پںجّاب بہُ پکھّی اتے بہُۄ پرتی سںکّٹ وِچّۄں گُذر رِہا ہَے۔ نشے٬ کھُدکُشِییاں٬ بیرُذگاری٬ کِرسانی سںکّٹ٬ گَیںگسٹرواد٬ سرکاری ہسپتالاں دا نِگھار٬ گرِیبی٬ لکّ تۄڑوِیں مہِںگّائی٬ بھْرِشٹاچار٬ بھُکھّمری٬ بلاتکار٬ وِئُپارِک سںکّٹ٬ دِن-ب-دِن بۄجھل ہُںدّی کرذے دی پںڈّ٬ مِلاوٹکھۄری٬ پاݨی سںکّٹ اتے پھِرَۄتی لئی آ رہِییاں دھمکِییاں نیں لۄکاں اںدّر کھَۄپھ دِییاں دِواراں کھڑھِییاں کر دِتِّییاں ہن۔

شراب پںجّاب سرکار دا مانتا پْراپت نشا ہَے۔ 2025-26 وِچّ پںجّابِییاں نُۄں شراب پرۄسکے 11020 کرۄڑ دی راشی اِکٹھّی کرن دا ٹِیچا مِتھِیا گِیا سی۔ چالُۄ وِتّی ورہے وِچّ 12800 کرۄڑ دی شراب ویچ کے ’پںجّاب دا وِکاس‘ کرن دی یۄجنا اُلِیکی گئی ہَے۔ اِتھّے ورنن یۄگ ہَے کِہ سال 2015-16 وِچّ پںجّاب سرکار ولّۄں شراب دے ٹھیکِیاں راہِیں 4796 کرۄڑ اِکٹھّے کرن دا ٹِیچا مِتھِیا گِیا سی۔ جِس ترِیکے نال اںدّاذن 10800 شراب دے ٹھیکِیاں تۄں راشی اِکٹھّی کرن دی یۄجنا اُلِیکی گئی ہَے اُس انُپات نال پںجّابِییاں دی آمدن وِچّ وادھا نہِیں ہۄئِیا۔

سرویکھݨ وِچّ اِہ تتھّ ساہمݨے آئِیا ہَے کِہ چار کُ ہذار دی ابادی والے پِںڈّ وِچّ اںدّاذن 30 ہذار رُپئے دی شراب رۄذانا پِیتی جاںدی ہَے۔ اِس ہِساب نال اُس پِںڈّ وِچّۄں مہِینے دے 9 لکھّ اتے سال دے 1.08 کرۄڑ رُپئے شراب دے لیکھے لگّ کے لۄک رُںڈّ-مرُںڈّ ہۄ رہے ہن۔ اِہۄ راشی پِںڈّ دے سربپکھّی وِکاس ’تے کھرچکے وِدِّئک اتے سِہت سیواواں وِچّ نِکھار لِیاںدا جا سکدا ہَے۔ لۄکاں ولّۄں گھر دی کڈھّی شراب اتے گُیاںڈھی پْراںتاں تۄں لِیاںدی شراب تۄں بِناں اںدّاذن 41 کرۄڑ شراب دِییاں بۄتلاں مانتا پْراپت شراب دے ٹھیکِیاں تۄں پںجّابی ڈکار جاںدے ہن۔ اِنہاں 41 کرۄڑ بۄتلاں نُۄں جے پٹرۄل پمپّ والے 12 ہذار لِیٹر دی سمرتھّا والے ٹَیںکراں وِچّ بھر دِتّا جاوے تاں 15291 ٹَیںکر بھر جاݨگے اتے جیکر اِنہاں ٹَیںکراں نُۄں لمبّی کتار وِچّ کھڑھا کِیتا جاوے تاں 152 کِلۄمِیٹر لمبّی لائیِن لگّ جاویگی۔ دُۄجے شبداں وِچّ سںگّرُۄر تۄں جلںدھّر دا پھاسلا 135 کِلۄمِیٹر ہَے اتے اِہ ٹَیںکر جلںدھّر تۄں 17 کِلۄمِیٹر باہر تک پُجّ جاݨگے۔

اِنہاں شراب پِیݨ والِیاں وِچّۄں 30% ہَیپیٹائیِٹس سی٬ 20% ہَیپیٹائیِٹس بی اتے 10% ہۄر گمبھِّیر بِمارِییاں دے شِکار ہُںدّے ہن۔ بہُت سارے شرابِییاں دِییاں کِڈنِییاں کھراب٬ تݨاء٬ انِیمِییا٬ گںٹھِّییا٬ کَیںسر جِہِییاں بھِیانک بِمارِییاں دے شِکار ہۄݨ کارن سرِیرک٬ مانسِک اتے بَۄدھِک تَۄر ’تے کھۄکھلے ہۄ کے سُکّے بیراں واںگ جھڑ رہے ہن۔ گِلاس اتے گںڈّاسی دے میل کارن 60% دُرگھٹناواں٬ 90% تیذدھار ہتھِیاراں نال ہملے٬ 69% بلاتکار٬ 74% ڈکَیتِییاں اتے 80% دُشمݨی کڈھّݨ والے ہملِیاں نیں لۄکاں دا کچُۄمر کڈھّ رکھِّیا ہَے۔ بھلا آتمِک شکتی٬ دْرِڑھ اِچھّا شکتی٬ ذِںدّگی جِئۄُݨ دا چاء٬ گَیرت٬ شرم اتے نَیتِک کدراں کِیمتاں دی آس نشیڑی تۄں کِویں رکھّی جا سکدی ہَے؟ شراب دے وہِںدّے درِیا کارن ہُݨ بھائی لالۄ دے وارس نہِیں٬ سگۄں ملِک بھاگۄ دے وارساں دی گِݨتی ودھدی جا رہی اتے شراب کارن پںجّاب دی ستھِتی اِس ترہاں دی بݨی ہۄئی ہَے:

پِںڈّاں وِچّ رہے ناں ایکے۔

تھاں تھاں گلی گلی وِچّ ٹھیکے۔

بںدّا جِہڑے پاسے ویکھے٬

رںگّ گُلابی ہُںدّا ہَے۔

ہُݨ تاں اتھّݨ ویلے٬

سارا پِںڈّ شرابی ہُںدّا ہَے۔

سرویکھݨ وِچّ اِہ گلّ وی ساہمݨے آئی ہَے کِہ شراب راہِیں اِکٹھّے کِیتے مالِیئے تۄں کِتے ودھّ کھرچ اِناں بِمارِییاں نُۄں رۄکݨ لئی دِتِّییاں جا رہِییاں سہُۄلتاں٬ وکھّ-وکھّ ڈھںگّاں نال اِسدی ورتۄں کارن ہۄئیِیاں مَۄتاں دے مُیاوذے اتے اِس تۄں ودھّ اِسدی ورتۄں کارن استھِرتا اتے رۄکتھام ’تے کھرچ ہۄ جاںدا ہَے۔

اِہ تاں سرکاری مانتا پْراپت شراب دے ٹھیکِیاں دا کہِر ہَے جِس کارن اںدّاذن ہر پِںڈّ وِچّ 16 وِدھواواں نرک بھرِیا جِیون بتِیت کر رہِییاں ہن اتے اںدّاذن 18 تلاک دے کیس رۄذانا پںجّاب دِییاں وکھّ وکھّ ادالتاں وِچّ داکھل ہۄ رہے ہن٬ جِنہاں وِچّ وِیاہِییاں ورِییاں کُڑِییاں شرابی پتی تۄں پۄٹا پۄٹا دُکھی ہۄ کے تلاک لئی ادالت دا درواذا کھڑکا رہِییاں ہن۔

اِنہاں ٹھیکِیاں تۄں بِناں شراب دا کالا دھںدّا کرن والِیاں نیں ذہِرِیلے رسائِݨک پدارتھاں نال گھر ہی تِیار کِیتی شراب ’سستی اتے ودھِییا شراب‘ دا ہۄکا دے کے مَۄت دا سمان وںڈّݨا شُرُۄ کِیتا ہَے۔ پِچھلے اِکّ دہاکے وِچّ اِنہاں تُردِییاں پھِردِییاں ذہرِیلی شراب دِییاں دُکاناں نیں اںدّاذن 200 گھراں وِچّ ستھّر وِچھائے ہن۔ اِس شراب دے مارُۄ اسر کارن کئی آپݨِییاں اکھّاں دی نذر گوا چُکّے ہن۔ 27-28 اکتُۄبر 2010 وِچّ ہُشِیارپُر ذِلہے دے دسُۄہا وِکھے اِس ذہِرِیلی شراب کارن 16 مَۄتاں ہۄئیِیاں۔ کُجھ دیر پںجّاب وِچّ سنّاٹا جِہا چھائِیا رِہا۔ مْرِتک پرِواراں نُۄں سرکار نیں کُجھ سہائِتا راشی دے کے چُپّ کروا دِتّا۔

جُلائی اگست 2020 وِچّ کرۄنا کال دے سمیں امّْرِتسر٬ گُرداسپُر اتے بٹالا دے کئی پِںڈّاں وِچّ ذہِرِیلی شراب نیں 121 لۄکاں دی بلی لَے لئی سی۔ کئی وِئکتی ہسپتالاں وِچّ ذِںدّگی اتے مَۄت نال لڑدے رہے۔ 16 لۄک اکھّاں دی جۄت تۄں وی واںجھے ہۄ گئے۔ سِیاسی لۄکاں دِییاں راجپُرا اتے کھنّا وِچّ نجائِذ ذہِرِیلی شراب تِیار کرن دِییاں پھَیکٹرِییاں وی پھڑِییاں گئیِیاں۔ اُس سمیں پںجّاب دے ای.ڈی. ادھِکاری نیں آپݨے پدھّر ’تے گمبھِّیر نۄٹِس لَیںدِیاں جدۄں پڑتال ارمبھّ کِیتی تاں ساہمݨے آئِیا کِہ اِہ مَۄت دا سمان وںڈّݨ والے کُجھ سِیاسی آگُۄ٬ آبکاری اتے پُلِس وِبھاگ دے کُجھ ادھِکاری اتے نشے دے تسکراں نیں اِس کالے دھںدّے راہِیں 5 ہذار کرۄڑ دا گھپلا کِیتا سی۔ سِیاسی آگُۄیاں٬ تسکراں اتے ادھِکارِییاں نیں ماملا رپھا دپھا کرن لئی اُچّ ادھِکارِییاں نال مِلی بھُگت کرکے اِس گھپلے دی پھائیِل ای.ڈی. دے ہَیڈّ آپھِس وِچّ مںگّوا لئی۔ ستمبّر 2020 تۄں بائد اِس پھائیِل دی کۄئی اُگھّ-سُگھّ نہِیں مِلی۔

8 اپرَیل 2023 نُۄں سںگّرُۄر ذِلہے دے اِکّ پِںڈّ وِچّ ذہِرِیلی شراب پِیݨ کارن تِنّ وِئکتِییاں دی مَۄت ہۄئی سی۔ 20 مارچ 2024 نُۄں سُنام تہِسِیل دے پِںڈّ گُجراں اتے ٹِبّی روِیداسپُرا وِچّ اِس تُردی پھِردی ذہِرِیلی شراب دی وںڈّ کارن 21 مَۄتاں ہۄئیِیاں٬ چار وِئکتِییاں دی اکھّاں دی رَۄشنی چلی گئی اتے 49 وِئکتی اِلاج لئی وکھّ وکھّ ہسپتالاں وِچّ داکھل ہۄئے۔ پِںڈّ والے اتے پںچّائِت نیں شرییام دُہائی دِتّی کِہ اِس کالے دھںدّے نُۄں رۄکݨ لئی اسِیں وکھّ وکھّ ادھِکارِییاں تک پہُںچّ کِیتی پر ساڈی کۄئی سُݨوائی نہِیں ہۄئی۔ ہَیرانی اِس گلّ دی وی سی کِہ جِتھّے ذہِرِیلی شراب تِیار کرن دی مِنی پھَیکٹری لائی گئی سی٬ اُتھّۄں پُلِس تھاݨا سِرپھ دۄ کِلۄمِیٹر دی وِتھّ ’تے سی۔ اِس ترہاں ہی مئی 2025 وِچّ امّْرِتسر ذِلہے دے مجِیٹھِییا اِلاکے دے نیڑے تیڑے دے پںجّ پِںڈّاں دے 24 گھراں وِچّ ذہِرِیلی شراب کارن ستھّر وِچھے۔ دس وِئکتِییاں نُۄں گمبھِّیر ستھِتی وِچّ داکھل کروائِیا گِیا۔

ہُݨ کݨسۄء مِلی ہَے کِہ مجِیٹھا اِلاکے وِچّ ذہِرِیلے رسائِݨک پدارتھ مَیتھانِل دی ورتۄں کرکے شراب گھراں وِچّ ہی تِیار کِیتی جا رہی ہَے اتے پلاسٹِک دِییاں تھَیلِییاں وِچّ اِہ مَۄت دا سمان 80 تۄں 100 رُپئے وِچّ پْرتی تھَیلی ویچِیا جا رِہا ہَے۔ کِئُںکِہ سرکاری مانتا پْراپت ٹھیکے تۄں شراب دی بۄتل 300 رُپئے وِچّ مِلدی ہَے٬ اِہ ذہِرِیلی شراب سستی ہۄݨ کارن مذدُۄر اتے گرِیب تبکا ذہِرِیلی شراب دی ورتۄں کر رِہا ہَے۔ دُکھاںتک پکھّ اِہ وی ہَے کِہ 13-13 سالاں دے نابالگ بچّے اِہ ذہِرِیلی شراب پلاسٹِک دے لِپھاپھِیاں وِچّ بھر کے ویچ رہے ہن۔

سرکار دا مُڈھلا کمّ لۄکاں دے جان مال دی راکھی کرنا ہَے۔ پہِلاں ہۄئے شراب دے کاںڈاں واںگ اِکّ ہۄر کاںڈ لۄکاں دی بلی ناں لَے لوے٬ اِس سمبّںدھّی سرکار نُۄں سکھت کدم چُکّݨ دی لۄڑ ہَے۔

* * * * *