اسِیں پِچھلے دِناں وِچّ پںجّاب دے اِکّ وڈّے ہِسّے وِچّ وسدے لۄکاں نُۄں پاݨِییاں وِچالے گھِر کے جِںدّا رہِݨ لئی جُۄجھدِیاں اتے کُجھ ہۄر لۄکاں نُۄں اُنہاں دے بچا لئی مدد واستے تن٬ من اتے دھن سمیت ہر چِیذ داء اُتّے لائُںدے دیکھِیا ہَے۔ اِس تۄں پِچھلا وڈّا ہڑھ کرِیب سَیںتی سال پہِلاں آئِیا سی اتے اُس وکت اسِیں ہڑھ پِیڑِتاں دی مدد لئی جاںدِییاں ٹِیماں نال جاںدے رہے ساں۔ اُہ ہڑھ بہُت بھِیانک سی تے اِس وار دا ہڑھ اُس ویلے آئے ہڑھ دی بھِیانکتا تۄں وی ودھّ بھِیانک ہُںدّا دیکھِیا اتے سۄشل مِیڈِیئے دے یُگ وِچّ ساڈے لۄکاں نُۄں پِیڑِتاں دی مدد لئی کتاراں بنّہی جاںدے دیکھِیا ہَے۔ کۄئی کھاݨ سمگّری پہُںچّائُݨ دے یتن کر رِہا سی٬ کۄئی ہڑھ پِیڑِتاں لئی کپّڑے اِکٹھّے کر کے پُچائُںدا اتے کۄئی ہڑھاں وِچّ پھسِیاں دے پشُۄیاں لئی چارا لَے کے جاںدا دِکھائی دِںدّا سی۔ پںجّاب دے نال ہرِیاݨے اتے راجستھان تک تۄں اِنسانی پھرذ ہیٹھ ٹرالِییاں والِیاں دی کتار آئُںدی ویکھی اتے اِس ترہاں آئُںدے ٹرَیکٹراں والِیاں لئی ڈِیذل دے ڈرمّ لدّ کے پاݨی نال گھِرے پِںڈّاں وِچّ پہُںچّ کے مُپھت وںڈّݨ والے وی ویکھے ہن۔ ستلُج٬ بِیاس اتے راوی دے اِلاکِیاں وِچّ ذِیادا مار پئی تاں گھگّر دے اِلاکے وِچّ وی نُکسان اِس واری کاپھی ہۄݨ دِییاں کھبراں مِلدِییاں رہِییاں اتے چںڈِّیگڑھ دی سُکھنا جھِیل دے پھلڈّ گیٹ وی اِس سال جِنّی واری کھۄلہݨے پئے٬ پہِلاں شائِد کدے اۄنی وار نہِیں کھۄلہݨے پئے اتے اِس نال چۄکھا نُکسان ہۄئِیا ہَے۔ اِسدے کُلّ نُکسان بارے مُڈھلے اںدّاذے کُجھ وی ہۄݨ, آکھری ستھِتی ساہمݨے آئُݨ اُتّے پتا لگّیگا کِہ پںجّاب دی آرتھِکتا وی اِس نال جھمبّی گئی ہَے اتے اِہۄ جِہے کَۄڑے سچّ دی جھلک وی لۄکاں نُۄں مِل گئی ہَے٬ جِسدا کِیاس پہِلاں کدی نہِیں سی کِیتا گِیا۔ اِہ سچّ ساہمݨے آئُݨ پِچھّۄں بہُت کُجھ سۄچݨ دی لۄڑ لگدی ہَے۔
پہِلی گلّ تاں بھِیانکتا دا اِہ ہال سی کِہ لۄکاں دے وِںہّدِیاں تۄں اُنہاں دے کھیت وی درِیا رۄڑھدا لئی جاںدا سی٬ کھیتاں وِچالے بݨے گھر وی تے جِہڑے تھاںئیِں درِیاواں نیں وہِݨ دا رستا بدلِیا٬ اُتھّے نویں وہِݨ نال پہِلے وہِݨ دی جِہڑی تھاں وِہلی ہۄئی٬ اُہ وی مُسِیبتاں دی پںڈّ سی۔ کھیتاں وِچّ اُلٹاویں ہلّ وگدے جِنہاں ویکھے ہۄݨگے٬ اُہ جاݨدے ہۄݨگے کِہ اُہ ہلّ چلّدا ہَے تاں سِدھّے سِیاڑ نہِیں کڈھّدا٬ آپݨے اِکّ پاسے تۄں مِٹّی چُکّدا اتے دُۄسرے پاسے مُۄدھی کر-کر سُٹّی جاںدا ہَے۔ اِہۄ کُجھ درِیاواں دے اِس ترہاں وہِݨ بدلݨ نال ہۄئِیا کِہ کھیتاں والی تھاں پاݨی وگݨ لگّ پِیا اتے پاݨی دے وہِݨ والی تھاں ریت نال اِنا اُچّا بنّہ جِہا لگدا تے کھیتاں وِچّ اُچّے-نِیویں ریت اتے مِٹّی دے ٹِلّے بݨدے گئے٬ جِہڑے اِہۄ جِہے تھاںواں اُتّے چھیتی کِیتے کھیتی وی نہِیں کرن دیݨگے۔ درِیاواں نیں جِتھّے کِتے ڈھاہ لائی٬ اُہ تِیہ-چالی پھُٹّ کرِیب ہیٹھۄں مار کردا اتے ہیٹھلی مِٹّی رۄڑھ لِجاݨ دے بائد جدۄں اُتّلی ذمِین اتے اُسدے اُپّر بݨے مکان ڈِگدے سن تاں اِہ نہِیں سی پتا لگدا کِہ اگلے دس پھُٹّ رُڑھنگے جاں وِیہ پھُٹّ ہۄر رُڑھ جاݨگے۔ مَیں اِدّاں دِییاں وِیڈِیئۄ کلِپّاں دیکھ کے کمبّ جاںدا ساں٬ جِنہاں وِچّ سِدھّے کھڑھے گھر ہیٹھۄں لگّی ڈھاہ نال پہِلاں اِکّ پاسے نُۄں جھُکدے اتے پھِر اِکّدم ڈِگ کے وِںہّدِیاں-وِںہّدِیاں پاݨی وِچّ مِلدے جاںدے سن۔
اِہۄ جِہے ہالات وِچّ اِہ سوال لگاتار چرچا وِچّ رِہا تے پھِر وِدھان سبھا دے اجلاس وِچّ وی مُدّا بݨِیا کِہ اِسدا کسُۄروار کَۄݨ سی! سمجھداری تاں اِہۄ کہِںدّی ہَے کِہ سبھ تۄں وڈّا دۄش اَیتکِیں ہدّۄں ودھّ مِیںہ پَیݨ دا سی٬ جِس بارے مَۄسم وِبھاگ کدے وی اگیتی سُۄچنا جاری نہِیں سی کر سکِیا تے اُسنے جِنّی کُ جاری کِیتی سی٬ اُہ بہُتی واری ہدّۄں باہری گلت نِکلدی رہی۔ مِسال وجۄں چَۄوی اگست نُۄں اِکّی مِلِیمِیٹر مِیںہ دی بھوِکھّباݨی آئی اتے اسل وِچّ مِیںہ اِکّ سَۄ تریہٹھ مِلِیمِیٹر پَے گِیا اتے پھِر پںجھّی اگست نُۄں اٹھاراں مِلِیمِیٹر دسِّیا تے اسل وِچّ اِکّ سَۄ سںتّالی مِلِیمِیٹر ورہ گِیا۔ ہدّ اِہ سی کِہ ستاراں اگست نُۄں سِرپھ نَۄں مِلِیمِیٹر دسِّیا گِیا اتے اسل وِچّ اِس تۄں اِکّی گُݨا نیڑے اِکّ سَۄ پچاسی مِلِیمِیٹر تۄں ودھّ پَے گِیا۔ اِکّ اکھبار وِچّ اِہ اںکّڑے چھپݨ اتے نال اِہ کہے جاݨ کِہ مَۄسم وِبھاگ گلت سُۄچنا جاری کری جا رِہا ہَے٬ مَۄسم وِبھاگ نیں ناں کدے گلتی منّی٬ ناں دۄش لائُݨ والِیاں نُۄں گلت کِہا٬ سگۄں چُپّ وٹّ لئی۔ لۄک اِس وِہار نُۄں ساذِش منّݨ تک چلے جاںدے ہن۔
دُۄسرا گُناہ بھاکھڑا-بِیاس مَینیجمَیںٹ دا سی٬ جِنہاں بارے اِہ پتا لگّا کِہ پِچھلے پںجّاہ سالاں تۄں ودھّ سماں ہۄ گِیا٬ بھاکھڑا ڈَیم دی جھِیل وِچّۄں کدے گار نہِیں کڈھّی گئی اتے اِسنے جھِیل دا وِیہ پھُٹّ نالۄں ودھّ تھلّا ڈھکِیا ہۄݨ کارن پاݨی رۄکݨ دی سمرتھّا بہُت گھٹّ گئی سی۔ پُچھِّیا گِیا تاں مَینیجمَیںٹ اِسدے پُۄرے اںکّڑے وی پیش نہِیں کر سکی اتے اِہۄ دۄش لائُںدی رہی کِہ پںجّاب نیں وکت سِر ہرِیاݨے نُۄں پاݨی نہِیں دیݨ دِتّا٬ جے پںجّاب رۄکاں ناں پائُںدا تاں ڈَیماں وِچّ اِنا پاݨی نہِیں سی ہۄݨا کِہ چھڈّݨ دی نَۄبت آئی ہُںدّی۔ بھاکھڑا-بِیاس مَینیجمَیںٹ اِہ گلّ نہِیں منّ رہی کِہ جِنّا پاݨی ہرِیاݨے نُۄں چھڈّݨا سی٬ اُہ چھڈّݨ دی ہامی وی پںجّاب بھر دِںدّا تاں ہِماچل پْردیش وِچّ جِہڑے وار-وار بدّل پاٹدے رہے٬ پںجّاب وِچّ ہڑھ اُنہاں نال پھِر وی آ جاݨے سن۔ ہرِیاݨے نُۄں پاݨی جاںدا رۄکݨ دا ذِمّا تاں پںجّاب سِر پا دِتّا جاویگا٬ پر پَۄںگ ڈَیم اتے رݨجِیت ساگر ڈَیم دے پھلڈّ گیٹ وی کھۄلہݨ تۄں پہِلاں جِہڑا اݨکِیاسی مار کردا پاݨی جمُّۄ-کشمِیر ولّۄں اُجھّ درِیا راہِیں اِدھّر آئِیا تے ڈیرا بابا نانک اتے اجنالے تک مار کر گِیا٬ اُس ہڑھ دا دۄش کِسدے سِر پائِیا جاویگا! کُدرت دی کرۄپی تاں ہر پاسے دِسدی سی۔
تِیسری گلّ اِہ کِہ کیںدر سرکار نیں پںجّاب نُۄں سِرپھ سۄلاں سَۄ کرۄڑ رُپئے دی مدد دیݨ دا اَیلان کر کے اِکّ بیرہِم مذاک کِیتا اتے پھِر اِس اُتّے امل وی نہِیں کِیتا۔ جِہڑے سۄلاں سَۄ کرۄڑ دیݨ دا اَیلان کِیتا سی٬ اُہ چھبّی ستمبّر نُۄں پںجّاب وِدھان سبھا اجلاس ہۄݨ تک وی پںجّاب نہِیں بھیجے گئے اتے کیںدر تۄں آئے مںتّری تے ہۄر بھاجپا آگُۄ سِرپھ پھۄٹۄ کھِچا کے مُڑ جاںدے رہے سن۔ دیش دا کھذانا اِہۄ جِہے مَۄکِیاں اُتّے وی جے پِیڑِتاں اتے مَۄت دے مُۄںہ آئے ہۄئے لۄکاں لئی نہِیں کھۄلہݨا تاں آکھر کِس ویلے کھۄلہِیا جاویگا! بھارت سرکار گلّاں دا گُتاوا کردی رہی٬ امل وِچّ پںجّاب لئی کُجھ کھاس نہِیں کِیتا۔
اِدّاں دے ہالات وِچّ چںگّی گلّ اِہ ہۄئی کِہ وِدھان سبھا وِچّ پںجّاب دِییاں سارِییاں سِیاسی دھِراں نیں آم رائے نال ہڑھ پِیڑِتاں دی ہِمائِت دی گلّ کِیتی٬ پر نال ماڑی گلّ اِہ ہۄئی کِہ اِدّاں دے وکت وی راجنِیتک مِہݨیباذی کرن تۄں کۄئی نہِیں رُکِیا۔ مِسال وجۄں مادھۄپُر ہَیڈّورکس دے جِس پُل تۄں ٹپّدے سار جمُّۄ-کشمِیر دی ہدّ شُرُۄ ہۄ جاںدی ہَے٬ اُس پُل اُتّے لگّے کئی-کئی پھُٹّ اُچّے پھلڈّ گیٹ جدۄں کھۄلہݨے پئے تاں اُنہاں نُۄں جںگّال لگّا پِیا سی اتے ہیٹھاں گار جمّی ہۄئی ہۄݨ کارن کھۄلہݨ دی کۄشِش دَۄران تِنّ گیٹ اچانک ٹُٹّ کے پاݨی نال رُڑھ گئے سن تے اِکّ کرمچاری وی رُڑھ گِیا۔ پِچھّۄں اُسدی لاش بڑی مُشکِل نال مِلی۔ پر کۄئی سبک سِکھّݨ دی سہِمتی دی تھاں اِہ راجسی لِیڈراں دی آپسی چاںدماری دا مُدّا بݨ کے رہِ گِیا۔ وِرۄدھی دھِراں نیں راج کردی آم آدمی پارٹی دی سرکار اُتّے دۄش لائِیا کِہ گیٹ اِسنے اگیتے چَیکّ کِئۄں نہِیں سن کِیتے تے راج کردی دھِر نیں اِہ جوابی دۄش لائِیا کِہ اِہ گیٹ پہِلِییاں سرکاراں دے وکت بںدّ کِیتے پئے سن٬ اُنہاں نیں اِسدی مُرمّت کِئۄں نہِیں کروائی! پہِلِیاں نُۄں کہِیئے جاں اجّ والِیاں نُۄں٬ اُنہاں دے وکت وی اِس پاسے دھِیان نہِیں دِتّا گِیا اتے اجّ دی گھڑی راج کردی پارٹی دے ادھِین وی پِچھلے ساڈھے تِنّ سال اِس کمّ ولّ کِسے نیں دھِیان نہِیں سی کِیتا۔
اِکّ گلّ ہۄر اِدّاں دی ہَے٬ جِس بارے پںجّاب وِچّ وسدے وی بہُت گھٹّ لۄکاں نُۄں پتا ہَے تے پںجّاب تۄں باہر وِدیشاں وِچّ وسݨ والِیاں نُۄں تاں کِسے وِرلے نُۄں پتا ہۄویگی کِہ درِیاواں دے وہِݨ کئی واری پاٹ جاںدے اتے اِکّ دی بجائے دۄ جاں تِنّ تھاں وگݨ لہدے ہن تاں اُنہاں وِچالے نویں پِںڈّ وسّ جاںدے ہن۔ بِیاس درِیا کپُۄرتھلے اتے ترن تارن ذِلہِیاں وِچالے وگدا جدۄں گۄئِںدوال ساہِب تۄں اگّے جاںدا ہَے تاں اُسدے پاٹویں وہِݨ دے وِچالے ڈھائی-تِنّ کِلۄمِیٹر دا پھرک وی پَے جاںدا ہَے۔ ماجھے ولّ مُںڈّا پِںڈّ تے دۄیابے دے سُلتانپُر لۄدھی وِچلِئۄں لںگھّدے درِیا دے وہِݨ دا اِنا پھاسلا ہَے کِہ مُہمّداباد٬ بائۄُپُر کدِیم٬ بائۄُپُر جدِید٬ مںڈّ بںدُّۄ جدِید٬ مںڈّ ہذارا اتے مںڈّ ہُسَینپُر بُلّے آدِ پِںڈّ وسّ چُکّے ہن٬ جِنہاں لئی دۄویں پاسے شُۄکدا درِیا وگدا رہِںدّا ہَے۔ سرکاراں نُۄں اِہ پتا ہَے اتے اُنہاں پِںڈّاں وِچّ وسدے لۄکاں لئی سرکار نیں کُجھ پُل بݨائے ہۄئے ہن٬ پر ہڑھاں دی مار پَیݨ ویلے اُنہاں لۄکاں نُۄں اگیتا کڈھّݨ دی کۄئی پکّی یۄجنابںدّی ناں ہۄݨ کارن اُہ ہر واری گھِر جاںدے ہن اتے مار سہِںدّے ہن۔ اِدّاں دے اِلاکِیاں وِچّ پھسے ہۄئے لۄکاں دی مدد لئی گئیِیاں سںسّتھاواں وی کِسے ترہاں اُتھّے نہِیں پہُںچّ سکِییاں تے سِرپھ ہَیلِیکاپٹر دی مدد ہی کمّ آ سکدی سی۔ اِس تۄں اِلاوا ہڑھ مارے جِہڑے پِںڈّ درِیا وِچالے نہِیں٬ پر درِیا دے نیڑے ہن٬ اُنہاں لئی مدد کرن لئی کِشتی دی ورتۄں کرنی وی بہُت واری اَۄکھی ہۄ جاںدی ہَے۔ جے کِشتی مۄٹر والی ہۄوے تاں پاݨی ہیٹھ پتا نہِیں ہُںدّا کِہ پھسل کِتھّے ہَے تے جدۄں پھسل دی تھاں تک کِشتی جاںدی ہَے تاں پھسل اُسدے ہیٹھاں پکھّے وِچّ پھس جاݨ نال رُک جاںدی ہَے اتے جے مۄٹر جاں اِںجݨ تۄں بِناں کۄئی کِشتی جاوے تاں ہیٹھاں ذمِین وِچّ لگِّییاں بُرجِییاں جاں کِسے تھاں جںگّلی جانوراں تۄں بچݨ لئی لائی گئی واڑ اتے کںڈّیدار تار وِچّ کِشتی پھس جاںدی ہَے تاں پھِر اُسدے اُلٹݨ دا ڈر بݨِیا رہِںدّا ہَے۔
’بُۄہے کھڑۄتی جنّ تے وِنّہۄ کُڑی دے کنّ‘ دا پںجّابی مُہاورا ہر کِسے نُۄں پتا ہَے اتے سرکار دے کمّ وی اِدّاں دے ہُںدّے ہن۔ بہُتی واری جدۄں مُسِیبت سِر اُتّے آݨ پَیںدی ہَے تاں راہت دے کارجاں لئی بھاجڑ پا دِتّی جاںدی ہَے٬ پر جدۄں کُجھ کر سکݨ دا سماں ہُںدّا ہَے٬ اُدۄں ناں اپھسراں نُۄں اِسدا کدی چیتا آئُںدا ہَے تے ناں مںتّرِییاں اتے ہۄر اہِلکاراں نُۄں آئُںدا ہَے۔ اِہ سارے پھائِر بْرِگیڈ دِییاں گڈِّییاں دے ہِساب والے ہن٬ اگّ لگّی تۄں اگّڑ-پِچھّڑ دَۄڑاں لائُںدے ہن تے بہُتی واری کمّ کرن دی تھاں کمّ ہُںدّا وِکھائُݨ لئی دَۄڑاں لائُںدے ہن٬ پر اگیتا ایجںڈّا اِہ کدے وی تَیء نہِیں کردے۔ اِہۄ جِہے ہالات کارن پںجّابِییاں سِر مُڑ-مُڑ اِکّ جاں دُۄسرا سںکّٹ پَیںدا رہِںدّا ہَے اتے ہر وار اِہ آکھِیا جاںدا ہَے کِہ اگّے تۄں کۄئی ڈھِلّ-مٹھّ نہِیں رہِݨ دِتّی جاویگی٬ پر اگلی وار پھِر اُہۄ کھیڈ دُہرائی جاںدی دِسدی ہَے۔ سبھ تۄں ودھّ ماڑی گلّ اِہ کِہ اِہۄ جِہے مَۄکے ساڈے آگُۄ سِیاست کرنی نہِیں چھڈّدے٬ ناں وِرۄدھی دھِر دے٬ ناں ہاکم دھِر والے تے ناں کیںدر تۄں جھاتِییاں مارن اتے بِیاناں دی واچھڑ کر کے مُڑن والے آدت چھڈّدے ہن۔ اِسدا نتِیجا اِہ ہُںدّا ہَے کِہ ہڑھاں جاں ہۄر مُسِیبتاں دی مار دَۄران سِیاست دی گھُمّݨگھیری وِچّ پںجّاب پھسِیا ہۄئِیا دِسدا ہَے اتے مُڑ-مُڑ اِہۄ ہُںدّا ہَے۔ اِہۄ تاں ہَے پںجّاب دے لۄکاں دا اسلی جِیوݨا!