نبّے ورہے دی اُمر وِچ وی ماسی نِدھ کَۄر (میری پتنی سُرِںدّر دی ماں) نُۄں ساوے پتّر دِییاں بہُت سارِییاں کوِتاواں یاد ہن۔ پِچھلے ہفتے اُہ بَیٹھی-بَیٹھی گُݨگُݨائُݨ لگّ پئی: ساہ لَے مَۄتے کاہلِیئے مَیں اجے ناں وِہلی تے رُک-رُک کے پُۄری کوِتا بۄل دِتّی۔ اںتّ ’تے کہِںدّی٬ “لَے٬ ہُݨ مَیں وِہلی آں۔”

اِہی کوِتا اٹھتالی ورہے پہِلاں مَیں پٹِیالے مہِںدّرا کالج وِچ سُݨی سی۔ سُݨائُݨ والی پہِلے سال دی وِدِیارتھݨ سی٬ 17-18 ورہے دی۔ نوِیں-نوِیں پِںڈّۄں آئی سی۔ سںگّدی سی۔ کِسے اۄپرے نال کدے بۄلی نہِیں ہۄݨی۔ پِںڈّاں دے لۄک اۄپرے نال نہِیں بۄلدے۔ جدۄں بۄلدے ہن٬ پہِلِییاں اِک-دۄ گلّاں وِچ ہی کۄئی سکِیری کڈھّ لَیںدے ہن تے اُہنُۄں آپݨا بݨا لَیںدے ہن۔

ایتھے اُہدے ساہمݨے سَیںکڑے اۄپرے بَیٹھے سن تے سارے اُس ول جھاک رہے سن۔ اُتّۄں اُہنُۄں مائیِک ’تے بۄلݨا پَیݨا سی؛ اُہ وی شائِد پہِلی وار۔ پیںڈُۄ لۄک مائیِک ’تے بۄلݨ والے ’تے پُۄرا دھِجدے نہِیں۔ اکھّ وِچ اکھّ پا کے کِیتی گلّ ’تے ہی یکِین کردے ہن۔ چِیذاں دی مُنادی٬ کِسے کمپّنی دی مشہُۄری جاں چۄݨاں دا پْرچار کرن والے لائۄُڈسپِیکر اجے وی گْرامِیݨ بۄل-باݨی دا اںگّ نہِیں بݨ سکے۔ اِس کرکے پیںڈُۄ بںدّا٬ جدۄں مائیِک ’تے بۄلدا ہَے؛ خاس کرکے پہِلی وار٬ تاں جھُۄٹھا جِہا لگّدا ہَے۔ مائیِک ساہویں کھڑھی کُڑی اںدّر اِہ اُتھّل-پُتھّل ہۄ رہی سی۔ آواذ اُہدی اجے وی پِںڈّ وِچ کھڑھی سی؛ مائیِک تۄں کۄہاں دُۄر۔ کِویں ناں کِویں اُہنے آپݨے سںگھّ وِچ پھسی آواذ بُلّہاں تک دھُۄہ لِیاںدی تے کوِتا بۄلݨ لگّ پئی۔

اُہنے دۄ پںکّتِییاں ہی بۄلِییاں سی کِہ کُجھ مُںڈّے اُہدے نال بۄلݨ لگّ پئے۔ تے جدۄں اُہ “ساہ لَے مَۄتے کاہلِیئے مَیں اجے ناں وِہلی” والی پںکّتی کہِݨ لگّی٬ اُہدی آواذ نال انیکاں ہۄر آواذاں رل گئیِیاں۔ تے اُہدے ساہمݨے بَیٹھے مُںڈّے جِہڑے پہِلاں اۄپرے لگّدے سن٬ ہُݨ اۄنے اۄپرے ناں رہے۔ اُنہاں نال کوِتا دی سکِیری نِکل آئی سی۔ کوِتا دا اِہ سکِیری گُݨ, بھارتی کاوِ شاستر وِچ اںکّے کوِتا دے باکی تِنّ گُݨاں- مادھُرء٬ اۄج اتے پْرسادِ - وِچ جۄڑ لَیݨا چاہِیدا ہَے۔ دِنۄں دِن اۄپرے اتے وںڈّے جا رہے منُکھّ لئی اِہدی ودھیرے لۄڑ ہَے۔ جُڑے رہِݨ لئی کوِتا تے پِںڈّ دۄواں دی لۄڑ ہَے۔

1992 دے دسمبّر مہِینے وِچ مَیں لہَۄر دے انارکلی باذار وِچ گھُمّ رِہا سی٬ اِکلّا سی تے پہِلی وار آئِیا سی۔ اچانک پِچھّۄں آ کے کِسے سجّݨ نیں میری باںہ پھڑ لئی تے امّْرِتا پْرِیتم دی “اجّ آکھاں وارِس شاہ نُۄں” کوِتا دِییاں ٹُٹِّییاں-پھُٹِّییاں ستراں سُݨائُݨ لگّ پِیا۔ تے میرے ہتھّ چُمّ کے بِناں کُجھ ہۄر بۄلے چلا گِیا۔ بںدّا جدۄں اۄپرا ہۄݨ لگّدا ہَے؛ کوِتا اُہدی باںہ پھڑ لَیںدی ہَے۔

کۄئی-کۄئی کوِتا ہُںدّی ہَے٬ جِہڑی اکھّ کنّ ٹپّ کے ساڈے لہُۄ وِچ وگݨ لگّ پَیںدی ہَے۔ اسِیں اُہنُۄں جِئُݨ لگّ پَیںدے ہاں تے کدے-کدے پڑھن-سُݨن دی تھاں اُس نال کھیڈݨ لگّ جاںدے ہاں۔ اُس دِن مہِںدّرا کالج وِچ اِئۄں ہی ہۄئِیا سی۔ جِہڑی کوِتا کُڑی سُݨا رہی سی؛ بہُتے مُںڈِّیاں نُۄں پہِلاں ہی یاد سی۔ اِہدِییاں باراں ہی پںکّتِییاں سن۔ اُہ کوِتا گھٹ سُݨ رہے سن؛ اُچارِکا دے چِہرے ولّ ودھیرے ویکھ رہے سن تے اُڈِیک رہے سن کِہ اںتّلی تُک کہِݨ ویلے اِہدا کی رںگّ ہُںدّا ہَے؟ شائِد اُہ وی اُنہاں دی شرارت بھامپ گئی سی۔ جِویں-جِویں اُہ اںتّلی پںکّتی ول ودھ رہی سی؛ ہِکّ دی دھڑکݨ اُچّی ہُںدّی جا رہی سی۔ کوِتا دا تال شبداں دی تھاں ساہ بݨ گِیا سی:

ہںجھُّۄ میرے راکھویں اݨوںڈِّییاں آہِیں

سہِکݨ میرے دِیوِیاں تائیِں خنگاہِیں

اکھّاں اجے ناں میرِییاں لگِّییاں نیں راہِیں

تے اگلی پںکّتی٬ جِہنُۄں مُںڈّے ساہ رۄک کے اُڈِیک رہے سن٬ کُڑی دے کںٹھّ وِچ اُلجھ گئی۔ پر کوِتا کِسے اِک کںٹھّ دی تھُڑۄں مُتھاج ہُںدّی ہَے۔ مُںڈِّیاں نیں آپ اُہ پںکّتی بۄل دِتّی: ’اجے ناں آپݨے ہاݨ دا مَیں چُݨِیا بیلی‘ تے تاڑِییاں نال وِہڑا گُۄںج اُٹھِّیا۔ سںگّ نال کُڑی دا چِہرا سُۄہا ہۄ گِیا۔

جے اُس دِن مۄہن سِںگھّ سرۄتِیاں وِچ بَیٹھا ہُںدّا٬ آپݨی کوِتا دا سُۄہا رںگّ ویکھکے ہَیران ہۄ جاںدا۔ ساوے پتّر وِچّۄں اِہدا کِیاس نہِیں لگّ سکدا۔ دِیوا جگݨ ’تے ہی دِیوے دا جلَۄء دِسدا ہَے۔ پر دِیوا کِسدا ہَے: بݨائُݨ والے دا٬ جگائُݨ والے دا٬ پْرکاش وِچ بَیٹھݨ والے دا جاں سبھ دا ساںجھا؟ سُۄہا رںگّ ساوے پتّر والی کوِتا دا سی جاں کُڑی دے چِہرے دا؟ کوِتا سُݨن ویلے اُہ شائِد اجِہے پْرشناں دی گُۄںج وی سُݨدا۔ جِئُںدی کوِتا سُݨن ویلے اسِیں شبداں تۄں بِناں ہۄر وی بڑا کُجھ سُݨدے ہاں۔ کی پتا اُہ اِہ وی مہِسُۄس کردا کِہ سُݨائُݨ والی تے سُݨن والے سارِیاں وِچ اُہ بھۄرا-بھۄرا وںڈِّیا ہۄئِیا سی۔ جاں اُہ آپ ہی بۄل رِہا سی٬ آپ ہی سُݨ رِہا سی۔ “کہِتا٬ بکتا سُݨتا سۄئۄُ۔” جِئُںدی کوِتا انیکاں وار لِکھی جاںدی ہَے۔ انیکاں کوی لِکھدے ہن۔ آدِ کوی تاں خاکا ہی تِیار کردا ہَے۔ ہوا تے دھُپّ واںگُۄں اِہ اُسے دی ہُںدّی ہَے٬ جِہڑا اِہنُۄں آپݨی بݨا لوے۔

تے جے پِچھلے ہفتے ماسی کۄلھۄں اِہی کوِتا سُݨ لَیںدا٬ تاں گَۄرو نال بھر جاںدا۔ پہِلی سںگّ نال رںگّے چِہرے تۄں جھُرڑِییاں نال اںگّے چِہرے تک اُہدی کوِتا لۄء دِںدّی رہی ہَے۔ پنّے تۄں اُٹھ کے لۄکاں دی سِمرتی وِچ وسی ہۄئی ہَے۔ تے سِمرتی ہی کوِتا دا اسلی گھر ہَے۔

ساڈِییاں بہُتِییاں کوِتاواں تاں پنّے تۄں باہر آئُݨ جۄگِییاں ہی نہِیں۔ اُنہاں وِچ چِیذاں دے ساہمݨے ہۄݨ دا ہِییا نہِیں۔ پنّے ’تے جمّدِییاں پنّے ’تے وِہاء جاںدِییاں ہن۔ جِویں جِیون جِئُݨ تۄں بِناں ہی بِیت جاوے۔ ویلذ دا کوی ڈِلن ٹہَۄمس کہِںدّا ہَے کِہ پنّے ’تے لِکھی کوِتا ادھّی ہُںدّی ہَے۔ ادھّی وی مُلّ والی ہُںدّی ہَے؛ کمرے وِچ بںدّ آسمان واںگ۔ پر اُس وِچ تارے نہِیں ہُںدّے؛ ناں ہی اُس وِچ کالی-بۄلی نہیری وگدی ہَے تے جھکھّڑجھاںجی میگھلا ورہدا ہَے۔

پنّے تۄں باہر نِکلدی ہَے٬ تاں کوِتا جِیݨ-تھِیݨ دے تال نال جُڑ جاںدی ہَے۔ پنّے اُتّے اُہ آرمبھّ ہُںدّی ہَے تے پُۄری ہۄ جاںدی ہَے۔ باہر٬ جِئُݨ واںگ ادھُۄری رہِںدّی ہَے۔ جے اِک تھاں ’تے اںتّ ہُںدّی ہَے؛ اگلے ’تے پھِر آرمبھّ ہۄ جاںدی ہَے۔ اںتّ ناں اںتّ دی کھیڈ ہَے اِہ۔ اِک دِیوے وِچ وڈّی ہُںدّی ہَے٬ دُۄجے وِچ جگ پَیںدی ہَے۔ پنّے ’تے٬ اِہ جِویں لِکھی ہَے؛ تِویں رہِںدّی ہَے۔ لِکھے لیکھ ناں مِٹدے ہن٬ ناں بدلدے ہن۔ باہر٬ اِہ آپݨے لیکھاں تے لِکھاری تۄں مُکت ہۄ جاںدی ہَے؛ بھاویں اُنہاں نال جُڑی رہِںدّی ہَے۔

’مَۄت نُۄں‘ کوِتا دا سُہج پنّے تۄں باہر ہَے۔ مہِںدّرا کالج دے مںچّ اُتّے اِہ آرمبھّ لِکھے شبد نال ہُںدّی ہَے٬ پر اںتّ چِہرے دی سُۄہی سںگّ ’تے۔ بھاویں اِہ اںتّ سچّمُچّ دا اںتّ نہِیں ہَے۔ کِئُںکِہ اںتّلی پںکِّتی اݨکہی رہِ گئی ہَے٬ جِہنُۄں 50 ورہِیاں پِچھّۄں٬ پِچھلے ہفتے ماسی کہِںدّی ہَے۔ پنّے دی کوِتا پُۄری ہۄ جاںدی ہَے٬ پر اُہ اِک پںکّتی آپݨے کۄلھۄں جۄڑ دِںدّی ہَے٬ “لَے ہُݨ مَے وِہلی آں۔” تے اگّے تُرن لئی کوِتا دے پَیر لا دِںدّی ہَے۔ اِہ سہِج سُبھاء ہُںدّا ہَے۔ کوِتا جِئُݨ نال اِس ترہاں سِئُںتی ہۄئی ہَے کِہ وِچالے سِئُݨ نہِیں دِسدی۔

جِئُݨ نال سِئُںتی ہۄݨا اِس کوِتا دی وڈِیائی ہَے۔ کُجھ سُہج شاستری کہِںدّے ہن٬ کلا تے ذِںدّگی سماناںتر ریکھاواں ہن تے سدا اِک دُۄسری تۄں اڈّ رہِںدِّییاں ہن۔ اُہ سہی ہۄݨگے۔ پر مَینُۄں اِہ رُۄپک سہی نہِیں لگّدا۔ اِہ ریکھا شاستر تۄں اُدھارا لِیا گِیا ہَے۔ ماںگویں کپّڑے کدے-کدائیِں ہی میچ آئُںدے ہن۔ اسِیں اُس بْرہِمںڈّ وِچ نہِیں رہِںدّے٬ جِس وِچ سماناںتر ریکھاواں اِک دُۄجی نال کدے نہِیں مِلدِییاں۔ اُہ ریکھا شاستر دا بْرہِمںڈّ ہَے۔ جِتھّے اسِیں رہِںدّے ہاں٬ اُتھّے ذِںدّگی ریکھکی نہِیں ہَے تے ناں کلا۔ دۄویں اِک دُۄجی نال مِلدِییاں وِچھّڑدِییاں تے کھہِ کے لںگھّدِییاں ہن۔ جِتھّے مِلدِییاں ہن٬ اُتھّے تِیرتھ بݨ جاںدا ہَے۔ گںگّا تے جمُنا جدۄں مِلدِییاں ہن؛ دۄویں پُۄجݨجۄگ بݨ جاںدِییاں ہن۔ مۄہن سِںگھّ دی ’مَۄت نُۄں‘ کوِتا دی٬ ذِںدّگی نال کُجھ اِہۄ-جِہی ہی سکِیری ہَے۔ گںگّا جمُنا واںگ دۄویں اِک دُۄجی وِچ وگدِییاں ہن٬ پر سرسوتی واںگ آپݨی ہۄںد سامبھی رکھدِییاں ہن۔

سمبھّو ہَے اِہ سںگّم اِک دُۄجی دی ہۄںد دی لۄڑ ہۄوے۔ کلا دی پَۄݨ پاݨی جِنّی لۄڑ ہۄوے۔ سںسّکْرِتی٬ جَیوکتا (بائِئۄلَۄجی) دا اںگّ بݨ گئی ہۄوے۔ ’مَۄت‘ نُۄں پڑھدِیاں-سُݨدِیاں اسِیں اجِہے پْرشناں دے ساہمݨے ہُںدّے ہاں۔

نبّیویں ورہے تک آئُںدی-آئُںدی ماسی بہُت کُجھ بھُلّ گئی ہَے۔ پر اُہنُۄں جپُجی٬ کِیرتن سۄہِلا٬ رہِراس دِییاں باݨِییاں یاد ہن۔ کبِیر٬ فرِید٬ نَۄویں مہلّے دے سلۄک یاد ہن۔ بھائی گُرداس دِییاں واراں یاد ہن۔ تے ’مَۄت نُۄں‘ کوِتا وی اُہدے چیتے وِچ ٹِکی ہۄئی ہَے۔ کہِںدّی ہَے٬ “باݨی مَینُۄں سُکھّ دِںدّی ہَے تے جِئُںدا رکھّدی ہَے۔ شُکر اےَ٬ مَینُۄں باݨی یاد اےَ”, اُہ کہِںدّی ہَے۔ لگّدا ہَے٬ ساڈا جِئُںدے رہِݨا ساڈی سِمرتی تے وِسِمرتی نال جُڑِیا ہۄئِیا ہَے۔ یاد کرن نال اسِیں جِئُںدے ہاں٬ بھُلّݨ نال مر جاںدے ہاں۔ “آکھا جِیواں٬ وِسرَے مر جائۄ" نانک جی بچن کردے ہن۔

اِہ بچن آتما دے جِئُݨ مرن دا رُۄپک ہَے جاں سرِیر دے جِئُݨ مرن دا سُۄچک؟ اِہ اِس گلّ ’تے نِربھر ہَے کِہ اسِیں 'ہۄ رہے' نُۄں کِویں ویکھدے ہاں: گھٹنا دے رُۄپ وِچ جاں پْرواہ وِچ۔ جے سبھ کُجھ گھٹناواں وِچ گھٹ رِہا ہَے٬ تاں مِرتُۄ وی گھٹنا ہَے۔ اںتّم گھٹنا۔ اِکّۄ وار گھٹدی ہَے۔ رستا کبر وِچ ڈِگدا ہَے٬ تاں اُس تۄں اگّے نہِیں جاںدا۔ پر جے سْرِشٹی پْرواہ ہَے٬ تاں ساڈی مِرتُۄ وی پْرواہ ہَے۔ اِہ اںتِّم گھٹنا نہِیں۔ اِہ ساڈے نال-نال تُردی ہَے۔ سرِیر تے آتما دی مِرتُۄ اِکّۄ ہَے۔ نانک بچن کیول رُۄپک نہِیں ہَے۔

باݨی کہِںدّی ہَے - جِییاں اںدّر جِئُݨ دی جُگت دھری ہۄئی ہَے۔ لگّدا ہَے٬ جِہڑی چِیذ جِئُݨ لئی ذرُۄری نہِیں اُہ سِمرتی وِچّۄں کِر جاںدی ہَے۔ جِنّی کُ سِمرتی کِردی ہَے٬ اُنّا کُ اسِیں مر جاںدے ہاں۔ ایس اُمر وِچ ماسی دی سِمرتی وِچّۄں بہُت کُجھ کِر گِیا ہَے۔ اُہی رہِ گِیا ہۄݨا ہَے٬ جِس بِناں سردا نہِیں۔ جے ’مَۄت نُۄں‘ کوِتا بچ گئی ہَے٬ تاں ماسی دا اُس بِناں وی سردا نہِیں ہۄݨا۔

جِس سِمرتی وِچ گُرباݨی اتے بھائی گُرداس دی کوِتا ٹِکی ہۄوے٬ اُتھّے واسا مِلݨا ہی اِس کوِتا دی وڈِیائی ہَے۔ مَینُۄں لگّدا ہَے کوِتا دا جِئُݨ دی لۄڑ بݨنا٬ اِہدا کاوِ دھرم ہَے؛ بھاویں اِک جݨے لئی ہی بݨے۔ مَینُۄں ’مَۄت نُۄں‘ کوِتا ایسے لئی مُلّوان لگّدی ہَے۔

اِہ کوِتا مِرتُۄ نُۄں سوِیکار ہی نہِیں کردی٬ مِرتُۄ نُۄں جِئُݨ دا اںگّ سمجھدی ہَے۔ سوِیکار باہرلے نُۄں جاں دُۄجے نُۄں کِیتا جاںدا ہَے آپݨے اںگّ نُۄں نہِیں۔ پر اسِیں مَۄت نُۄں دُۄئی جاں دُۄجے دے رُۄپ وِچ ویکھدے ہاں۔ دُۄجا بھَیء ہَے۔ فلسفی سارتر ’دُۄجے نُۄں دۄذخ‘ کہِںدّا ہَے۔ دۄذخ وی بھَیء ہَے۔ منۄوِگِیانِییاں دا انُمان ہَے٬ بںدّا دس وِچّۄں نَۄں کھںڈّ بھَیء وِچ رہِںدّا ہَے۔ بابا نانک اِس تۄں وی اگّے جاںدے ہن: جِیو بھَیء وِچ جمّدا ہَے٬ بھَیء وِچ مردا ہَے٬ بھَیء وِچ اُہ ہسّدا ہَے٬ بھَیء وِچ رۄںدا ہَے۔ بھَیء سانُۄں بھَیبھِیت کردا ہَے۔ اِہدے ساہویں ارجن وی نِہتھّا ہۄ جاںدا ہَے۔

’مَۄت نُۄں‘ کوِتا وِچ مِرتُۄ بھِئںکّر نہِیں دِسدی۔ اُہدے گل وِچ کھۄپرِییاں دی مالھا نہِیں٬ جبہاڑِیاں وِچّۄں لہُۄ نہِیں چِئُںدا۔ مِرتُۄ سادھارݨ ورتارا ہَے؛ ’جَۄں چروائی لَیݨ’ تۄں وی سادھارݨ, ’بھابی نُۄں جھات‘ بُلائُݨ تۄں وی سادھارݨ۔ اِہ رِہاڑ کردے بچّے ورگی ہَے٬ جِہڑا جھِڑک کھا کے پاسے بَیٹھا جاںدا ہَے تے تھۄڑھے چِر پِچھّۄں اکھّاں ملدا پھیر کۄل آ جاںدا ہَے۔

مِرتُۄ دا اِہ چِہرا گھریلُۄ ہَے۔ تے کیول ایسے کوِتا وِچ مِلدا ہَے۔ ناں اگّے ناں پِچھّے۔ مۄہن سِںگھّ دی باکی رچنا وِچ وی نہِیں۔ پںجّابی دی سمُچّی نوِیں کوِتا اِہ تۄں کۄری ہَے۔ اِہ سببّ دی کوِتا ہَے۔ پر ہر سببّ بِلکُل بیسببّ نہِیں ہُںدّا۔ بس اُہ ساڈے ترک دے گھیرے وِچ نہِیں آئُںدا۔ رُکھّ دی جڑھ سانُۄں دِسدی نہِیں۔

’مَۄت نُۄں‘ کوِتا دی جڑھ پںجّابی دی کاوِ پرمپّرا وِچ نہِیں٬ لۄکدھارا وِچ لگّی ہۄئی ہَے۔ اِہدی سُر لۄکگِیت والی اتے آواذ اِستری دی ہَے۔ پںجّاب دی اِستری لۄک گِیتاں وِچ ہی کھُلّہ کے بۄلدی ہَے۔ پںجّابی دے پُرکھ پْردھان پْروچن وِچ اِہدی آواذ غائِب ہَے۔ اُہ کمّ سارن لئی بۄلدی ہَے جاں اݨسردے نُۄں بۄلدی ہَے: “جے تُۄں سِر چڑھِیا اݨسردے نُۄں بۄلی۔” پر اِہدا وی اُہنُۄں مُلّ تارنا پَیںدا ہَے: “کردُۄں گج ورگی جے پھیر برابر بۄلی۔”

’مَۄت نُۄں‘ کوِتا وِچ اِستری آپݨے واںگُۄں (ناری واںگُۄں) بۄلدی ہَے؛ مرد واںگُۄں نہِیں٬ ناں اُہدے برابر٬ ناں رۄس وِچ٬ ناں اݨسردے نُۄں۔ ایہۄ جِہی کھری آواذ پںجّاب دی ناری کوِتا وِچ وی نہِیں سُݨدی۔ بہُتی کوِتا وِچ رۄہ٬ وِدرۄہ٬ چِںتّا ناری دی ہَے؛ پر آواذ مرداوِیں۔ آپݨا دُکھّ-سُکھّ کہِݨ لئی اُس کۄل آپݨی بھاشا نہِیں۔ مرد دی بھاشا وِچ اُہ ہاسۄہِیݨا بݨ جاںدا ہَے۔ جِویں راݨی جِںدّاں نُۄں ’پںجّاب دا اِکّۄ مرد‘ کہِݨ نال۔

مِرتُۄ نال سںوّاد اِس کوِتا دا ہۄر گُݨ ہَے۔ ساڈے پروچن وِچ سںوّاد گھٹّ ہَے٬ وِواد ودھّ۔ پر وِواد ساڈا وِرسا نہِیں٬ اِتِہاس دا دِتّا سراپ ہَے۔ سانُۄں اینا چِر شستر چُکّݨے پئے کِہ اسِیں بھُلّ گئے رکھّݨے کِویں ہن؟ ساڈے ہتھّ ہی شستر بݨ گئے ہن۔ شستر ہی گُرُۄ پِیر۔ تے یُدھّ ساڈا دھرم۔

شستر وَیری ’تے ہی نہِیں اُس بھاشا ’تے وی وار کردے ہن٬ جِہڑی شستر مہِما نہِیں کردی۔ ویکھۄ ساڈی مُکھّ کِرِیا ’کرنا‘ کِویں ’مارنا‘ بݨ گئی ہَے: اسِیں گلّاں ماردے ہاں٬ جھُۄٹھ ماردے ہاں٬ مَۄج ماردے ہاں۔ سَیںکڑے چِیذاں ہن؛ جِہڑِییاں اسِیں ہُݨ کردے نہِیں٬ ماردے ہاں۔ وِیاکرݨ دی کِرِیا جِئُݨ دی کِرِیا تۄں وکھّری نہِیں ہُںدّی۔ لگّدا ہَے٬ ساڈے ہر کرن وِچ مرن رل جاںدا ہَے۔ ہتھّ ہتھِیار بݨدے ہن٬ تاں ہر چھُہ ولُۄںدھری جاںدی ہَے۔

شستربدھّ بھاشا وِچ سںوّاد نہِیں ہۄ سکدا۔ پںجّابی بںدّا وَیری نال گلّ نہِیں کردا۔ مردا ہَے جاں ماردا ہَے۔ اِس لئی اُہ مِرتُۄ نال گلّ نہِیں کر سکدا۔

’مَۄت نُۄں‘ کوِتا وِچ اِہ گلّبات اِستری کردی ہَے۔ ساوِتری-ستِّیاوان مِتھّ وِچ وی اِستری ہی اِہ بھُۄمِکا نِبھائُںدی ہَے۔ اسل وِچ مِرتُۄ نال وارتالاپ اِستری وی نہِیں کردی٬ اِستری دے رُۄپ وِچ جننی کردی ہَے۔ اُہی اِہدی بھاشا جاݨدی ہَے۔ اِہ بھاشا اُہ جݨیپے دی پِیڑ وِچّۄں سِکھّدی ہَے۔

ترک وِترک تے ہار جِتّ دی بھاشا وِچ اِہ وارتالاپ اسمبھّو ہَے۔ سوِیڈن دے پھِلم نِردیشک اِںگمار برجمنّ دی پھِلم سَیونتھ سِیل وِچ منُکھّ مِرتُۄ نال شترںجّ دی باذی لائُںدا ہَے۔ سترںجّ دی بھاشا ہار جِتّ دی بھاشا ہَے٬ یُدھّ دی بھاشا ہَے۔ اِس کرکے وارتالاپ دی کھیڈ سِرے نہِیں چڑھدی۔

ساوِتّری - یمراج وارتلاپ مِرتُۄ دی پرِبھاشا بارے ہَے۔ ستِّیاوان دا سجِںدّ ہۄݨا اِسدا پرِݨام ہَے۔ اُہ آپݨی آئی ’تے گھٹ چُکّا ہَے۔ ساوِتری اِس گھٹنا نُۄں اݨگھٹ اتے آئی نُۄں اݨیائی کرنا چاہُںدّی ہَے۔

برجمنّ دی پھِلم وِچ شترںجّ دی کھیڈ مِرتُۄ دے آئُݨ دی گھڑی نُۄں کھُںجھّائُݨ واستے کھیڈی جاںدی ہَے۔ بںدّا٬ ہارن لگّا٬ ہتھّ مار کے نرداں کھِںڈّا دِںدّا ہَے۔ سۄچدا ہَے٬ مِرتُۄ نُۄں یاد نہِیں رہِݨا٬ کِہڑی نرد کِتھّے پئی سی۔ کھیڈ مُڈھّ تۄں شُرُۄ کرنی پویگی تے مِرتُۄ دا ویلا کھُںجھّ جاویگا۔

دۄویں سںوّاد مِرتُۄ دی اٹلّتا بارے ہن۔ دۄویں مِرتُۄ نُۄں سمسِّیا سمجھدے ہن تے اِہنُۄں ہلّ کرن دا یتن کردے ہن۔

’مَۄت نُۄں‘ کوِتا وِچ مِرتُۄ سمسِّیا نہِیں ہَے۔ کوِتا چِیذاں نُۄں سمسِّیا-گْرست دْرِشٹی نال ویکھدی ہی نہِیں۔ سمسِّیاواں منُکھّی لۄڑاں تۄں اُپجدِییاں ہن۔ لۄڑ والی اکھّ نال رُکھّ شائِد لکّڑ دِسے تے گُلاب گُلکںدّ۔ کوِتا دا دھرم رُکھّ نُۄں رُکھّ ویکھݨا ہَے تے پھُلّ نُۄں پھُلّ۔ رُکھّ تے پھُلّ اُنّا چِر ہی بچے رہِݨگے٬ جِنّا چِر اُہ کوِتا دی اکھّ نال ویکھے جاݨگے۔ اجّ دے پرِیاورݨ دی دُردشا تے پردُۄشݨ, کوِتا ولّۄں بیمُکھ ہۄݨ کرکے وی ہَے۔ اِس تۄں وی پُشٹی ہُںدّی ہَے کِہ کوِتا ساڈے ہۄݨ دی ذرُۄرت ہَے۔

’مَۄت نُۄں‘ کوِتا کِسے ’مسلے‘ نال مَیلی نہِیں ہۄئی ہَے۔ مسلے مِرتُۄ نُۄں فتہِ کرن دی لۄڑ وِچّۄں پَیدا ہُںدّے ہن۔ اُہ لۄڑ اِس کوِتا وِچ ہَے نہِیں۔ لگّدا ہَے٬ بںدّا مَۄت نال ہمیشا سپینی ناولکار سرواںتے دے ڈان کِہۄتے واںگ لڑدا رِہا ہَے٬ جِہنُۄں ساہمݨے دھُۄڑ وِچ آئُںدِییاں بھیڈاں وَیری دل دِسدِییاں سن۔ نائِک بݨن لئی بںدّے نُۄں کی-کی نہِیں کرنا پَیںدا؟ اِستری اِس آپ-سہیڑی بلا تۄں مُکت ہَے۔ اُہنُۄں چِیذاں نُۄں دھُۄڑ وِچ ویکھݨ دی لۄڑ نہِیں۔

’مَۄت نُۄں‘ کوِتا وِچلا نِرمل تے نِرماݨ بِمبّ پںجّابی دی باکی کوِتا وِچ دُرلبھّ ہَے۔

اِس کوِتا وِچ مِرتُۄ نال وارتالاپ وی نِیارا ہَے۔ وارتالاپ کوِتا تۄں پہِلاں شُرُۄ ہۄئِیا ہُںدّا ہَے۔ کوِتا جِس پْرشن دُیالے گھُمّدی ہَے٬ اُہ کوِتا تۄں باہر ہَے۔ شائِد شُۄنء ہی کوِتا دی دھُری ہَے٬ جِہدے آلے-دُیالے اُہ رُۄپ ساجدی ہَے۔ ہۄݨ اتے اݨہۄݨ دا وارتالاپ سدا تۄں چل رِہا ہَے۔ اِہ کوِتا چلدے وارتالاپ وِچ پرویش کردی ہَے تے وارتالاپ نُۄں منُکھّی چِہرا دے دِںدّی ہَے۔ کوِتا وِچّۄں آدِ-جُگادی بھارے پْرستاو نِکل جاںدے ہن۔ مہِںدّی لائُݨ, گھۄڑی گائُݨ تے پِیںگھ جھُۄٹݨ جِہے نِکّے-نِکّے دْرِش پْرویش کر جاںدے ہن۔

اِس کوِتا دی سِفت ہَے کِہ اِہ مِرتُۄ دی گلّ مِرتُۄ دے مُہاورے وِچ نہِیں کردی۔ پںجّابی دا اِہ مُہاورا اِہدے راس وی نہِیں آئُݨا سی۔ اِہ ہِںسّا نال وِنّہِیا ہۄئِیا ہَے۔ اِس کوِتا نیں سہِج سُبھاء ہی اِہ مُہاورا نکار دِتّا ہَے۔ اسل وِچ کوِتا مِرتُۄ نال گلّ کردی ہَے٬ مِرتُۄ بارے نہِیں۔ گلّ جِئُݨ بارے ہَے۔

وارتالاپ وِچ مِرتُۄ بۄلدی نہِیں۔ بۄلی وِچ گلّ بجھّ جاںدی ہَے۔ چُپّ وِچ گلّ پسری ہُںدّی ہَے دھُپّ واںگ۔ اُہ اکل دی پںڈّ وِچ بجھّدی نہِیں۔ اِس کرکے اسِیں چُپّ تۄں ڈردے ہاں۔ تے چاہُںدّے ہاں کِہ مِرتُۄ ساڈے واگُۄں ساڈے نال بۄلے۔ ساڈی بۄلی وِچ بۄلے۔

پر کوی مِرتُۄ دے مُۄںہ وِچ منُکھّی ذبان پائُݨ دی اُکائی نہِیں کردا۔ سۄ وارتالاپ دۄہاں ذباناں وِچ ہُںدّا ہَے۔ سانُۄں لگّدا ہَے٬ وارتالاپ کیول ساڈی بۄلی وِچ ہی ہۄ رِہا ہَے۔ بۄل کیول اسِیں رہے ہاں٬ مِرتُۄ کیول سُݨ رہی ہَے۔ اِہ ساڈا بھرم ہَے۔ وارتالاپ کیول بۄل کے ہی نہِیں ہُںدّا۔ اݨبۄلِیاں وی بِرتھا جاݨی جا سکدی ہَے۔

’مَۄت نُۄں‘ کوِتا دے ہر بںدّ دا اںتّ مِرتُۄ نُۄں آکھے نال ہُںدّا ہَے: ’ساہ لَے مَۄتے کاہلِیئے مَیں اجے ناں وِہلی۔‘ پہِلے بںدّ دے اںتّ اتے دُۄجے بںدّ دے جنم وِچکار کھپّا ہَے؛ شُۄنء ہَے؛ رہائۄ ہَے۔ تے اِہ چُپّ ہَے۔ اِہ چُپّ مِرتُۄ دا سںوّاد ہَے۔ اِس شُۄنء وِچ پہِلے بںدّ دی مِرتُۄ ہَے تے دُۄجے دا جنم ہَے۔ اِہ ہۄݨ اتے ناں ہۄݨ دا رِدم ہَے۔ اسِیں تُردے ہاں؛ تاں اِک پَیر دھرتی ’تے ہُںدّا ہَے٬ دُۄجا شُۄنء وِچ۔ اِہ ہۄݨ اتے اݨہۄݨ دا٬ جِئُݨ اتے مِرتُۄ دا وارتالاپ ہَے۔

مَۄت کوِتا ہۄݨ اتے اݨہۄݨ دے رِدم وِچ لِکھی گئی ہَے۔ ساڈے جِئُݨ دی کرمگتی وی۔ جِئُݨا رںگّاں دا اچمبھّا چھمبھّ ہَے٬ پُۄرن سِںگھّ کِسے کوِتا وِچ کہِںدّا ہَے۔ پر اِہ دِسدا چھمبھّ تۄں باہر کھڑھ کے ہَے۔ اُہ باہر بِلکُل باہر نہِیں٬ کھپّے والی تھاں ہَے۔ جِئُݨا وِیاہ ورگا ہَے٬ مۄہن سِںگھّ اِس کوِتا وِچ (رُۄپک وجۄں) کہِںدّا ہَے۔ پر اِہ وِیاہ تاں ہی ہَے کِہ اِس وِچ مِرتُۄ وی شامل ہَے۔ وِیاہ وِچ آئیِیاں میلݨاں وِچ میلݨ ہَے٬ جِس نال وِچ-وِچ گلّبات کرنی پَیںدی ہَے۔

اِہ کوِتا دسّدی ہَے کِہ مِرتُۄ دی اکھّ نال ویکھِیاں ہی جِئُݨا چںگّا لگّدا ہَے۔ دُنِییا سُہݨی لگّدی ہَے۔ سُہج ہَے ہی مِرتُۄ کرکے۔ پھُلّاں وِچ رںگّ تے سُگںدھّ مِرتُۄ دی ہَے۔ سدا بہار رُکھّاں نُۄں رںگّ نہِیں لگّدے۔ اُہ اِکّۄ رُتّ دے سراپ وِچ رہِںدّے ہن۔

ماسی کہِںدّی ہَے: “ہُݨ مَیں وِہلی آں٬ بتھیرا جِئۄں لِیا ہَے۔” بھائی گُرداس نُۄں یاد کرن لگّدی ہَے:

اکھِّیں ویکھ ن رجِییا٬ بہُ رںگّ تماسے۔۔

اُستتِ نِںدّا کنِّ سُݨِ٬ رۄݨے تے ہاسے۔۔

سادی جِیبھ ن رجِییا٬ کر بھۄگ بِلاسے۔۔

نک ن رجا واسُ لَے٬ دُرگںدھّ سُواسے۔۔

رجِ ن کۄئی جِیوِیا٬ کُۄڑے بھرواسے۔۔

مۄہن سِںگھّ دی اِہ کوِتا رجّݨ نُۄں کُۄڑا نہِیں سمجھدی۔ اِہ کہِںدّی ہَے٬ جِئُݨا اینا رسوںتّ ہَے کِہ اِہدا رجّ نہِیں آئُںدا۔ اِہی گلّ ڈیڈھ سدی پہِلاں امرِیکن کوی اَیمِلی ڈِکنسنس نیں کہی سی٬ “جِئُݨا ہی اینا اچمبھّے بھرِیا ہَے کِہ ہۄر کمّ لئی وِہل ہی نہِیں دِںدّا۔”

ماسی وی وِہلی نہِیں۔ اُہ جِئُݨ دا کمّ کری جا رہی ہَے۔ نال دے سںگّی-ساتھی تُر گئے ہن۔ ہاݨ دا بیلی چلا گِیا ہَے۔ کدے-کدے باݨی دی تھاں ہۄٹھاں ’تے رۄسا آ جاںدا ہَے:

سںجّۄگ تۄں وِجۄگ لِکھ تے

ہتھّ چںدّرے دے کلم پھڑائی۔۔