پںجھّی کُ سال پُراݨے اُہ دِن یاد ہن٬ جدۄں مَینُۄں کِہا گِیا کِہ کَینیڈا چلِّیا ہَیں٬ وَینکُۄور جاویں تاں اُتھّے ستنام سِںگھّ رںدھّاوے نُۄں ذرُۄر مِلِیں۔ مَیں بھُلّ گِیا۔ وَینکُۄور پہُںچّے تاں تِیسرے دِن سُنیہا آ گِیا کِہ ستنام سِںگھّ رںدھّاوا مِلݨ آ رِہا ہَے۔ مَینُۄں یاد وی نہِیں سی کِہ اِہ بںدّا ہَے کَۄݨ اتے کاہدے لئی مِلݨ آ رِہا ہَے۔ جدۄں آئِیا تاں پتا لگّا کِہ اُہ نکۄدر تے نُۄرمہِل وِچالے وسدے پِںڈّ سںگھّے کھالسا دا جمّ-پل ہَے تے تِنّ سماج سیوی پْرواسی پںجّابِییاں دے گرُپّ وِچّۄں اِکّ ہَے٬ جِنہاں نیں اُس پِںڈّ دی نُہار بدلݨ لئی سارا تاݨ لائِیا پِیا ہَے۔ اگلے مہِینے اُہ پںجّاب آݨ پہُںچّا۔ مَینُۄں مِلݨ آئِیا تاں اِںگلَیںڈ دے برمِںگھّم شہِر وِچّ وسدا اُس دا مامے دا پُتّر نِرمل سِںگھّ اُس دے نال سی۔ ستنام سِںگھّ رںدھّاوا نانکے پِںڈّ پلِیا سی تے نِرمل سِںگھّ دے پرِوار دا جدّی پِںڈّ سی۔ دۄواں نیں آپݨے پِںڈّ بُلائِیا تاں پتا لگّا کِہ دۄویں اُہ اتے اُنہاں نال تِیسرا سںتّۄکھ سِںگھّ سںگھّا اِکّ وار وِدیش وِچّ بَیٹھے سن تاں پِںڈّ دی ہالت سُدھارن دا اِرادا بݨائِیا سی٬ جِسدے ہُںگّارے وِچّ اُنہاں دا سارا پِںڈّ جُٹّ گِیا سی۔
اُدۄں اجے پِںڈّاں وِچّ اجۄکے نشِیاں دا وہِݨ نہِیں سی پہُںچِّیا٬ پر بھُکّی٬ اپھِیم اتے شراب کئی گھراں نُۄں سِئُںک واںگ تباہ کری جاںدِییاں سن۔ اِنہاں نیں پِںڈّ دے نَۄجواناں نُۄں نشِیاں تۄں بچائُݨ لئی کبڈّی ٹِیم بݨا کے ہر سال کبڈّی اتے کُجھ ہۄر کھیڈاں کروائُݨ دا اَیلان کِیتا تاں گلّ اگّے تُر پئی۔ اگلے سال آئے تاں اِس پِںڈّ دے وِدیش وسدے جِنّے کُ لۄک اُدۄں آئے مِل گئے٬ اُنہاں دی مِیٹِںگّ کروا کے کِہا کِہ آپاں پِںڈّ دے وِچالے بݨے چھپّڑ نُۄں بھرن دا کمّ کر دیئیِئے تاں جُ کۄئی بِماری ناں پھَیلے اتے پِںڈّ ساپھ سُتھرا وی ہۄ جاوے۔ لۄکاں نیں پُچھِّیا کِہ گھراں دا گںدّا پاݨی کِدھّر جاویگا۔ نِرمل سِںگھّ سںگھّا نیں اِس بارے یۄجنا پیش ساہمݨے رکھّ دِتّی کِہ پِںڈّ وِچّ تِیہ-تِیہ پھُٹّ ڈُۄںگھے دۄ کھُۄہ پُٹّاںگے٬ ہیٹھۄں پکّے کر دِتّے جاݨگے اتے اِکّ کھُۄہ وِچّ پَیںدا گںدّا پاݨی ہیٹھۄں پھِلٹر ہۄ کے دُۄسرے وِچّ گِیا تاں کھیتاں نُۄں لائِیا کراںگے۔ کئی لۄکاں نُۄں یکِین نہِیں سی آئِیا٬ پر اِنہاں نیں کر وِکھائِیا۔ کھُۄہ اُتّے ڈِیذل اِںجن لوا دِتّا٬ جدۄں کھُۄہ بھرن لگّدے تاں اِںجن چلا کے چاہوان لۄکاں دے کھیتاں نُۄں رُۄڑی پئی ورگا دمدار پاݨی پُچا دِتّا جاںدا۔ پھِر گھراں دی واٹر سپلائی سکِیم آئی تاں کُجھ ہِسّا سرکاری پھںڈّ دا اتے بہُتا اِس اۄورسِیذ کمیٹی نیں پائِیا اتے نال پِںڈّ وِچّ سِیوریج پائُݨ لئی اِرادا بݨا لِیا۔ پِںڈّ وِچّ تِنّ ترہاں دِییاں نالِییاں وِچھائُݨ دا کمّ شُرُۄ کِیتا گِیا٬ اِکّ وِچّ پاݨی گھراں نُۄں جاںدا٬ دُۄسری وِچّ سِیوریج دا گںدّا پاݨی اِنہاں دۄ کھُۄہاں ولّ تے نال برساتی پاݨی لئی وکھّری پائیِپ وِچھا کے سارا پاݨی چار پُراݨے کھُۄہاں وِچّ پا دِتّا٬ تاں کِہ پِںڈّ دا دھرتی ہیٹھلا پاݨی ہۄر ڈُۄںگھا ہۄݨ تۄں رۄک سکِیئے۔ تِنّے سکِیماں سپھل ہۄ گئیِیاں تاں گلِییاں وِچّ اِںٹرلاکِںگّ ٹائیِلاں تے سٹرِیٹ لائیِٹاں لائُݨ دا کمّ وی اۄورسِیذ کمیٹی نیں کروا دِتّا۔
نِرمل سِںگھّ دی دھی دے وِیاہ مَۄکے تِنّے دۄست مِلے تاں مَیتھۄں اَیلان کروا دِتّا کِہ اُہ اِکّ-اِکّ لکھّ رُپئے دے کے ساںجھا پھںڈّ کھۄلہݨگے۔ جِہڑے لۄک آپݨے بچّے دا پڑھائی دا کھرچ نہِیں کر سکدے٬ اُنہاں لئی کھرچ اِس پھںڈّ تۄں کِیتا جاویگا۔ اگلی ماگھی مَۄکے اِکّ وڈّے اپھسر کۄلۄں جدۄں لیڈی سرپںچّ نُۄں اُس تِنّ لکھّ اتے اُس دے بِیاج دا چَیکّ دِوائِیا تاں اپھسر نیں کِہا کِہ پِںڈّ والِئۄ٬ ذرا کُ سمبھّال کے ورتِئۄ٬ پَیسے مُکا ناں لِئۄ۔ ساہمݨے بَیٹھا پِںڈّ دا اِکّ اَینّ آر آئی بذُرگ بۄلِیا٬ جناب اِہ نہِیں مُکّݨے٬ اِس وِچّ پںجّاہ ہذار کھڑھے پَیر میرے جمہاں کر لئۄ۔ اِکّ ہۄر نیں اُٹھّ کے اِہ ہی کِہا تاں نوِیں پِرت پَے گئی۔ اُدۄں تۄں اُس پھںڈّ وِچّۄں پِںڈّ دے دھِییاں-پُتّاں دی ہر سال مدد کِیتی جاںدی ہَے٬ پر پھںڈّ مُکّدا نہِیں٬ ودھدا گِیا اتے اجّ پںجھّی لکھّ دے کرِیب اۄورسِیذ کمیٹی دے کھاتے وِچّ پئے ہن۔ پِںڈّ وِچّ پِرت پَے گئی کِہ کِسے گھر کھُشی ہۄوے جاں سۄگ دا مَۄکا٬ دُنِییا وِچّ کِتے وی وسدے ہۄݨ, سبھ تۄں پہِلاں اُہ آپݨے پِںڈّ دا وِکاس کردی اۄورسِیذ کمیٹی دا ہِسّا کڈھّدے ہن۔ سمُںدّری جہاذاں تۄں سِیوریج دا گںدّ سمُںدّر وِچّ نہِیں سُٹِّیا جاںدا٬ جہاذاں وِچّ لائی ٹرِیٹمَیںٹ مشِین گںدّا پاݨی ساپھ کر کے سُٹّدی ہَے۔ پںجّاب دا اِہ شائِد پہِلا پِںڈّ سی٬ جِتھّے سمُںدّری جہاذاں وِچّ لگدی آدھُنِک مشِین لائی گئی۔ پردُۄشݨ کںٹّرۄل بۄرڈ والِیاں تے مںتّرِییاں نیں آ کے ویکھِیا کِہ اِس مشِین تۄں نِکلِیا پاݨی نگر پالِکا دی پاݨی دی ٹُۄٹی تۄں ودھّ ساپھ سی٬ منُکھّی سِدھاںت وجۄں اِہ پِیݨ لئی نہِیں ورتݨا٬ پر کھیتی تے ہۄر کمّاں لئی ورتِیا جا سکدا ہَے۔ اُہ پلاںٹ چلائُݨ لئی بِجلی چاہِیدی سی٬ اِس مکسد واستے وڈّا سۄلر پلاںٹ لائِیا گِیا٬ جِسدی بِجلی پںجّاب دی بِجلی کارپۄریشن پاورکام نُۄں پہُںچّدی ہَے اتے اُتھّۄں سِیوریج ٹرِیٹمَیںٹ پلاںٹ نُۄں مِلدی ہَے۔ مہِینا پُۄرا ہۄݨ پِچھّۄں ودھّ بِجلی بݨ گئی تے گھٹّ ورتی ہۄوے تاں ودھدے پَیسے پںچّائِت دے کھاتے وِچّ پَے جاںدے ہن٬ پر جدۄں گھٹّ بݨی اتے ودھّ ورتی جاوے تاں اُس مُتابک پاورکام نُۄں بِلّ بھر دِتّا جاںدا ہَے۔ سۄلر سِسٹم اتے ٹرِیٹمَیںٹ پلاںٹ دۄویں ٹھِیک چلّی جاںدے ہن۔
جدۄں پںجّاب سرکار نیں دھِییاں لئی شگن دیݨ دی سکِیم شُرُۄ کِیتی تاں اِتھّے اۄورسِیذ کمیٹی نیں کہِ دِتّا کِہ جِنّے پَیسے سرکار دیویگی٬ اۄنے پَیسے کمیٹی وی کھرچیگی اتے نکد پَیسے نہِیں٬ سمبّںدھّت لڑکی اتے اُس دے ماں-باپ نُۄں نال لِجا کے اُس دی لۄڑ دِییاں وستاں لَے کے دیویگی٬ کھرچا ودھّ ہُںدّا ہَے تاں اُہ وی کر دِتّا جاویگا۔ پِںڈّ وِچّ اِکّ اَینّ آر آئی ناذر سِںگھّ ہُراں دا گھر وِہلا پِیا سی٬ اُس نُۄں پھۄن کِیتا کِہ بچِّیاں لئی سکُۄل بݨا دیئیِئے٬ اُس نیں جکّۄتکّے وِچّ ہاں کر دِتّی۔ سکُۄل بݨنا شُرُۄ ہۄئِیا تاں اُہ سجّݨ کُجھ دِن بائد آپݨے پِںڈّ آ گِیا٬ لۄکِیں کہِݨ کِہ کِسے نیں چُکّ دِتّا تاں اُہ آپݨا گھر چھُڈا لویگا۔ دُۄسرے دِن اُہ اَینّ آر آئی اُتھّے آئِیا تے سکُۄل بݨدا ویکھ کے کہِݨ لگّا کِہ اِہۄ جِہے کمّ لئی کھرچ وی لگّݨا ہَے٬ گھر تاں دِتّا ہَے٬ اِکّ لکھّ رُپئے پھڑۄ٬ بسّ اِہ کمّ رُکݨ ناں دِئۄ۔ دۄیابے وِچّ آم تَۄر اُتّے کِسے دے گھر دا جِیء وِچھۄڑا دے جاوے تاں پہُںچّ والے لۄک اُس پِںڈّ دے باہر کُجھ گیٹ وگَیرا بݨائُݨ دا کمّ کردے ہن٬ اِس اۄورسِیذ کمیٹی نیں پِرت بدل دِتّی۔ وِدیش وسدے پِںڈّ دے اِکّ کمیٹی مَیمبر دی یاد تاذا رکھّݨ لئی پرِوار نیں اۄورسِیذ کمیٹی تۄں پُچھِّیا کِہ کی کرِیئے تے اۄورسِیذ کمیٹی دی سلاہ منّ کے تِنّ پِںڈّاں وِچالے آدھُنِک پدھّر دا جِمّ بݨوا دِتّا٬ جِتھّے سویر ویلے تِنّ پِںڈّاں دِییاں دھِییاں آ سکدِییاں ہن اتے دُپہِر دے بائد نَۄجواناں نُۄں کھُلّہا مَۄکا مِلدا ہَے۔ اِس جِمّ وِچّ کِیتی ہۄئی مِہنت نال کئی بچِّیاں نُۄں سرکاری نَۄکرِییاں لئی سرِیرک ٹَیسّٹ دیݨ دی مدد مِلی ہَے۔ اِدّاں دے بہُت سارے کمّ اِس پِںڈّ دی اُس اۄورسِیذ کمیٹی نیں کِیتے ہن۔
اِہی نہِیں٬ ایشِییا دے کئی دیشاں وِچّ جدۄں سُنامی آئی تے بہُت ساری تباہی ہۄئی تاں وِدیش وِچّ بَیٹھے اِس پِںڈّ دے پرواسِییاں نیں مِیٹِںگّ کر کے سہائِتا بھیجݨ دا من بݨائِیا۔ پھِر مدد بھیجݨ دی تھاں اُتھّے جا کے لۄڑوںدّاں دی مدد آپ کرن دی سلاہ بݨی۔ نِرمل سِںگھّ نیں آپݨے نال پںجّاب تۄں اِکّ ساتھی ہۄر لِیا اتے ہوائی ٹِکٹاں اتے ٹِکاء دے سارے کھرچے پلِّئۄں کر کے تامِل ناڈُۄ وِچّ گھر-گھر پہُںچّ کے لۄکاں دی مدد کِیتی٬ جِسدی تارِیپھ سمبّںدھّت اِلاکے دے ڈِپٹی کمِشنر نیں کِیتی سی۔ اُس دی چِٹھّی پتا نہِیں کِسے نیں سمبھّالی ہۄویگی کِہ نہِیں٬ پر اِدّاں دا کمّ اُنہاں کۄئی اِکّ-ادھّ نہِیں سی کِیتا٬ کمّاں دی لڑی چلدی رکھّدا سی نِرمل سِںگھّ تے ساتھ دِںدّے ہُںدّے سن پِںڈّ سںگھّے کھالسا دے لۄک۔ آپݨے پِںڈّ وِچّ ہی نہِیں٬ اِلاکے وِچّ وی وِکاس دے کمّاں لئی اُہ کئی واری سرپںچّاں-پںچّاں دے سَیمِینار آپݨے پِںڈّ وِچّ کرائِیا کردا سی اتے اُنہاں دی مدد لئی پیشکش ہی نہِیں سی کردا٬ پُۄری مدد وی کرن جاںدا سی۔
سماج سیوا دے بہُت سارے کمّ کِیتے ہن٬ پر اجّ تک کِسے تۄں مںگِّیا کُجھ نہِیں٬ اِس پِںڈّ دے لۄکاں نیں اِنہاں ولّۄں کِیتی گئی پہِل نُۄں تِنّ جݨِیاں ستنام سِںگھّ رںدھّاوا٬ نِرمل سِںگھّ سںگھّا تے سںتّۄکھ سِںگھّ دی نہِیں سی رہِݨ دِتّا٬ سمُچّے پِںڈّ دا ذِمّا منّ لِیا سی۔ نتِیجا اِہ نِکلِیا کِہ دُنِییا بھر دے کِسے وی دیش وِچّ وسدے پِںڈّ دے لۄک کھُد آواذ مار کے آکھدے ہن کِہ اسِیں پَیسے بھیجݨے ہن٬ اۄورسِیذ کمیٹی دا کھاتا نمبّر دِئۄ۔ ہر سال ماگھی مَۄکے پِںڈّ وِچّ آئے ہۄئے پرواسی پںجّابِییاں دا اِکٹھّ ہُںدّا ہَے تے جِہڑا اُمر وِچّ سبھ تۄں وڈّا ہۄوے٬ پْردھانگی اُس دی کروا کے مِیٹِںگّ مُکّدی نال ہی پْردھانگی کھتم ہۄ جاںدی ہَے٬ اگلی ماگھی مَۄکے کۄئی ہۄر پْردھان ہُںدّا ہَے٬ پر کمّ سارا سال چلّدا جاںدا ہَے۔ اجّکلّہ پِںڈّ دے باہروار گُردُیارا ساہِب دے نال کھالی پںچّائِتی تھاں اُتّے پِںڈّ دی لۄڑ لئی ہیٹھاں اِکّ کار پارک تے اُس اُپّر کمِئۄُنِٹی ہال بݨائُݨ دا کمّ اُلِیکِیا پِیا ہَے٬ تاں جۄ لۄڑوںدّ لۄکاں نُۄں مَیرِج پَیلساں دے مہِںگّے کھرچ تۄں لگّی واہ بچائِیا جا سکے۔ اِدّاں دے کئی ہۄر پْراجَیکٹ وی اُلِیکے ہۄئے ہن۔ پِںڈّ دِییاں گلِییاں وِچّ سی سی ٹی وی کَیمرے لائے جا رہے ہن۔ نِرمل سِںگھّ ہسّ کے کہِںدّا ہُںدّا سی٬ جدۄں پںجّاب وِچّ رات ہۄوے٬ ساڈے ولّ دِن ہُںدّا ہَے٬ تُسِیں پِںڈّ والِئۄ آرام نال نِیںد دا سُکھ ماݨِئۄ٬ اسِیں اُتھّے بَیٹھے اِنہاں کَیمرِیاں ولّ دِنے ویکھدے رِہا کراںگے تے جے کِتے کۄئی ماڑا بںدّا دِسے تاں نیڑلے گھراں نُۄں پھۄن کر کے بچݨ نُۄں کہِ دِیا کراںگے اتے ہر کۄئی اَینّ آر آئی آپݨی گلی دے کَیمرے دا کۄڈ لَے سکیگا۔
اِدّاں دا اِکّ مَۄکا سی٬ جدۄں جلںدھّر دے ڈِپٹی کمِشنر سۄم پْرکاش٬ جِہڑے اجّکلّہ کیںدر سرکار دے راج مںتّری ہن٬ اِس پِںڈّ وِچّ آئے تاں سارا کُجھ ویکھݨ پِچھّۄں پُچھّ بَیٹھے سن: تُسِیں وِدیش وِچّ سُکھالی ذِںدّگی ماݨ رہے ہۄ٬ اُہ کِہڑی گلّ ہَے٬ جِہڑی تُہانُۄں مُڑ-مُڑ پِںڈّ لئی کُجھ کرن نُۄں پْریردی ہَے؟ اِسدے جواب وِچّ ستنام سِںگھّ رںدھّاوا نیں کِہا سی: “اِس پِںڈّ دے سرکاری سکُۄل وِچّ نںگّے پَیرِیں جاںدے ہُںدّے ساں اتے اِکّ ٹکا پھِیس دے کے اسِیں پڑھے ساں۔ اجّکلّہ جدۄں بَیٹھِیئے تاں ساڈی ساںجھی رائے ہُںدّی ہَے کِہ پِںڈّ دی مِٹّی وِچّ اِکّ ٹکا پھِیس والا سکُۄل ناں ہُںدّا تاں اسِیں شائِد اِںگلَیںڈ٬ کَینیڈا٬ امرِیکا ناں پُجّ سکدے۔ ساڈے پِںڈّ دے سکُۄل دی اِکّ ٹکا پھِیس سانُۄں ساڈے سِر پِںڈّ دا اِکّ ٹکے دا کرذا لگدا ہَے٬ اسِیں سمُچّی اُمر لا دیئیِئے تاں کرذا لاہِیا نہِیں جاݨا٬ اِس لئی ہر سال اُس دی کِشت دیݨ آئُںدے ہاں۔”
سۄم پْرکاش نیں جپھّی وِچّ لَے کے کِہا سی٬ پںجّاب نُۄں اِہۄ جِہے پُتّراں دی لۄڑ ہَے۔ اگلے سال جدۄں اُہ تِنّے جݨے آئے تاں اِکّ رات ستنام سِںگھّ رںدھّاوا مَینُۄں اتے نِرمل سِںگھّ سںگھّا نُۄں کہِ کے گِیا کِہ راتۄ رات دِلّی جاݨا ہَے٬ کلّہ شام نُۄں مُڑ آواںگا۔ سویرے چھے وجے کھبر آ گئی کِہ پاݨِیپت لاگے ہادسا ہۄ گِیا تے اُہ سانُۄں وِچھۄڑا دے گِیا سی۔ سارے پِںڈّ نیں باکی کمّ ستنام سِںگھّ نُۄں شردھاںجلی واںگ چالُۄ رکھّے سن۔ اِس پھروری دی بائی ترِیک نُۄں نِرمل سِںگھّ سںگھّا دِل دے دَۄرے نال تُر گِیا۔ نِرمل سِںگھّ نہِیں٬ اُس پِںڈّ دا ’اِکّ ٹکے دا کرذا‘ مۄڑن والا اِہۄ جِہا دُۄجا پُتّر وی تُر گِیا٬ جِہڑا نویکلے کمّاں نال پںجّابِیئت دی رات-دِن سیوا کری جاݨ نُۄں سمرپت سی۔ اُہدے جِہا ہۄر کۄئی نہِیں ہۄ سکدا۔