کُلوںتّ سِںگھّ پتّرکار کھۄجی کِسم دا وِئکتی سی۔ بھاویں اُہ نَۄکری کردا رِہا پْرںتُّۄ اُسدا جھُکاء کھۄجی پتّرکاری٬ ساہِتکاری تے اِتِہاس ولّ رِہا۔ اِس کرکے اُہ آپݨے وِہلے سمیں وِچّ اخباراں لئی لیکھ لِکھدا اتے ساہِتک رچناواں لِکھدا رہِںدّا سی۔

’آذادی سںگّرامِیئے ساہِتکار-پتّرکار‘ پُستک وِچّ اُسنے 14 اجِہے ساہِتکاراں-پتّرکار دیش بھگتاں دی ذِںدّگی دِییاں سرگرمِییاں نُۄں بڑی نِیجھ نال وِستار پُۄربک لِکھِیا ہَے٬ جِنہاں نیں آپݨی اتے آپݨے پرِوار دی ذِںدّگی دے نِرباہ دی پْرواہ ناں کردِیاں سِکھّی سۄچ تے سِدّک نال پہِرا دِںدّے ہۄئے اںگّریذ سرکار دِییاں اݨمنُکھی کاروائیِیاں نُۄں لۄک کچہِری وِچّ آپݨِییاں ساہِتک رچناواں اتے پتّرکارتا راہِیں پیش کرکے دیش واسِییاں وِچّ آذادی دے سںگّرام لئی جۄش پَیدا کِیتا٬ پْرںتُّۄ اُنہاں آپݨی ذِںدّگی نُۄں جۄخم وِچّ پائُںدِیاں آپݨے فرذ نِبھائُݨ نُۄں پہِل دِتّی۔

اِہ پُستک سِکھّی سۄچ نُۄں پْرݨائے ہۄئے٬ کھۄجی ساہِتکاراں٬ اِتِہاس اتے پتّرکاری دے کھۄجی وِدِیارتھِییاں لئی چانݨ مُنارا سابت ہۄویگی۔ اُنہاں لئی مارگ درشک اتے پْریرنا سرۄت بݨیگی کِئُںکِہ اِس پُستک نُۄں کُلوںتّ سِںگھّ پتّرکار نیں اِتِہاسک تتھّاں سمیت پُرتتّو وِبھاگ دے رِکارڈ وِچّۄں لبھّکے لِکھِیا ہَے۔ اِہ وی کِہا جا سکدا ہَے کِہ اِہ پُستک آذادی سںگّرام اتے اکالی دل دِییاں سرگرمِییاں دا اِتِہاس ہَے٬ کِئُںکِہ لیکھک نیں اِہ سارا کُجھ اِنہاں 14 وِئکتِییاں دِییاں پْراپتِییاں وِچّ ورݨن کر دِتّا ہَے۔

گِیانی گُرمُکھّ سِںگھّ مُسافر بارے لِکھدِیاں لیکھک نیں اُسدے جنم٬ پرِوارِک پِچھۄکڑ٬ ادھِیاپک٬ گُردُیارا سُدھار لہِر٬ ساہِتکار٬ پتّرکار٬ اکالی دل٬ کاںگرس اتے اکال تخت دے جتھیدار ہُںدِّیاں جِہڑے شلاگھایۄگ کمّ کِیتے٬ اُنہاں دی جاݨکاری دِتّی ہَے۔ اُہ اِکّۄ-اِکّ اجِہا وِئکتی ہَے٬ جِہڑا اِکّۄ سمیں اکالی دل دا جنرل سکتّر٬ پںجّاب پْردیش کاںگرس دا پْردھان اتے سْری اکال تخت دا جتھیدار رِہا ہَے۔ پُنرگٹھت پںجّاب دا پہِلا مُکھّ مںتّری٬ وِدھانکار٬ سںسّد مَیمبر٬ مںتّری اتے سرگرم وِئںگّکار لیکھک سی۔

ماسٹر تارا سِںگھّ شْرۄمݨی اکالی دل دا سِرمَۄر نیتا ہۄئِیا ہَے۔ لگپگ 50 سال سِکھّ کَۄم دی سیوا کردا رِہا ہَے۔ نَۄوِیں جمات وِچّ بْراہمݨ پرِوار وِچّۄں ہُںدّا ہۄئِیا امّْرِتدھاری بݨکے نانک چںدّ تۄں تارا سِںگھّ بݨ گِیا۔ اُس دِن تۄں ہی سِکھّی سۄچ نُۄں سمرپت ہۄ کے شْرۄمݨی اکالی دے آذادی اتے گُردُیارا ساہِبان دے سُدھاراں لئی ہۄݨ والے ہر اںدّۄلن وِچّ شامل ہی نہِیں ہُںدّا رِہا سگۄں مۄڈھی دی بھُۄمِکا نِبھائُںدا رِہا۔ سکُۄل ماسٹر تۄں آپݨا کَیرِیئر شُرُۄ کرکے شْرۄمݨی اکالی دل دے پْردھان دے اہُدے تکّ پہُںچِّیا۔ جدۄں دیش دی وںڈّ دا مسلا کھڑھا ہۄئِیا تاں ڈٹّکے وِرۄدھ کِیتا اتے اخِیر جدۄں کاںگرس نیں اِہ دھرم دے آدھار ’تے وںڈّ پْروان کر لئی تاں وںڈّ سمیں پاکِستان وِچّ جاݨ دی تھاں بھارت نال رہِݨ دا فَیسلا کاںگرس تۄں شرتاں منا کے لِیا٬ پْرںتُّۄ اُہی کاںگرس آذادی تۄں بائد مُکر گئی تے سبھ تۄں پہِلاں ماسٹر تارا سِںگھّ نُۄں گْرِفتار کر لِیا۔

آذادی اںدّۄلن وِچّ وی گْرِفتار اتے آذادی تۄں بائد وی پںجّابی سُۄبے دی مںگّ لئی 14 سال ڈٹِّیا رِہا۔ کئی اخباراں دے سمپّادک وی رہے۔ اُس دِییاں 11 پُستکاں اتے 6 ٹْرَیکٹ سِکھّ مسلِیاں تے پْرکاشت ہۄئے سن۔ وِدھاتا سِںگھّ تِیر سٹیجی کوی سی۔ اُسنے کئی رںگّاں٬ دھارمِک٬ سماجِک٬ اِنکلابی اتے دیش بھگتی دِییاں کوِتاواں لِکھِییاں٬ جِہڑِییاں سرۄتِیاں دے دِلاں ’تے سِدھّا تِیر چلائُںدِییاں سن۔ اُسدا جِیون وی جدۄجہِد والا رِہا تے آپݨے پرِوار دے گُذارے لئی اُہ بہُتا سماں گْرںتھّی دی سیوا نِبھائُںدا رِہا۔ اُہ وی دھارمِک رںگّ وِچّ رںگِّیا ہۄئِیا سی۔ اُسنے 15 سال دی اُمر وِچّ کوِتاواں لِکھݨِییاں شُرُۄ کر دِتِّییاں سن۔ اُہ ذذباتی کوی سی٬ سرۄتِیاں نُۄں وی ذذباتاں دے وہِݨ وِچّ وہا لَیںدا سی۔ اُسنے 15 پُستکاں پںجّابی ماں بۄلی دی جھۄلی پائیِیاں۔ بہُتا سماں اُہ سٹیجاں تے کوِتاواں سُݨائُںدا رِہا کِئُںکِہ اُہ اکالی دل اتے بائد وِچّ 18 سال کاںگرس پارٹی وِچّ کمّ کردا رِہا پْرںتُّۄ سِیاستدانا دِییاں تِگڑمباذِییاں کرکے سِیاست تۄں کِنارا کر گِیا سی۔

پْرِںسِّیپل تیجا سِںگھّ اُچ کۄٹی دے ساہِتکار٬ اِتِہاس دے کھۄجی تے سِکھّ دھرم دے اُگھے وِدوان سن۔ اُنہاں نیں آپݨا سارا کَیرِیئر آپݨی وِدوتا اتے مِہنت نال بݨائِیا۔ اِس مںتّو لئی اُسنُۄں کئی واری جیلہ یاترا کرنی پئی۔ اُسنُۄں آپݨی پڑھائی کرن لئی وی کئی سکُۄلاں وِچّ جاݨا پِیا۔ اُسدی وِدوانی دا کۄئی مُکابلا نہِیں کر سکدا۔ اُسنے 11 پںجّابی اتے 5 اںگّریذی دِییاں سِکھّ دھرم بارے کھۄجی پُستکاں لِکھِییاں۔

اوتار سِںگھّ آذاد گُرباݨی٬ گُرمتِ اتے سِکھّ اِتِہاس نُۄں پْرݨائِیا ہۄئِیا وِدوان پتّرکار سی٬ جِہڑا 7 اخباراں دا سمپّادک رِہا اتے آپݨِییاں سمپّادکِییاں تے لیکھاں وِچّ وِکھّ دھرم بارے وِدوتا بھرپُۄر جاݨکاری دِںدّا۔ اُسنُۄں گُرُۄ کے باگ اتے جَیتۄ دے مۄرچے وِچّ جیلہ وی جاݨا پِیا۔

سۄہݨ سِںگھّ جۄش اکالی لہِر دی پَیدائِش سی۔ اکالی لہِر سمیں گرُۄ کا باگ دا مۄرچا٬ گُردُیارا رکاب گںجّ٬ چابِییاں دا مۄرچا اتے گُردُیارا سُدھار لہِر دَۄران سرگرم رِہا۔ اُسنے پِںڈّاں وِچّ جا کے جۄشِیلے بھاشݨ کرکے لۄکاں نُۄں لامبںدّ کِیتا۔ اِنہاں مۄرچِیاں وِچّ اُسنُۄں14 سال دی جیلہ وِچّ گُذارنے پئے۔ بڑی ہَیرانی دی گلّ ہَے کِہ اُہ اکالی دل٬ کاںگرس اتے کمِئۄُنِسٹ پارٹِییاں وِچّ سِینِیئر اہُدِیاں تے کمّ کردا رِہا۔ اُسنُۄں آذادی تۄں بائد وی تِنّ سال دی جیلہ کٹّݨی پئی۔ اُہ 7 اخباراں دا سمپّادک رِہا اتے 6 پُستکاں وی لِکھِییاں۔

بھگوان سِںگھّ پْرِیتم غدر پارٹی دے اُگھے لِیڈر سن٬ اُہ امرِیکا وِچّ غدر پارٹی دے 6 سال 1914 تۄں 1920 تکّ پْردھان٬ سِکھّ دھرم دے پْرچارک اتے کئی گُردُیارِیاں دے گْرںتھّی وی رہے۔ اُسنے دیش دی آذادی لئی غدر پارٹی دِییاں سرگرمِییاں٬ چِین٬ ہاںگکاںگ٬ جرمن٬ جاپان٬ کَینیڈا اتے امرِیکا وِچّ لگاتار ذاری رکھِّییاں اتے آپݨِییاں جۄشِیلِییاں کوِتاواں راہِیں آذادی دی جدۄجہِد نُۄں ہۄر تیج کِیتا۔ اُسنے ’جںگّ اَۄر آذادی‘ پُستک لِکھی جِس دِییاں 2 لکھّ کاپِییاں پْرکاشت ہۄئیِیاں سن۔ اِس تۄں اِلاوا اُسنے 12 پُستکاں اںگّریذی وِچّ لِکھِییاں سن۔ اُس دِییاں کوِتاواں اخباراں وِچّ پْرکاشت ہُںدِّییاں سن۔ 10 نومبّر 1958 وِچّ بھارت آئِیا پْرںتُّۄ بھارت سرکار نیں اُسدا مُلّ نہِیں پائِیا۔ اُہ 8 ستمبّر 1962 نُۄں سورگ سِدھار گِیا۔

مُنشا سِںگھّ دُکھی اُچ کۄٹی دے کوی تے وِدوان سن۔ اپھرِیکا٬ امرِیکا٬ کَینیڈا اتے اِںگلَیںڈ وِچّ غدر پارٹی دا پْرچار کوِتاواں اتے لیکھاں نال کردے رہے٬ کُجھ سماں اخباراں دی سمپّادکی وی کِیتی۔ افرِیکا وِچّ گْرںتھّی وی رہے۔ بھارت آ کے گْرِفتار ہۄئے تے 5 سال 2 مہِینے جیلہ وِچّ بںدّ رہے۔ 15 پُستکاں پںجّابی وِچّ لِکھِییاں۔ 26 جنوری 1971 نُۄں سورگواس ہۄ گئے۔

سردُۄل سِںگھّ کوِیشر سِکھّ وِدوان٬ کوِیشر٬ لیکھک٬ سِیاستدان دیش بھگت سن٬ جِنہاں نیں 1913 تۄں 1947 تکّ 34 سال اکالی دل دے سارے مۄرچِیاں اتے آذادی دی جدۄجہِد دے پْرۄگراما وِچّ ہِسّا لِیا۔ اُہ شْرۄمݨی کمیٹی دی پبلِسِٹی کمیٹی دے اِنچارج وی رہے۔ اُنہاں نیں 11 سال جیلہ کٹّی اتے اںگّریذی دے دۄ اخبار پْرکاشت کرکے اںگّریذاں وِرُدھّ آواذ بُلںدّ کِیتی۔ اُس دِییاں جۄشِیلِییاں کوِیشرِییاں نیں دیش بھگتی دی بھاونا پَیدا کِیتی۔ سِکھّی سۄچ نال سمبّںدھّت 15 پُستکاں اںگّریذی وِچّ لِکھِییاں۔ اُہ 26 مارچ 1963 نُۄں سورگواس ہۄ گئے۔

ڈا.دِیوان سِںگھّ کالیپاݨی سچائی دا پہِریدار کوی سی۔ مَیڈِیکل کالج آگرا تۄں 1919 وِچّ ڈاکٹری دا کۄرس کرکے فَۄج وِچّ بھرتی ہۄ گِیا سی۔ فَۄج وِچّ اُسنُۄں بھارتی آذادی دے پْروانِیاں سِیاستدانا دے وِرُدھّ بھاشݨ دیݨ لئی لِکھ کے دِتّا گِیا٬ اُسنے بھاشݨ دیݨ تۄں اِنکار کر دِتّا۔ اِمانداری نال نَۄکری کردے نُۄں آذادی دا سمرتھکّ ہۄݨ کرکے دُۄر دُراڈے اِلاکِیاں وِچّ تبدِیل کِیتا جاںدا رِہا۔ اخِیر بغابت دا اِلذام لگاکے کالے پاݨی دی جیلہ وِچّ تسِیہے دے شہِید کر دِتّا گِیا۔

نانک سِںگھّ آدھُنِک ناول دا پِتاما سی۔ کِیرتن کرن جاݨدا٬ کوی درباراں وِچّ دیش بھگتی دِییاں کوِتاواں پڑھدا سی۔ گُردُیارا سُدھار مۄرچِیاں وِچّ ہِسّا لَیݨ کرکے جیلہ یاترا وی کرنی پئی۔ اُسنے دھارمِک اتے سماجِک سرۄکاراں والِییاں 43 پُستکاں لِکھِییاں٬ جِنہاں وِچّ 27 ناول٬ 9 کاوِ سںگّْرہِ٬ 6 کہاݨی سںگّْرہِ٬ اِکّ ناٹک سںگّْرہِ شامل ہن۔

پْرۄ. ساہِب سِںگھّ گُرمتِ-گُرباݨی وِیاکرݨ دے اُچ کۄٹی دے وِدوان٬ وِیاکھِیاکار٬ لیکھک تے سِکھّ دھرم دے چِںتّک سن۔ اُنہاں نیں گُرباݨی دے وِیاکرݨ دی رچنا کِیتی۔ اُنہاں آپݨا سارا جِیون گُرباݨی دی کھۄج تے ٹِیکاکرݨ تے لگا دِتّی۔ اُہ پںجّابی٬ سںسّکْرِت٬ اُردُۄ٬ پھارسی اتے اںگّریذی بھاشاواں دے پْرمُکھّ وِدوان اتے سِکھّ دھرم اِتِہاس٬ پںجّابی٬ سںسّکْرِت اتے اںگّریذی دے ادھِیاپک سن۔ اُہ شْرۄمݨی کمیٹی دے مِیت پْردھان وی رہے۔ گُردُیارا سُدھار لہِر وِچّ جیلہ دی یاترا وی کِیتی۔ پڑھائی وِچّ ہمیشا پھسٹ آئُںدے اتے وذِیپھا پْراپت کردے رہے۔ گُرباݨی-وِیاکرݨ آدھار ’تے اُنہاں 15 ٹِیکے لِکھکے پْرکاشت کروائے۔

بھائی رݨدھِیر سِںگھّ گُرباݨی دے وِدوان٬ وِیاکھِیاکار٬ پںجّابی ساہِت تے سبھِیاچار دے نِویکلے لیکھک سن۔ 1905 وِچّ اُنہاں گُردُیارا سُدھار لہِر شُرُۄ کِیتی۔ کاماگاٹا مارُۄ ذہاج دی گھٹنا تۄں بائد اُنہاں نیں اںگّریذ سرکار وِرُدھّ یۄجنابدھّ ڈھںگّ نال وِرۄدھ کرنا شُرُۄ کر دِتّا اتے پھِیرۄذپُر چھائُݨی وِچّ بغابت کروائُݨ لئی آپݨے جتھّے نال کِیرتن کردے گئے پْرںتُّۄ گداراں کرکے اُہ پْرۄگرام سپھل نہِیں ہۄئِیا۔ اُنہاں نُۄں گْرِفتار کرکے اُمر کَید دی سجا دُۄجے لاہَۄر شاذش کیس وِچّ دِتّی گئی اتے جائِداد ذبت کر لئی۔ جیلہ وِچّ وی گُرمتِ سِدھاںتاں انُسار جیلہ مَینُۄئل بدلوائے۔ جیلہ پُۄری کرن تۄں بائد اُُہ 30 سال گُرباݨی٬ گُرمتِ دا پْرچار کِیرتن سماگم تے امّْرِت سںچّار راہِیں سِکھّاں نُۄں باݨی تے باݨے دا دھارنی بݨائِیا۔

209 پنِّیاں٬ 300 رُپئے کِیمت والی اِہ پُستک کے.جے.اَیس.پبلِیکیشنذ پٹِیالا نیں آذادی سںگّرامِیئے فائۄُںڈیشن اِںڈِییا ولّۄں پْرکاشت کِیتی ہَے۔

سمپّرک:کے.جے.اَیس.پبلِیکیشن:9888441617

***