لںگھِّیا دۄ اگست (2023) آم دِناں ورگا اِکّ دِن لگدا سی ہالاںکِہ اِہ اِس سال دا ’ارتھ اۄورشُۄٹ دِن‘ (Earth Overshoot Day) سی اتے ساڈی دھرتی دی اِکّ دردناک پر اݨگَۄلی چِیس دا سُۄچک دِن سی۔ اِسدی تارِیخ ہر سال بدلدی رہِںدّی ہَے٬ جۄ ہر چڑھدے سال ’گلۄبل پھُٹّپْرِںٹّ نَیٹّورک‘ نائۄں دی وِشو-پْرسِدھّ سماج-سیوی سںسّتھا ولّۄں اَیلانی جاںدی ہَے۔ نِرسںدّیہ اِہ اِکّ خِیالی دِن ہَے پر اِسدا سُنیہا بہُت دُۄر-رس اتے سانُۄں جھںجّۄڑن والھا ہَے۔ اِس دِن دا کۄئی دھارمِک٬ اِتِہاسک جاں سماجِک پِچھۄکڑ نہِیں اتے اِسدا رسمی ارمبھّ 2007 تۄں ہی ہۄئِیا ہَے۔ اِہ ساڈی دھرتی دی سمُچّی سِہت اتے اِس سِہت سدکا منُکھّتا نُۄں پْراپت ہۄ رہے کُدرتی سادھناں پکھّۄں بہُت ارتھ-بھرپُۄر ہَے۔ کُدرتی سادھن اُنہاں وستُۄیاں نُۄں کِہا جاںدا ہَے جِنہاں دی اُپج وِچّ اِنسان دی کۄئی بھُۄمِکا ناں ہۄوے جِویں کِہ پاݨی٬ ہوا٬ دھاتاں٬ پَیٹْرۄلِیئم٬ سمُںدّری وستاں آدِ۔ لیکھا-جۄکھا کرکے ماہراں ولۄں منِّیا جاںدا ہَے کِہ اِس دِن تک سںسّار٬ دھرتی دے کُدرتی سادھناں دے آپݨے سالانا کۄٹے نُۄں مُکا لَیںدا ہَے۔ اِس تۄں بائد اسِیں جۄ وی سادھن ورتدے ہاں٬ اُہ آئُݨ والھِییاں پِیڑھِییاں دی وِراست وِچّۄں کھۄہ کے ورتدے ہاں۔

اِس دِن نُۄں نِئت کرن لئی تتھّ اتے اںکّڑے یُۄئَنّئۄ اتے سںسّار دِییاں ہۄر سِرمَۄر سںسّتھاواں تۄں پْراپت کِیتے جاںدے ہن اتے مُکھّ ادھار٬ دھرتی دے سمُچّے سادھن اتے سںسّار دی اِنہاں نُۄں کھپت کرن دی گتی نُۄں بݨائِیا جاںدا ہَے۔ نال ہی دھرتی دی٬ پَیدا ہۄ رہے پرِݨامی کُۄڑ-کباڑ اتے ہانِیکارک گَیساں آدِ نُۄں سمۄݨ دی سمرتھّا نُۄں دھِیان وِچّ رکھِّیا جاںدا ہَے۔ جِویں کِہ شُرُۄ وِچّ دسِّیا گِیا ہَے٬ اِس سال اِہ دِن دۄ اگست سی۔ سرل بھاشا وِچّ کہِ سکدے ہاں کِہ اجّ دی کھپت-در نال سںسّار نُۄں آپݨِییاں جائِذ-نجائِذ لۄڑاں پُۄرِییاں کرن لئی پَۄݨے دۄ دھرتِییاں دے کُدرتی سادھناں دی ذرُۄرت ہَے۔

’گلۄبل پھُٹّپْرِںٹّ نَیٹّورک‘ سںسّتھا جِتھّے سںسّار لئی اِہ دِن نِئت کردی ہَے٬ اُتھّے اِکلّے-اِکلّے دیش لئی وی کردی ہَے۔ کِئُںکِہ ہر دیش دے سادھن٬ کھپت دی گتی اتے ہۄر ماپ-دںڈّ اڈّ ہُںدّے ہن٬ اِس لئی اِہ دِن وی ہر دیش لئی اڈّ ہُںدّا ہَے۔ جِویں کِہ امرِیکا اتے کنیڈا لئی اِہ 13 مارچ سی۔ یاݨی کِہ جے سارا سںسّار اِنہاں دۄ دیشاں دی کھپت-در اپݨا لوے تاں اِہ دھرتی دے سادھناں دے سال دے کۄٹے نُۄں اِس تارِیخ نُۄں ہی ختم کر لَیںدا۔ بھاو پںجّ دھرتِییاں رلھ کے وی سںسّار دِییاں لۄڑاں نُۄں مساں پُۄرا کر سکدِییاں۔ سپشٹ ہَے کِہ اِہ سبھ خِیالی دِن ہن پر اِنہاں نال اسِیں جاݨ سکدے ہاں کِہ کِہڑا دیش دھرتی دے سادھناں دی ودھّ کھپت اتے ودھّ دُرورتۄں کر رِہا ہَے۔

بھاویں اِس دِن دا رسمی ارمبھّ 2007 تۄں ہی ہۄئِیا ہَے پر سادھناں دی وادھُۄ کھپت اجّ تۄں کۄئی 50 سال پہِلاں شُرُۄ ہۄ گئی سی۔ اُس سمیں سارے سںسّار لئی اِہ دِن دسمبّر دے اکھِیر وِچّ آئُںدا سی۔ جِویں جِویں سںسّار آپݨی کھپت جاں (دُر) ورتۄں نُۄں ودھا رِہا ہَے٬ اۄویں-اۄویں اِہ دِن جنوری ول کھِسک رِہا ہَے۔ جیکر سںسّار آپݨی سمُچّی کھپت نُۄں گھٹا لئے تاں اِہ دِن پھِر دسمبّر ول جاݨا شُرُۄ ہۄ جاویگا۔ اِس سچائی دا پرماݨ اِس گلّ تۄں ہۄ چُکِّیا ہَے کِہ کۄوِڈ دی مہاں-ماری دَۄران گھٹی کھپت کارن 2020 وِچّ اِہ دِن پِچھاںہ نُۄں کھِسک کے 22 اگست ہۄ گِیا سی٬ جدکِہ 2019 وِچّ اِہ 29 جُلائی سی۔ سپشٹ ہَے کِہ سںسّار دے سارے سائِںسداناں ولّۄں رلھ کے وی اِس ترہاں دا تجربا کر سکݨا سمبھّو نہِیں سی۔ اِس ترہاں کَۄوِڈ دی بِپتا کُدرت ولّۄں منُکھّ نُۄں دِتّی اِکّ لاہیبںدّ چِتاونی ہَے بشرتے کِہ اِس تۄں سبک سِکھِّیا جاوے۔ اِہ دِن یاد کروائُںدا ہَے کِہ سانُۄں آپݨی جِیون-شَیلی اتے آپݨے سماجِک٬ راجنِیتک اتے آرتھِک پْربںدھّاں نُۄں بدل کے کُدرتی سادھناں دی کھپت نُۄں گھٹائُݨ دی فَۄری لۄڑ ہَے۔ سانُۄں ساڈے اِس پھرذ پْرتی سُچیت کرن لئی ’گلۄبل پھُٹّپْرِںٹّ نَیٹّورک‘ سںسّتھا دا اِہ نویکلھا اُپرالا بہُت شلاگھایۄگ ہَے۔

کھپت ’تے کابُۄ پائُݨ لئی کُدرت دے اِس وِدھان نُۄں سمجھݨا ذرُۄری ہَے کِہ دھرتی دا کۄئی وی سادھن (سِوائے ساہ لئی لۄڑِیںدی ہوا دے) اِسدے مُۄل رُۄپ وِچّ ورتۄںیۄگ نہِیں۔ اِنہاں نُۄں ورتۄںیۄگ بݨائُݨ لئی اِنہاں اُتّے انیکاں کِسم دِییاں کاروائیِیاں کرنِییاں ذرُۄری ہن۔ سرل اُداہرݨ وجۄں کݨک تۄں رۄٹی بݨائُݨ لئی جاں کھݨِج پدارتھاں تۄں کار بݨائُݨ لئی سادھناں٬ اِنہاں نُۄں ورتۄں-یۄگ بݨائُݨ لئی لۄڑِیںدی مشِینری اتے اِس مشِینری نُۄں چلائُݨ لئی اُۄرجا٬ سبھ دا سْرۄت دھرتی ہَے۔ اِنہاں سادھناں نُۄں دھرتی تۄں پْراپت کرن اتے پھِر اِنہاں نُۄں ورتۄںیۄگ بݨائُݨ اتے ورتݨ سمیں انیک کِسم دا کُۄڑ-کباڑ٬ گںدّ-مںدّ اتے گَیسی پدارتھ پَیدا ہُںدّے ہن جۄ بہُتا کر کے ذہِرِیلے اتے (جاں) پھذُۄل ہُںدّے ہن۔

کُدرت دے اِس وِدھان کرکے منُکھّ نُۄں آپݨِییاں مُۄل لۄڑاں پُۄرِییاں کرن لئی دھرتی دے سادھناں دی ورتۄں تاں کرنی ہی پویگی۔ کُلّی٬ جُلّی اتے گُلّی دِییاں ساڈِییاں مُۄل پُراتن لۄڑاں دا ماڈرن سرُۄپ کھُراک٬ اُدیۄگ٬ بِجلی٬ بِلڈِںگّاں اتے آواجائی/ڈھۄء-ڈھُیائی (کُلّ پںجّ) بݨ گِیا ہَے۔ دھرتی دے سِیمت کُدرتی سادھناں دے اںدّر رہِ کے آپݨِییاں اِنہاں لۄڑاں نُۄں پُۄرِییاں کرن لئی سادھناں نُۄں ورتݨا ساڈا ہکّ ہَے پر اجّ دی دھرتی تاں ودھ رہی ابادی کر کے ہۄ رہے ہکّی وادھے نُۄں پُۄرا کرن اتے پائے پرِݨامی گںدّ نُۄں سمۄݨ جۄگی وی نہِیں۔ اِنہاں لئی وی سانُۄں نوِییاں کھۄجاں اتے نویں پْربھاوکاری پْربںدھّاں دی لۄڑ ہَے۔ اُپّرۄں اسِیں آپݨی پْرتی جِیء کھپت وِچّ نجائِذ وادھا کری جا رہے ہاں۔ اِہ وادھا اسِیں کۄئی لابھدائِک اساسے بݨائُݨ لئی نہِیں کر رہے بلکِہ آپݨی اَیش-پْرستی اتے ایاشی لئی کر کے برباد کر رہے ہاں۔ اسِیں دھرتی دے سِیمت سادھناں (دھاتاں٬ کۄلا آدِ) اتے نوِیائُݨیۄگ سادھناں (سُۄرجی٬ پاݨی آدِ) دے پھرک نُۄں نہِیں سمجھ رہے۔ جِتھّے اسِیں دھرتی دے سِیمت سادھناں نُۄں ہمیشا لئی کھتم کر رہے ہاں٬ اُتھّے نال ہی دھرتی دی آپݨے سادھناں نُۄں نوِیائُݨ دی سمرتھّا نُۄں نکارا کری جا رہے ہاں۔ دھرتی دے سادھناں نُۄں اِسدے ہی وِناش لئی ورت رہے ہاں٬ دُۄہرا نُکسان کر رہے ہاں۔ سپشٹ ہَے کِہ جِنّے ودھّ سادھن اسِیں ورتاںگے٬ اۄنے ہی ودھّ سادھن اُنہاں نُۄں ورتۄںیۄگ بݨائُݨ اتے پرِݨامی کُۄڑ-کباڑ نُۄں سمیٹݨ ’تے وی برباد کراںگے۔ بِلکُل اُسے ترہاں جِویں کِہ نشیڑی بںدّا پِتا-پُرکھی جائِداد نُۄں وی برباد کردا ہَے اتے آپݨے سرِیر اتے آپݨی اُلاد دے بھوِکھّ دا وی ستِّیاناس کردا ہَے۔

’ارتھ اۄورشُۄٹ دِن‘ دھرتی دی ہر سال دی اِس بہُ-پکھّی ترسیۄگ ستھِتی نُۄں اُجاگر کردا ہَے اتے اِنہاں ہالات وِچّ سانُۄں آپݨے پھرذاں پْرتی جاگرُۄک کردا ہَے اتے وادھُۄ کھپت دے ہر بُرے پکھّ ول ساڈا دھِیان کھِچّدا ہَے۔ دھرتی دی دشا سُدھارن دے ہلّ اِکّ اڈّ لیکھ دا وِشا ہَے٬ سۄ اِس لیکھ دا اُدیش مَۄجُۄدا ستھِتی دِییاں ودھّ سںوّیدنشِیل گلّاں پْرتی جاگرُۄکتا تک سِیمت ہَے:

اِہ دِن منُکھّتا دی سمُۄہک مُۄرکھتا دا پْرتِیک دِن ہَے۔ اسِیں سبھ جاݨدے ہاں کِہ اسِیں جِئۄں-جِئۄں کِسے وستُۄ دی ورتۄں ودھائُںدے ہاں٬ تِئۄں-تِئۄں اُس تۄں پْراپت لابھاں اتے انںدّ دی ماترا گھٹدی رہِںدّی ہَے (لاء اَۄپھ ڈِمِنِشِںگّ رِٹرنذ)۔ آپݨے ٹھرک دی تِیبرتا نُۄں برکرار رکھّݨ لئی سانُۄں ودھّ سادھناں دی لۄڑ کرنی پَیںدی ہَے٬ یاݨی کِہ سںسّار آپݨی بھُکھّ دی اگّ نُۄں بالݨ پا کے بُجھائُݨ دی مُۄرکھتا کر رِہا ہَے۔

اِس ترہاں ہی اِکّ ہۄر گھِݨائُݨا پکھّ جۄ اُبھّر کے ساہمݨے آئُںدا ہَے٬ اُہ ہَے ناں-برابری۔ سںسّار دا پںجّواں ہِسّا لۄک ہی اِس ودھی کھپت لئی ذِمّیوار ہن۔

دُنِیاوی بے-اِنساپھی ’کرے کۄئی٬ بھرے کۄئی‘ دا پْرتکھّ رُۄپ وِچّ دیکھݨ نُۄں مِلدا ہَے۔ سادھناں دی دُرورتۄں شکتِیشالی وِکسِت دیش کر رہے ہن پر خمِیاذا اݨوِکسِت دیش بھُگت رہے ہن۔

سبھ تۄں مُکھّ پر سبھ تۄں گھٹّ چرچِت گلّ٬ اِس نال ساڈا واتاورݨ پْردُۄشِت ہۄ رِہا ہَے پر اِہ سِرپھ اِکّ مںدّا اسر ہَے٬ بھاویں کِہ اِہ مُکھّ ہَے۔ دھرتی دی سمپُّۄرن سِہت لئی اِس ماپ-دںڈّ تۄں اِلاوا کئی ہۄر ماپ-دںڈّ وی پُۄرے ہۄݨے ذرُۄری ہن۔ اُداہرݨ لئی کُدرت نیں ساڈے سرِیر دے انیکاں سِسٹم بݨائے ہن جۄ سارے آپس وِچّ پُۄری اِکّسُرتا نال کمّ کردے ہن٬ جِویں کِہ ساہ دا سِسٹم٬ ہاذمے دا سِسٹم٬ کھُۄن دے دَۄرے دا٬ ناڑِییاں دا٬ مل-مُۄتر باہر کڈھّݨ دا آدِ۔ جدۄں آپاں سِہت دے نِرِیکھݨ لئی ڈاکٹر کۄلھ جاںدے ہاں تاں اُہ ساڈے سارے اںگّاں دا نِرِیکھݨ کردا ہَے اتے انیکاں پْرکار دے ٹَیسٹ کروائُںدا ہَے۔ پھِر دیکھدا ہَے کِہ سارے ٹَیسٹ کِسے کھاس ماپ-دںڈّاں دِییاں سِیماواں دے اںدّر ہن کِہ نہِیں۔ کِسے اِکّ لچھّݨ تۄں ساڈی پُۄری سِہت دا پتا نہِیں لگّ سکدا۔ اِہ سِدھاںت ساڈی دھرتی دی سِہت ’تے وی لاگُۄ ہُںدّا ہَے۔ ماہِراں نیں دھرتی دے 9 سِسٹم نِردھارت کِیتے ہن اتے اِہ سارے اِکّ-دُۄجے نال اِکّ-سُرتا وِچّ کمّ کردے ہن اتے اِکّ-دُۄجے نُۄں پْربھاوِت کردے ہن۔ اِنہاں سبھ دِییاں ہدّاں نِئت کِیتِییاں ہۄئیِیاں ہن؛ بِلکُل اُسے ترہاں جِویں کِہ ڈاکٹراں نیں ساڈے سارے اڈّ-اڈّ اںگّاں دے ٹَیسٹاں دِییاں کِیتِییاں ہۄئیِیاں ہن۔ اِہ سارے آپۄ-آپݨِییاں ہدّاں وِچّ رہِݨے ذرُۄری ہن۔

دھرتی نُۄں در-پیش اِس بھِیانک تْراسدی-سمُۄہ تۄں اݨجاݨ اسِیں کھرمستِییاں کر رہے ہاں۔ اںگّریذی دی کہاوت کِہ ’ڈُبّ رہے ٹائیِٹَینِک دے ڈَیکّ دِییاں کُرسِییاں نُۄں سںوّارنا اتے سجائُݨا‘ ساڈے ’تے پُۄری ترہاں ڈھُکدی ہَے۔

مَۄجُۄدا سِسٹماں راہِیں دُنِییاں دا شۄشݨ کر رہے شاتر اِذاریدار اِنہاں سچائیِیاں نُۄں نِراشاوادی بںدِّیاں دی وِچاردھارا کہِ کے نکارن دِییاں کۄشِشاں کر رہے ہن۔ اِتھّے امرِیکا دے پہِلے راشٹرپتی ڈَۄنلڈ ٹرمپّ دی اُداہرݨ ڈھُکوِیں ہَے جِس نیں کِہا سی کِہ واتاورݨ پْردُۄشݨ دی گلّ اِکّ چھلاوا (ہۄکس) ہَے۔ اِنا ہی نہِیں٬ اُس نیں یُۄ.اَیسّ.اے نُۄں سںسّار-پْرسِدھّ ’پَیرِس سمجھَۄتے‘ تۄں باہر کر لِیا سی پر راشٹرپتی جۄء بائیِڈن نیں سہُں چُکّݨ تۄں تُرںتّ بائد مِ. ٹرمپّ دے پھَیسلے نُۄں ردّ کر دِتّا سی۔ اجّ دے رَۄبر-بَیرن مَۄجُۄدا آرتھِک پْرݨالِییاں راہِیں کھربامپتی بݨے ہۄئے ہن۔ اِنہاں وِچّۄں اِکّ پْرݨالی ہَے پھَۄسِل پھِئۄُلاں دی اںدھّا-دھُںدّ ورتۄں دا جاری رکھّݨا۔ اجّ اِس کھیتر نُۄں سمُچّے سںسّار وِچّ سالانا اِکّ کرۄڑ سوا لکھّ کرۄڑ رُپئے (1.4 ٹرِلِیئن ڈالر) دی سبسِڈی سِدھّے رُۄپ وِچّ مِل رہی ہَے۔

آپݨِییاں کُچالاں نُۄں اِہ لۄک سائِںس اتے تکنَۄلۄجی دے پردے اۄہلے لُکائُںدے ہن کِئُںکِہ جن-سدھارن نُۄں اِنہاں اُتّے اںدھّ-وِشواس دی ہدّ تک بھرۄسا ہَے٬ کِہ اِنہاں نیں کھۄجاں کر کے ہر سمسِّیا دا ہلّ لبھّ لَیݨا ہَے۔ اجّ دے سںسّار وِچّ ہر سمسِّیا نُۄں نجِٹھّݨ لئی لۄڑِیںدِییاں تکنَۄلۄجِییاں پہِلاں ہی اُپلبدھ ہن۔ پر اِہ رَۄبر-بَیرن پُراݨِییاں بھرۄسیمںدّ تکنَۄلۄجِییاں نُۄں ورتݨ ہی نہِیں دِںدّے٬ نوِییاں لبھّݨ دی وکالت کردے ہن٬ اِہ جاݨدے ہۄئے کِہ اِکلِّییاں تکنَۄلۄجِییاں اجّ دِییاں سمسِّیاواں دا ہلّ نہِیں کر سکدِییاں۔ نوِیںیاں تکنَۄلۄجِییاں دا لابھ ہمیشا وڈِّیاں نُۄں ہی ہُںدّا ہَے۔ جے تکنَۄلۄجِییاں سںسّار دِییاں سمسِّیاواں نُۄں ہلّ کر سکدِییاں ہُںدِّییاں تاں ہُݨ تک سبھ دا ہلّ ہۄ چُکِّیا ہۄݨا سی۔ نِر-سںدّیہ نوِییاں کھۄجاں دی لۄڑ ہَے پر ہاسل تکنَۄلۄجِییاں دی پُۄری ورتۄں پہِل دے آدھار ’تے ہۄݨی ذرُۄری ہَے۔ سبسِڈِییاں بںدّ کرن جاں کھُراک دی بربادی رۄکݨ لئی کِسے نوِیں تکنَۄلۄجی دی لۄڑ نہِیں۔

سادھناں دی کھپت نُۄں گھٹائُݨ دا مُدّا تکنَۄلۄجی دا مُدّا گھٹّ اتے سماجِک مُدّا ودھّ ہَے۔ اِہ منُکھّی-برابری اتے ہکّی-وںڈّاں دا مُدّا ہَے۔ اِہ منُکھّی سُبھاء اتے جِیون-شَیلی نال جُڑی سمسِّیا ہَے جِسدا ہلّ وِشو پدھّر ’تے نِجّی کائِیا-کلپ اتے سمُۄہک آرتھِک٬ سماجِک اتے راجنِیتک سِسٹماں نُۄں لۄک-ہِتاں دے انُساری بݨائُݨا ہَے۔ ہر کھیتر وِچّ سںجّم اتے ڈسِپلن ذرُۄری ہَے۔ چیتنّ ہۄ رہی جنتا دے دبائۄ ہیٹھ سںسّار بھر دِییاں لۄکتںتّری سرکاراں اِس ترہاں دے سِسٹماں نُۄں بدلݨ لئی دْرِڑھ-سںکّلپ ہۄ رہِییاں ہن۔ آپۄ-آپݨے دیشاں دے سبںدھِّت کانُۄناں نُۄں سخت اتے سمیں دے ہاݨی بݨائُݨ دے نالھ−نالھ سںسّار-پدھّر ’تے ودھّ اِکّ-سُرتا بݨا رہِییاں ہن۔ اِس سبھ لئی سرکاراں نُۄں جن-سدھارن دی ہِمائِت دی لۄڑ ہَے جۄ اِہ کمّ جاگرُۄک ہۄ کے ہی کر سکدی ہَے۔

کُدرتی سادھناں دی کھپت نُۄں پُۄری ترہاں کابُۄ کرن دا ہلّ ’سر ڈیوِڈ اَیٹنبرا‘ دی نسِیہت نُۄں منّݨ وِچّ ہَے کِہ:

“ساڈے واستے اتی ذرُۄری ہَے کِہ اسِیں ناں-سِرپھ دھرتی دے سِیمت کُدرتی سادھناں دے اںدّر-اںدّر رہِیئے بلکِہ اِنہاں نُۄں سہی ڈھںگّ نال وںڈّݨا وی سِکھِّیئے۔”