے پِئۄ‘ دا لِہاج کردا سی٬ ناں ’سکے پُتّ‘ دا۔ اُدۄں بلوںتّ سِںگھّ رامُۄوالِیئے دی لۄک-بھلائی پارٹی دا چںگّا وجّ سی۔ پارس نُۄں اِہدی خُشی وی سی۔ پُتّ ترکّی کرے٬ کَۄݨ نہِیں چاہُںدّا۔ مَیں سہِون پُچھّ لِیا٬ “تُہانُۄں پارٹی دا بھوِکھّ کِویں لگّدَے؟”
اُہدا بڑا نپِیا-تُلِیا تے ساف جواب سی٬ “ساڈِییاں راجنِیتک پارٹِییاں دا دُکھاںت ہَے کِہ اِنہاں دی اُساری ہیٹھۄں ہۄݨی چاہِیدی اے کِئُںکِہ نِیںہ تۄں بِنا مکان نہِیں اُسردے۔ پِںڈّ پدھّر دِییاں اِکائیِیاں تۄں اُپر نُۄں تُر کے ہی راجنِیتک آگُۄیاں دی چۄݨ ہۄݨی چاہِیدی اے۔ پر ایتھے پارٹِییاں دے سِر `تے بَیٹھے اُتلے لِیڈر ہیٹھلے لِیڈراں نُۄں ’بݨائُںدے‘ جاں ’لاہُںدّے‘ نیں۔ پارٹی دا ڈھاںچا ہۄݨا تاں چاہِیدا اے آم پارٹی-مَیمبراں دی مُٹھّی وِچ٬ پر ایتھے پارٹی دا ڈھاںچا ہُںدّا اے اِکّ آدمی جاں کُجھّ آدمِییاں جاں کِسے اِکّ پرِوار دی مُٹھّی وِچ۔ جِہڑِییاں پارٹِییاں دی جان اِکۄ ’تۄتے‘ دے ہتھّاں وِچ ہۄوے٬ اُہدے بھوِکھّ دا اَیلان کرنا سَۄکھا نہِیں۔ تۄتا اُڈاری مار گِیا تاں سمجھۄ پارٹی وی اُڈّ گئی۔”
اُہدا راجنِیتک پارٹِییاں بارے وِشلیشݨ سبھناں پارٹِییاں `تے برابر لاگُۄ ہُںدّا ہَے۔ تے ’لۄک بھلائی پارٹی‘ بارے اُہدی کِیتی بھوِکھّباݨی بائد وِچ اَین سچّ ہۄ نِبّڑی۔
پارس دی ’پارس-چھُہ‘ نال لِشکائے سَیںکڑے کوِیشر٬ اُسدے ’شاگِرداں‘ نیں٬ اُسدے ناں دی چمک نُۄں٬ اُس واںگ ہی دیش-وِدیش وِچ فَیلائِیا۔ اِںج پارس نیں کوِیشری دی مہان پرمپّرا نُۄں پھَیلائُݨ دے نال نال جِئۄُںدی رکھّݨ دا کارج وی کِیتا۔ جِہڑے کوِیشر سِدھّے تَۄر تے اُسدے شاگِرد نہِیں وی سن٬ اُہ وی اُسدِییاں کوِتاواں پِچھّے آپݨا ناں جۄڑ کے اُسدے ہوالے نال ہی ستھاپت ہۄݨ دے یتن وِچ لگّے رہِںدّے۔ ڈھاڈی پرمپّرا نُۄں ستھاپت اتے وِکسِت کرن وِچ جِڈّا وڈّا ناں گِیانی سۄہݨ سِںگھّ سِیتل دا ہَے٬ کوِیشری دی پرمپّرا وِچ کرنَیل سِںگھّ پارس وی اۄڈا-کیڈا ناں ہَے۔
پڑھدے رہِݨا اتے نِرںتّر ادھِئن کردے رہِݨا اُسنُۄں ساہ لَیݨ ورگا کارج ہی لگّدا سی۔ اُمر دے اںتّلے دِناں تکّ اُسنے آپݨے اِس شَۄک نُۄں جِئۄُںدے رکھِّیا۔
چںگّی لِکھت دا اُہ ڈلّہ ڈُلّہ پَیںدا آشک سی۔ جِس کِسے دی کۄئی لِکھت اُسنُۄں چںگّی لگّدی تاں لیکھک بھاویں اُسدے پۄترِیاں دے ہاݨ دا ہُںدّا٬ اُہ اُسنُۄں فۄن کردا؛ پہُںچّ وِچ ہُںدّا تاں بھاویں کنیڈا بَیٹھا ہُںدّا جاں پںجّاب وِچ٬ کار کڈھوائُںدا `تے کِسے آپݨے دے ساتھ وِچ لیکھک دے گھر تکّ وی پہُںچّ جاںدا۔ لِکھت لِکھݨ والے اُسدے ہتھّاں نُۄں چُمّدا٬ لاڈ کردا تے چںگّی لِکھت لِکھݨ دے شگن وجۄں سَۄ جاں پںجّ سَۄ دا نۄٹ اُسدے سِر تۄں وار کے اُہدی جیب وِچ پا دِںدّا۔ چاء وِچ بھر کے اُہدِییاں اکھّاں `چۄں خُشی دے اتھّرُۄ ڈُلّہݨ لگّدے۔
آپݨی دھرتی تے آپݨے لۄکاں نال اُسدے ڈُۄںگھے مۄہ دی مِسال ہی ہَے کِہ اُہ پِچھلے کئی دہاکِیاں تۄں رہِںدّا تاں بھاویں کنیڈا وِچ آپݨے بچِّیاں کۄل سی پر سِیال دے دِناں وِچ چھے مہِینے آپݨے پِںڈّ رامُۄوالے ہی کٹّدا۔ اُس کۄل مِلݨ آئُݨ والِیاں دا تاںتا لگّا رہِںدّا۔ ہر کِسم دی کھاݨ-پِیݨ دی سیوا تۄں اِلاوا اُہ آپݨے شبداں دے اناراں نال اُنہاں دی رُۄہ رُشنائُںدا رہِںدّا۔
اُسدے پِںڈّ دا ہائی سکُۄل اُسدے ناں `تے بݨِیا ہۄئِیا ہَے۔ اُہ ہریک سال آپݨے کۄلۄں لکھّاں رُپئیِئے آپݨے پِںڈّ دی بھلائی واستے خرچدا۔ اُسنے آپݨے خرچ `تے پِںڈّ وِچ بِردھ-گھر٬ ڈِسپَیںسری٬ لائِبْریری٬ جِمکھانا٬ دلِتاں لئی دھرمسالا بݨوا کے دِتّے۔ اُہ گُرُۄ نانک دا سچّا سِکھّ سی۔ اُسنُۄں آپݨے لۄکاں لئی آپا لُٹائُݨ دا چاء رہِںدّا سی۔ بابے نانک واںگ ہی اُسنُۄں جاتاں پاتاں دے آدھار `تے وںڈِّیا سماج پروان نہِیں سی٬ اِسے کرکے جدۄ اُسنے آپݨے پِںڈّ دے سِوِیاں نُۄں سوارن لئی دان دِتّا تاں ’تتھا-کتھِت‘ سورن جاتِییاں دے سِوِیاں نالۄں دلِت جاتِییاں دے سِوِیاں لئی دُگݨے پَیسے دِتّے سن۔ اُہنے تاں اِہ وی اَیلان کِیتا ہۄئِیا سی کِہ اُہدے مرن تۄں بائد اُہدا سسکار دلِتاں دے سِوِیاں وِچ کِیتا جاوے۔ ’نِیچاں اںدّر نِیچ‘ دے سںگّ-ساتھ دی اِستۄں وکھّری کی مِسال ہۄ سکدی ہَے۔
سدا-بہار کوِیشری لِکھݨ والا شۄمݨی کوِیشر کرنَیل سِںگھّ ’پارس‘ رامُۄوالِییا جۄ 28 جُۄن 1916 نُۄں پَیدا ہۄئِیا سی٬ سدی دے نیڑے ڈھُکّدی اُمر بھۄگ کے آخرکار 28 پھروری 2009 نُۄں دُنِیاوی ’جںکّشن‘ تۄں سدا لئی تُر جاݨ والی ’گڈّی‘ وِچ بَیٹھ کے امُکّ سفر `تے تُر گِیا تے پِچھّے ’پلیٹفارم‘ `تے کھڑی ساڈی٬ اُسدے پْرسںسّکاں تے پْریمِییاں دی بھِیڑ مۄہ بھرِییاں اکھّاں نال اُسنُۄں جاںدے نُۄں ہتھّ ہِلا رہی ہَے تے اُسدِییاں یاداں نُۄں چِتو رہی ہَے۔
('ہِیرے بںدّے : شبد چِتّر' وِچّۄں)