پرواسی پںجّابی ساہِت کھیتر وِچّ جرنَیل سِںگھّ اِکّ ستھاپِت ہستاخر ہَے۔ اجۄکے سمیں دا اُہ اجِہا چرچِت لیکھک ہَے جِس نیں پرواسی پںجّابی کہاݨی دے کھیتر وِچّ وِشیش پہِچاݨ نِشچِت کر لئی ہَے۔ اُس دے پہِلے تِنّ کہاݨی سںگّْرہِ مَینُۄں کی (1981), منُکھّ تے منُکھّ (1983), سمیں دے ہاݨی (1987) لیکھک دے پںجّابی سماج نال جُڑے انُبھواں دی پیشکاری کردے ہن۔ اُسدا چَۄتھا کہاݨی سںگّْرہِ دۄ ٹاپُۄ (1999) جۄ کِہ پرواسی جِیون-یتھارتھ نال تائلُکّ رکھّدا ہَے نیں پںجّابی ساہِتک تے اکادمِک ہلکِیاں وِچّ بھرپُۄر ہُںگّارا پْراپت کِیتا۔ آپݨے پںجّویں کہاݨی سںگّْرہِ ٹاورذ (2005) دِییاں تِنّ کہاݨِییاں “پاݨی” , “گُیاچے لۄک” تے “سڑکاں” راہِیں اُہ اںتّرراشٹری پدھّر `تے پرواسِییاں دِییاں سمسِّیاواں دے اݨڈِٹھّ پْربھاوی سرۄکاراں نُۄں اِکّ سمسِّیاکار دے رُۄپ وِچّ پْرستُت کردا ہۄئِیا جِتھّے پرواسی وِڈمبّنا نُۄں کئی نویں پاسار پْردان کردا ہَے اۄتھے کہاݨِییاں “ٹاورذ” تے “برف تے درِیا” راہِیں سںسّار پدھّر `تے واپر رہِییاں گھٹناواں دے دُکھاںت نُۄں سِرجدا ہۄئِیا وِشو چیتنا دا پْرگٹاوا وی کردا ہَے۔
دۄ-بھِنّ سبھِیاچاراں دے آپسی مِلن-بِںدُّۄ تے وِبھِنّ ستھِتِییاں اُتپنّ ہُںدِّییاں ہن کِئُںکِہ سبھِیاچارِیکرݨ/سبھِیاچارک سمپّرک دا اِہ امل بیہدّ جٹِل تے گُںجھّلدار ورتارا ہَے۔ سبھِیاچارِیکرݨ دے اِس امل وِچّ انُکُۄلِیکرݨ (ادئپٹئٹۄِن) , وِلِینِیکرݨ (اسسمِلِئٹۄِن), تے سںشّلیشݨ (سینٹہسِسِ) جِہِییاں سبھِیاچارک پْرکِرِیاواں وی اُجاگر ہُںدِّییاں ہن, بھاویں کِہ وِوہارک پدھّر `تے اِہ اِنِییاں سرل تے سہِج نہِیں ہُںدِّییاں جِنِّییاں کِہ سِدھاںتک رُۄپ وِچّ دْرِشٹِیگۄچر ہُںدِّییاں ہن۔ پرواسی پںجّابی اِس امل وِچّ نِرںتّر تݨاء ہی بھۄگدے دِکھائی دِںدّے ہن۔ اُہ پرورتِت ماہَۄل, پرِستھِتِییاں انُکُۄل آپݨے آپ نُۄں ڈھالݨ دی کۄشِش تاں کردے ہن پرںتُّۄ اِہ تبدِیلی اِکدم نہِیں واپر سکدی کِئُںکِہ سبھِیاچارک گُرُۄتا اُنہاں نُۄں آپݨے سبھِیاچارک پِچھۄکڑ نال لگاتار جۄڑی رکھّدی ہَے۔ فلسرُۄپ اِہ پرواسی منُکھّ آپݨی سبھِیاچارک ہۄںد نُۄں بچائی رکھّݨ لئی نِرںتّر یتنشِیل رہِںدّے ہن۔ اِسے ہی ستھِتی دی بھاگی کہاݨی “پاݨی” دی مُکھّ پاتر سُکھجِیت کَۄر بݨدی دِکھائی گئی ہَے۔ اِس کہاݨی وِچّ پںجّابی سبھِّیاچار نال سمبّںدھِّت سسّ سُکھجِیت کَۄر دا ٹکرائۄ پچھّمی سبھِیاچار نال سمبّںدھِّت نُۄںہ شَیرن نال پَیدا ہُںدّا ہَے۔ مُکھّ سبھِیاچار تے گَۄݨ سبھِیاچار نال سمبّںدھِّت اِنہاں دھُراں دے آپسی ٹکرائۄ وِچّۄں سبھِیاچارک تنائۄ دی سِرجنا ہُںدّی ہَے؛ جِسدی شِکار سُکھجِیت کَۄر کہاݨی وِچّ کئی وار ہُںدّی دِکھائی دِںدّی ہَے۔ اُس دی مانسِکتا وِچلا اِہ اںتّر-وِرۄدھ اُنہاں دِییاں وِبھِنّ بھاشاواں, رہِݨ-سہِݨ, کھاݨ-پِیݨ آدِ دِییاں آدتاں دے سںدّربھ وِچّ اُبھردا ہَے۔ شَیرن نُۄں سسّ دے سماجک بھائیِچارے نال میل-جۄل رکھّݨ وِچّ کۄئی دِلچسپی نہِیں ہَے۔ اُہ اِس نُۄں ’بۄرِیئت‘ دا ناں دِںدّی ہَے۔ اِسے ترہاں سُکھجِیت نُۄں گھر وِچّ پںجّابی دی اݨہۄںد آپݨے بیپچھاݨ ہۄݨ نال جُڑی پْرتِیت ہُںدّی ہَے۔ اُس دی پںجّابی نُۄںہ دی ادھُۄری رہِ گئی اکاںکھِیا بار-بار اُس دے سنمُکھّ کھڑھی ہُںدّی ہَے۔ اُس دی مانسِکتا وِچلی اِہ کشمکش ہر ویلے اںگّریذ نُۄںہ دی تُلنا اِکّ پںجّابی نُۄںہ نال کردی دِکھائی دِںدّی ہَے۔ اُہ تسوُّر کردی ہَے:
“اُہ کِہۄ جِہے پل ہُںدّے جے اِس وکت اُہ نُۄںہ-سسّ رل کے سرہۄں, پالک تے برَۄکلی نُۄں چھِلّ-چِیر کے ساگ بݨا رہِییاں ہُںدِّییاں… تے نال دی نال بِیتے ہفتے دِییاں جمہاں ہۄئیِیاں گلّاں وی ساںجھِییاں کر رہِییاں ہُںدِّییاں۔ … پر کِتھّے… ناں کھاݨ-پِیݨ دی ساںجھ تے ناں بۄلی دی۔” 1
سُکھجِیت دا سبھِیاچارک اوچیتن اِہ تسلِیم کرن تۄں اِنکاری ہَے کِہ شَیرن اںگّریذ ہۄݨ کارن اِکّ ودھِییا نُۄںہ سابِت ہۄ سکدی ہَے۔ پُۄںجِیوادی وِوستھا دی پْرتِنِدھ شَیرن دے وِوہار وِچّۄں بھارتی سبھِیاچار نال سمبّںدھِّت سسّ نُۄں سُیارتھ جھلکدا نذر آئُںدا ہَے۔ اۄپن سُسائِٹی دی اُپج شَیرن سُکھجِیت دے پںجّابی, آگِیاکاری, پْریم-بھاو والی تے گھریلُۄ کمّکاج وِچّ نِپُنّ نُۄںہ دے ماڈل تے پُۄری اُترن تۄں اسمرتھّ ہَے۔ ستھِتی دی وِڈمبّنا اِہ ہَے کِہ سُکھجِیت تے شَیرن دۄویں ہی اِک-دُۄسرے دی مانسِکتا نُۄں سمجھݨ تۄں بیمُکھّ ہن۔
پرِوارک اِکائی وِچّ واپر رہی اِس اںدّرُۄنی ٹُٹّ-بھجّ وِچّ سُکھجِیت اِکلّی اِکّ پاسے ہَے تے باکی پرِوارک مَیمبر دُۄسرے پاسے۔ سُکھجِیت دا پتی بلدیو آپݨی نُۄںہ پْرتِ کۄئی گِلا پْرگٹ کردا دِکھائی نہِیں دِںدّا۔ اُس دی اجِہی سۄچ پِچھّے اُسدا پرِوارک پِچھۄکڑ کارجشِیل ہَے۔ لمبّے سمیں تۄں کَینیڈا وِچّ وسّے اُس دے ماتا-پِتا کَینیڈِیئن سبھِیاچار نُۄں ہی اپنائی نذر آئُںدے ہن۔ اُنہاں نُۄں وڈّے پُتّر دے وَیسٹ-اِںڈِیئن کُڑی نال وِیاہ تے کۄئی اِتراذ نہِیں ہَے۔ اِس تۄں وی اگّے پچھّم دی وِئکتِیگت آذادی دے دھارنی ہۄݨ کارن اِہی اِچھّا کردے ہن کِہ بلدیو تے سُکھجِیت الگّ گھر وِچّ رہِݨ۔ بھاویں کِہ کہاݨِیکار نیں بلدیو نُۄں پُۄری ترہاں پُۄںجِیوادی وِوستھا دا دھارنی نہِیں دِکھائِیا پرںتُّۄ اُپرۄکت کارن اُس دی شکھسِیئت دی اُساری وِچّ پْرمُکھّ بھُۄمِکا نِبھائُںدے دْرِشٹِیگۄچر ہُںدّے ہن۔ اِسے ترہاں سُکھجِیت دا پُتّر راجُۄ کَینیڈِیئن دھرتی دا ہی جمّپل ہۄݨ کارن ستھانک وِوستھا دا ہی اِکّ ہِسّا نذر آئُںدا ہَے۔ یُۄنِیورسِٹی دی پڑھائی دَۄران اُہ سہِپاٹھن اںگّریذ شَیرن نال دۄستی تے پھِر وِیاہ کروا لَیںدا ہَے, بھاویں کِہ اِس اںتّر-نسلی وِیاہ سمبّںدھّ نُۄں سوِیکْرِتی دیݨا پںجّابی مانسِکتا لئی کۄئی آسان کارج نہِیں ہَے پرںتُّۄ اِسدے باوجُۄد آپݨے پںجّابی نُۄںہ دے سُپنِیاں نُۄں تِلاںجلی دِںدّے ہۄئے ماں-باپ اِکلَۄتے پُتّر دے وِیاہ نُۄں رذامںدّی دے دِںدّے ہن۔ اِسے سںدّربھ وِچّ کَینیڈِیئن پںجّابی سمُدائ دے کُجھّ لۄکاں دے پْرتِکرم نُۄں وی لیکھک نیں پْرستُتّ کِیتا ہَے جۄ اِنہاں وِیاہ-سمبّںدھّاں وِرُدھّ ٹِپّݨِییاں کردے ہن۔
اِس کہاݨی وِچّ پچھّمی سبھِیاچار تے پںجّابی سبھِیاچار نال سمبّںدھِّت دھِراں دی سۄچ دے آپسی ٹکرائۄ دا آبھاس رچنا دے آرمبھّ تۄں ہی ہۄݨا شُرُۄ ہۄ جاںدا ہَے۔ فلسرُۄپ پرِوارک اِکائی وِچّ ٹُٹّ-بھجّ, تنائۄ دی سِرجنا ہُںدّی ہَے۔ راجُۄ تے اُس دی پتنی شَیرن چاہُںدّے ہن کِہ گھر وِچّ سوِمِںگّ-پُۄل بݨوائِیا جاوے تاں جۄ پچھّمی جِیون-جاچ انُسار ذِںدّگی دا بھرپُۄر مذا لِیا جا سکے۔ سوِمِںگّ-پُۄل دی اِہ یۄجنا جدۄں سُکھجِیت دے اگّے پیش کِیتی جاںدی ہَے تاں اُہ چِتںتّ اوستھا وِچّ پْرشن اُٹھائُںدی ہَے کِہ گھر تے کاراں دِییاں کِشتاں دے نال سٹھّ ہذار پَۄںڈ ہۄر دی کِشت اُتارن لئی پَیسے دا پْربںدھّ کِویں ہۄویگا؟ پُتّر دُیارا دِتّا گِیا پْرشن دا اُتّر سُکھجِیت لئی گہِرا تنائۄ تے سںکّٹ اُتپنّ کردا ہَے۔ اُس نُۄں دیش وِچلی جِہڑی ذمِین آپݨے ماں-باپ دی ہۄںد تے آپݨی شناکھت نال جُڑی پْرتِیت ہُںدّی ہَے, نُۄںہ- پُتّ لئی کیول اُہ اجِہا ذمِین دا ٹُکڑا ہَے جِسنُۄں ویچ کے سوِمِںگّ-پُۄل لئی پَیسِیاں دا پْربںدھّ کِیتا جا سکدا ہَے۔ پُتّر دُیارا ذمِین “سَیلّ” کر دیݨ دے مشورے اُپرںتّ سُکھجِیت دی مانسِکتا نُۄں لیکھک نیں باخُۄبی چِترِیا ہَے:
“سَیلّ شبد سُکھجِیت کَۄر دے سِر `تے بمبّ واںگ پھٹِیا…۔ اُس نُۄں اِںج لگّا جِویں اُسدا پُتّ اُس دِییاں جڑھاں نال جُڑی ہۄئی مِٹّی نُۄں خُرچ کے کِسے گاربیج دے ٹۄئے وِچّ سُٹّݨی چاہ رِہا ہۄوے… پلاں وِچّ ہی اُس دِییاں نساں `چ ٹَینشن آ وڑی … اِنہاں نُۄں تاں بسّ آپݨے متلب ہی دِیںہدے آ… اگلے دی بھاویں ہۄںد ہی جاںدی لگّے۔”
پںجّابی جِیون وِچّ ذمِین اِکّ مہتّوپُۄرن ہِسّا ہَے۔ اِہ اُس دِییاں جڑھاں, وجُۄد, پہِچاݨ تے رُتبے نُۄں ستھاپت کرن والا مہتّوپُۄرن بِںدُّۄ ہَے۔ سُکھجِیت لئی اِسنُۄں ویچݨا ناں کیول جڑھہِیݨ ہۄݨ دا اہِساس بھۄگݨا ہَے بلکِہ ماں-باپ, چاچے دی پہِچاݨ/رُتبے نُۄں ختم کرکے اُس بھُۄتکال تۄں مہِرُۄم ہۄݨا وی ہَے جِسدا نِرںتّر سِمرن اُس دے وجُۄد دا اِکّ وِشیش اںگّ بݨ چُکّا ہَے۔ اجِہی پْرستُتی راہِیں ہی پںجّابی ڈائِسپۄرا دی پیشکاری وِچّ اِہ کہاݨی اِکّ مِسال کائِم کردی دِکھائی دِںدّی ہَے۔
اِس کہاݨی راہِیں لیکھک نیں اُس ورتارے نُۄں وی پیش کِیتا ہَے جِسدے اںتّرگت پرواسِییاں تۄں تاں اِہ آس کِیتی جاںدی ہَے کِہ اُہ ستھانک سُکھّ سبھِیاچار نُۄں پُۄری ترہاں اپنا لَیݨ پرںتُّۄ مُکھّ سبھِیاچار خُد گَۄݨ سبھِیاچار تۄں پُۄری ترہاں نِرلیپ رہِݨا چاہُںدّا ہَے۔ سُکھجِیت کَۄر نُۄں شِکائِت ہَے کِہ اِہ پْرکِرِیا اِکّ پاسڑ کِئۄں؟ مُکھّ سبھِیاچار نال سمبّںدھِّت اُس دی نُۄںہ شَیرن پںجّابی پرِوار وِچّ رہِںدّی ہۄئی وی اُنہاں دے سبھِیاچار وِچّ کۄئی دِلچسپی کِئۄں نہِیں لَیںدی؟ اِس سمبّںدھّی اُہ کہِںدّی ہَے:
“تُسِیں گۄرے لۄک سانُۄں اِمِیگراںٹاں نُۄں تاں اِہ کہِںدّے آں پئی اسِیں تُہاڈی کلچر `چ بھِجّدے نہِیں پر تُسِیں ساڈِییاں کلچراں `چ کِنّی کُ دِلچسپی لَینے آں… تَینُۄں مَیں پںجّابی دے لفذ سِکھا-سِکھا تھکّ گئی پر تُۄں… ستّاں سالاں `چ سِرف چالی پںجّاہ لفذ, اُہ وی جِہڑے تیرے کمّ دے آ۔”
اِس کہاݨی وِچّ پہِلے پڑاء دے پرواسی پںجّابِییاں دُیارا آرتھِک کھُشہالی ہِتّ دھارن کِیتے گئے پرواس نُۄں سُکھجِیت دے پِتا دے رُۄپ وِچّ پْرستُت کِیتا گِیا ہَے۔ اُہ پہِلے پڑاء دے اُس پرواس نُۄں پْرتِبِمبّت کردا ہَے جِس ادھِین کمائی کرکے وتن واپِس پرت جاݨا ہَے۔ اِنہاں دی دیش وِچّ اُڈِیک کر رہے پرِوارک مَیمبراں دی مانسِکتا نُۄں سُکھجِیت تے اُس دی ماں راہِیں پیش کِیتا گِیا ہَے۔
پاݨی اِس کہاݨی دا کیںدری چِہن جاں مَیٹافر ہَے۔ جِس ترہاں وِبھِنّ ستھاناں دا پاݨی ندی, نالے, درِیا, سمُںدّر, جھِیلاں آدِ سْرۄتاں دے رُۄپ وِچّ اِکٹھّا ہۄ جاںدا ہَے اِسے ترہاں وِبھِنّ, دھرتِییاں, دیشاں, ستھاناں دے اِنسان وی پرواس دھارن کرکے اِکٹھّے ہۄ جاںدے ہن۔ سُکھجِیت کَۄر دا جِیون وی اِسدی اِکّ اُداہرݨ ہَے۔ اُہ جمّپل پںجّاب دی ہَے پرںتُّۄ وِیاہ اُپرںتّ ستّ سُمںدّر پار کَینیڈا دی دھرتی دا اںگّ بݨ جاںدی ہَے۔ اِس تۄں اِلاوا پاݨی مَیٹافر ہَے رِشتِیاں وِچلے آپسی مۄہ-پِیار, اپݨتّ دا۔ اِسے کارن سُکھجِیت شَیرن نُۄں کہِںدّی ہَے:
“ساڈے اِتھّے سمُںدّر جھِیلاں بھاویں نہِیں ہن پر دھرتی ہیٹھ بڑا پاݨی اے… تے اِویں وی… سمجھ لَے پئی ساڈے پںجّابِییاں دِییاں رُۄہاں اںدّر وی بڑا پاݨی اے۔” 4
اِسدے وِپرِیت کَینیڈِیئن لۄکاں دِییاں رُۄہاں وِچّ اُس نُۄں پاݨی دی جگہا کھُشکی ہی نذر آئُںدی ہَے۔ اِہ کہاݨی جِتھے پاݨی دے مَیٹافر نُۄں لَے آرمبھّ ہُںدّی ہَے بھاو سوِمِںگّ پُۄل دی ہۄںد وی پاݨی نال ہی سمبھّو ہَے؛ تے اِہ سوِمِںگّ پُۄل اِس بِرتاںت وِچّ پرِوارک رِشتِیاں وِچلی ٹُٹّ-بھجّ تے تنائۄ نُۄں اُتپنّ ہُںدّا درسائُںدا ہَے اُتھے کہاݨی دے اںتّ وِچّ وی سُکھجِیت دے چچیرے بھرا بھُپّی دا اِہ کہِݨا,” پںجّاب دی ذمِین تھلِّئۄں پاݨی مُکّ گِیا ہَے۔” 5 پںجّاب وِچّ وی رِشتِیاں دی کھُر رہی پہِچاݨ نُۄں پاݨی دے مَیٹافر راہِیں دی پْرستُت کردا ہے۔ جِہڑا چاچا ساری اُمر بھرا تے بھتِیجی لئی وفادار رہِںدّا ہَے اُس دے پُتّر دُیارا آپݨِیاں بںدِّیا نُۄں کَینیڈا بھیجݨ دے چکّر تے ذمِین جائِداد ہڑّپݨ دی لالسا ولّ وی کہاݨی اںتّ وِچّ سںکّیت کر گئی ہَے۔
پرواسی پںجّابی منُکھّ جدۄں آپݨی مُۄل پہِچاݨ دی ستھاپتی دے امل وِچّ کارجشِیل ہُںدّا ہَے تاں اِکۄ سمیں پار-سبھِیاچارک تے اںتّر-سبھِیاچارک ستھِتِییاں وِچّۄں گُذردا ہَے۔ کَینیڈِیئن پںجّابی کہاݨی دے سںدّربھ وِچّ اِہ اںتّر-سبھِیاچارک ستھِتی ہۄر وی ودھیرے چُݨَۄتی بھرپُۄر سرُۄپ اختِیار کر لَیںدی ہَے۔ کِئُںکِہ اِتھے اِکّ پاسے بستِیوادی, سامراجی پِچھۄکڑ والا اتِوِکسِت اُدیۄگی -پُۄںجِیوادی سماج-پْربںدھّ والا دیش ہَے اتے دُۄسرے پاسے اتِیت وِچّ بستِیوادی نِذام دی ہۄݨی نُۄں بھۄگ چُکّا, اردھ-سامںتّی تے وِکسِت پُۄںجِیوادی سرُۄپ والا سماج-پْربںدھّ ہَے۔ اِنہاں پرِستھِتِییاں وِچّۄں گُذردا پرواسی پںجّابی منُکھّ جِتھے اِکّ پاسے مُکھّ سبھِیاچار وِچّ آپݨی وِلکھّݨ پہِچاݨ دی ستھاپتی لئی کارجشِیل ہَے اُتھے دُۄسرے پاسے آپݨے ہی سبھِیاچارک دائِرے, پرِوارک اِکائی نال سمبّںدھِّت مسلِیاں دے سنمُکھّ ہَے۔ اجِہی ہی ستھِتی درپیش ہَے کہاݨی “گُیاچے لۄک” دے پاتراں اگّے۔ پچھّم دی پُۄںجِیوادی وِوستھا نیں کِس کدر پرِوارک اِکائی, منُکھّی رِشتِیاں `تے ناںہ-پکھّی پْربھاو پائِیا؛ دے سمسِّیاکار نُۄں اِہ کہاݨی آپݨا وستُۄ بݨائُںدی ہَے۔ وستاں دے اُتپادن وِچّ منُکھّ وی اِکّ وست وِچّ تبدِیل ہۄئِیا نذر آئُںدا ہَے۔ لیکھک نیں اِس کہاݨی وِچّ شمشیر سِںگھّ دی پرِوارک ذِںدّگی دے ہوالے نال کَینیڈِیئن ذِںدّگی دِییاں راجسی, دھارمِک, آرتھِک اتے سبھِیاچارک کڑِییاں وِکسِت پُۄںجِیوادی وِوستھا دِییاں مُۄل الامتاں دے رُۄپ وِچّ پْرستُت کِیتِییاں ہن۔ اِس ستھِتی دے اںتّرگت ہی پاتر شمشیر سِںگھّ راہِیں منُکھّی رِشتِیاں دی ختم ہۄ رہی پہِچاݨ دی تْراسدی نُۄں باخُۄبی اُجاگر کِیتا گِیا ہَے۔
کہاݨی دا پاتر شمشیر سِںگھّ سماج-وِگِیانِییاں دُیارا دِتّے گئے ’پھُسہ-پھُلل‘ 6 سِدھاںت دے اںتّرگت دیش وِچّ دۄست دے سُیارتھی چرِتّر تۄں اُداسِین ہۄ کے, اَۄلاد دے بھوِکھّ دی اُساری ہِتّ آرتھِک تَۄر `تے سمْرِدھ ہۄݨ کھاتِر رِفِئۄُجی کیس ادھِین پرواس دھارن کردا ہَے۔ اُسدا پرواس دُۄسرے پڑاء نال سمبّںدھِّت ہَے جِس وِچّ دیش واپِس پرتݨ دی کۄئی وی اِچھّا کہاݨی وِچّۄں پْرگٹ نہِیں ہُںدّی سگۄں پرِوار نُۄں وی کَینیڈا بُلا لِیا جاںدا ہَے۔ پرِوار دی آمد اُپرںتّ گھٹناکْرم سُکھد تے کھُشی بھرپُۄر ہَے۔ بِگانے دیش وِچّ ہَۄلی-ہَۄلی ترکّی کر رِہا پرِوار اِک-دُۄسرے دے ساتھ وِچّ کھُش ہَے۔ اُنہاں دی اِس کھُشی دا پْرگٹاوا لیکھک نیں نویں گھر دی ہۄ رہی پارٹی وِچّ درسائِیا ہَے:
“جدۄں اُنہاں چھییاں جݨِیاں نیں اِکّ دُۄجے دے ہتھّ پھڑ کے, تھِرکدے پَیراں نال گۄل-دائِرا بنّہِیا تاں شمشیر نُۄں اِںج مہِسُۄس ہۄئِیا جِویں اُنہاں دِییاں جُڑِییاں باہاں گھر دے اںدّر ہی نہِیں, باہر تکّ فَیل گئیِیاں ہۄݨ, گھر دے چار-چُفیرے, کِسے کِلے دی سُرکھِّئت کںدھّ واںگ۔” 7
“گُیاچے لۄک” کہاݨی دا چِہن-پْربںدھّ پںجّابی ڈائِسپۄرا دی رُۄپ-وِدھی نُۄں پہِچانݨ اتے بِرتاںتݨ دا یتن کردا ہَے۔ شمشیر سِںگھّ دے دۄویں پُتّر سُرِںدّر اتے منجِںدّر مُۄل رُۄپ وِچّ سبھِیاچارک بݨتر دی مُۄل اِکائی ساکاچاری دے واہک ہن جِنہاں راہِیں بھائیِچارک سمُۄہ دی ستھاپتی ہۄݨی ہَے۔ پںجّابی سُبھاء ساکاچاری دے وِستار راہِیں بھائیِچارک وِستار دی پرِکلپنا کردا ہَے اِس لئی پںجّابی مانسِکتا دی ڈائِسپۄرِک چیتنا دی اِہ سفل پْرستُتی ہَے۔ اِسے دے اںتّرگت ہی شمشیر سِںگھّ دا سبھِیاچارک اوچیتن اِس گلّ تے بذِد ہَے کِہ سارے پرِوار نُۄں اِکٹھّے رہِݨا چاہِیدا ہَے۔ پرںتُّۄ ستھِتی دی وِڈمبّنا اِہ ہَے کِہ پُۄںجِیوادی وِوستھا دے پْربھاو ادھِین اُس دی اِس کھاہِش دے وِپرِیت پرِوار ٹُکڑِیاں وِچّ وںڈِّیا جاںدا ہَے۔ شمشیر سِںگھّ دے چھۄٹے نُۄںہ-پُتّ سںدِّیپ تے منجِںدّر پچھّمی چمک-دمک تے پُۄںجی دی دَۄڑ وِچّ اِنے گُیاچ جاںدے ہن کِہ ہفتے دے اخِیر تے وی اُہ پرِوار نال سماں بتِیت کرن دی تھاں بَیںک والِیاں نال مِیٹِںگّ, کلچرل-شۄء, مِیڈِیئے نال میل-مِلاپ تے بِذنِس-پارٹِییا وِچّ وِئست رہِںدّے ہن۔ پُۄںجی اِکتّرِیکرݨ دی دَۄڑ وِچّ اُہ آپݨے ہی سمُدائ دے لۄکاں دا آرتھِک شۄشݨ کرن تۄں وی گُریذ نہِیں کردے۔ اِس پْرکِرِیا وِچّ پہِلاں اُہ پرِوار تۄں الگّ ہُںدّے ہن تے اُپرںتّ اُنہاں دی گْرہِستھی وی کھںڈِّت ہۄ جاںدی ہَے۔
کَینیڈِیئن پںجّابی سمُدائ وِچّ گُردُیارِیاں دے وپارِیکرن, جات-پات, چَۄدھرپُݨے, ہیرافیری, دھرم دے ناں تے دُۄشِت راجنِیتی آدِ نیں اِنہاں دھارمِک سںسّتھاواں دے اُداروادی, دھرم-نِرپکھّ تے راشٹروادی اکس نُۄں ٹھیس پہُںچّائی ہَے۔ اجِہِییاں ستھِتِییاں اُتپنّ کرن وِچّ دھارمِک سںسّتھاواں دے دۄہرے مِیاراں والے پْربںدھّک کِویں مُکھّ بھُۄمِکا نِبھائُںدے ہن دی نِشاندیہی گُردُیارا پْردھݨان سُچّا سِںگھّ ڈھِیںڈسا دے پاتر راہِیں ہۄ جاںدی ہَے۔ اُہ گُردُیارے دے پھںڈّاں `چ گھپلیباذی کراکے وڈّی رکم سُرِںدّر نال ساںجھ والے بِذنِس وِچّ لائُںدا ہَے۔ سُرِںدّر دی اِس بِذنِس وِچّ بھائیِوالی, پْردھان تۄں پْربھاوِت ہۄݨ تے پْردھان دُیارا اُنہاں دے گھریلُۄ ماملِیاں وِچّ دخلئںدّاذی, پِتا-پُتّر وِچکار ڈُۄںگھی وِتھّ دے کارن بݨدے ہن۔ فلسرُۄپ پرِوار اِکّ ہۄر وار ٹُٹّدا ہَے تے شمیشر سِںگھّ پتنی سمیت اِس پُتّر تۄں وی الگّ اِکّ بیسمَیںٹ کِرائے تے لَے کے رہِݨ لگّدا ہَے۔ اُس دی پتنی جسبِیر کَۄر لگاتار پُتّاں تے پتی نال جُڑی لگبھگ ہر سمبھّو سمجھَۄتا کرن دی کۄشِش کردی ہَے۔ پرںتُّۄ پتنی دُیارا اَۄلاد دا پکھّ لَیݨ, اُنہاں دِییاں ذِمّیوارِییاں وںڈّائُݨ تے شمشیر سِںگھّ پْرتِ ورتی جا رہی لاپرواہی کارن اُہ اںگّریذ اَۄرت جُلی کارٹر نال سمبّںدھّ ستھاپِت کر لَیںدا ہَے۔ اُسدا اجِہا وِوہار اُس نُۄں پتنی سمیت پُۄرے پرِوار دِییا نذراں وِچّ دۄشی بݨا دِںدّا ہَے۔ اِس سارے مانسِک سںتّاپ نُۄں بھۄگدِیاں اُہ لِور کھراب ہۄ جاݨ کارن سرِیرک تَۄر `تے وی رۄگی بݨ جاںدا ہَے۔
اںتّر-سبھِیاچارک سمبّںدھّاں دے اںتّرگت شمشیر سِںگھّ, جیمذ تے جُلی دی آپسی ساںجھ نُۄں دیکھِیا جا سکدا ہَے۔ جیمش نُۄں لیکھک نیں اِکّ رۄل ماڈل وجۄں چِترِیا ہَے۔ اجِہا اِنسان جۄ کیول تے کیول دُۄسرِیاں دی بھلائی ہِتّ ہی سۄچدا ہَے۔ اِکّ پاسے اُہ آپݨے کْراںتِیکاری سُبھاء کارن دۄہری نِیتی والے لِیڈراں تے مَینجمَیںٹ نُۄں اکھّردا ہَے تاں دُۄسرے پاسے ساتھی کامِیاں دی پسںدّ بݨدا ہۄئِیا ’رںگّمںچّی سںسّتھا‘ تے ’چِلڈرن کیئر سَیںٹر‘ آدِ راہِیں لۄک بھلائی دے کمّاں نال جُڑِیا ہۄئِیا ہَے۔ مرن اُپرںتّ وی اُہ آپݨا لِور شمشیر سِںگھّ نُۄں دان کر جاںدا ہَے۔ شمشیر سِںگھّ نال وِچار-وٹاںدرے وِچّۄں ہی کہاݨی دا مُۄل سرۄکار وی اُجاگر ہُںدّا ہَے۔ اجۄکے منُکھّ دی گُیاچ چُکّی شناکھت بارے اُہ کہِںدّا ہَے,” سۄچے تاں جے اُہ آپݨے آپ `چ ہۄوے, اُہ تاں گُیاچ چُکَّے…آپݨے کیںدری دھُرے نالۄں ٹُٹّ چُکَّے۔” 8
ستھِتی دی وِڈمبّنا اِہ ہَے کِہ گُیاچے ہۄئے اِنہاں لۄکاں وِچّ شامِل شمشیر سِںگھّ دے پرِوارک جِیء اُس نُۄں منجِںدّر دے گھر کیول اِس لئی لَے کے جاݨا چاہُںدّے ہن کِئُںکِہ اَیم پی دی چۄݨ لڑ رہے اِس پاتر دا اکس پرِوارک-مُلّاں دے مُدّئی, ماپِیاں دی سامبھ-سمبھّال کر رہے پُتّر دے تَۄر تے اُگھاڑِیا جا سکے۔ اُس دی بِماری دی اُنہاں نُۄں کۄئی چِںتّا نہِیں دِکھائی دِںدّی۔ اِسے دے سموِتھّ اجِہِییاں سںسّتھاواں وی کارجشِیل ہن جۄ بِناں کِسے جاݨ-پہِچاݨ, ساںجھ, رِشتے دے لۄکاں دی مدد کردِییاں ہن۔ اجِہی ہی اِکّ لِور کیئر سںسّتھا دے اُپرالے کارن اُس نُۄں نواں جِیون پْراپت ہُںدّا ہَے۔ اِس ترہاں لیکھک شمشیر سِںگھّ راہِیں پُۄںجِیوادی وِوستھا وِچّ رِشتِیاں دی کھُر رہی پہِچاݨ تے چِںتّا وِئکت کردا ہَے جِس وِچّ گھر تے پرِوار دۄہاں تۄں مہِرُۄم ہۄ کے جِئُݨا وِئکتی وی ہۄݨی ہۄ نِبڑدا ہَے۔ اِسدے نال ہی کَینیڈِیئن پںجّابی سمُدائ وِچّ بذُرگ پِیڑھی دی ہۄ رہی اوہیلنا وی دْرِشٹِیگۄچر ہُںدّی ہَے۔ پرواسی پںجّابِییاں دُیارا آپݨی سمُدائ تے مُکھّ سماج وِچّ ستھاپتی دا ذرِییا کیول پُۄںجی اِکترِیکرݨ نُۄں ہی سمجھݨ دی بھُلّ نُۄں اُجاگر کِیتا گِیا ہَے۔ اِس منۄرتھ دی پُۄرتی ہِتّ اُہ دمبھّ رچدے, ہتھکںڈّے وارتدے, اکھَۄتی سیوا دا نائرا لائُںدے, دُۄشِت راجنِیتی وِچّ وی پْرویش کردے دِکھائی دِںدّے ہن۔
سماج-وِگِیان دی دْرِشٹی تۄں دیکھِیاں کَینیڈا وِچّ پہِڑے پڑاء دے پرواسی پںجّابی جِتھے ’اپارتھِیڈ‘ دے ماڈل نُۄں گْرہِݨ کردے ہۄئے پچھّمی سبھِیاچار دی مُکھّدھارا نالۄں تکرِیبن الہِدا ہۄݨ لئی مجبُۄر سن اُتھے اجۄکے سمیں وِچّ مُکھّدھارا دے لۄکاں نال وِوہارک تے سماجِک ساںجھ ستھاپِت کردے دِکھائی دِںدّے ہن۔ اِسدی مِسال “سڑکاں” کہاݨی دے پرواسی پںجّابی پاتر اجِیت تے مُکھّدھارا نال سمبّںدھِّت پاتر جَیک دے آپسی سمبّںدھّاں دے رُۄپ وِچّ دْرِشٹِیگۄچر ہُںدّی ہَے۔ اِہ دۄویں پاتر ’ہُںدّل اَیںڈ ہَیرِیسن ٹرکِںگّ کمپّنی‘ دے ناں ہیٹھ اِکٹھّے کارۄبار کردے, آپسی ساںجھ نِبھائُںدے ہۄئے ہریک سںگھّرش تے چُݨَۄتی دا وی اِکٹھّے ساہمݨا کردے ہن۔ اُہ اِک-دُۄسرے دے سبھِیاچار دی اِذّت کردے, اُس نُۄں سمجھݨ دی جگِیاسا رکھّدے اتے سںکّٹمئی ستھِتِییاں سمیں اِک-دُۄسرے نُۄں سہارا دِںدّے وی دْرِشٹِیگۄچر ہُںدّے ہن۔ اِس سارے ورتارے وِچّ اُنہاں دے پرِواراں دی ساںجھ تے شمُۄلِیئت وی مہتّوپُۄرن ہَے۔ اِسے سںدّربھ وِچّ ہی سِکھّ دھرم `چ سیوا تے اِیسائی دھرم `چ چَیرِٹی دے سِدھاںتاں وِچّ اُنہاں نُۄں سُمیلتا نذر آئُںدی ہَے۔ جِتھے گُرباݨی وِچّ ’جِن پْریم کِیئۄ تِن ہی پْربھ پائِئۄ‘ دا سںکّلپ ہَے اُتھے اِیسائی مت وِچّ ’لو اِذ گَۄڈ‘ دے سںکّلپ نُۄں ساہمݨے رکھّدے ہن۔ اِسے ترہاں ’وںڈّ چھکۄ‘ دے سموِتھّ ہی پھُۄڈ-بَیںکاں دے منۄرتھ نُۄں پْرگٹائُںدے ہن۔
اجِیت سِںگھّ دے پرواس دھارن کرن دی پِٹھّبھُۄمی وِچّ سکے بھرا تے ماپِیاں دے سُیارتھ تے ذِیادتی بھرے وِوہار نُۄں کارن وجۄں دیکھِیا جا سکدا ہَے۔ کَینیڈا پہُںچّݨ اُپرںتّ تے پھِر پرِوار نُۄں وی ستھاپِت کرن دے آہر وِچّ اُسدا پُتّ-نُۄںہ (لکھّی تے مِینُۄ) پچھّمی جِیون-شَیلی نُۄں اپݨائُںدے, نِجّی ہِتّاں دے ٹکرائۄ کارن پرِوار تۄں بݨدا ہِسّا لَے کے الہِدا ہۄ جاںدے ہن۔ پرواسی پںجّابی ماپِیاں نُۄں درپیش نوِیں پِیڑھی دے سںکّٹ دی اِہ اِکّ مِسال ہَے۔ امرِیکن ڈرِیم دی پُۄرتی وِچّ اُسدا ساتھ چھۄٹا پُتّر کرن دِںدّا ہَے۔ اِس نال کارۄبار وِچّ لگاتار وادھا ہُںدّا ہے۔ پرںتُّۄ تْراسدِک ستھِتی اُس سمیں اُتپنّ ہُںدّی ہَے جدۄں کرن اِکّ سڑک ہادسے وِچّ باکی ساتھِییاں نُۄں بہادری دا پْرگٹاوا کردا مَۄت دے مُۄںہ وِچّۄں کڈھّ لِیائُںدا ہَے پر خُد اِسدی چپیٹ وِچّ آ جاںدا ہَے۔ کرن دی اِس بہادری بدلے مرن اُپرںتّ اُس نُۄں کَینیڈا سرکار مَیڈل آف بریوری نال سنمانِت کردی ہَے جۄ کِہ کَینیڈِیئن پںجّابی سمُدائ لئی ماݨ والی گلّ ہۄ نِبڑدی ہَے۔ اِس سمیں وی جَیک اُنہاں دِییاں بھاوناواں وِچّ شامِل ہُںدّا کہِںدّا ہَے:
“آپاں نُۄں ماݨ ہَے کِہ آپݨا کرن اجّ کنیڈا دے اِتِہاس دے سُنہِری پنِّیاں `چ چلا گِئَے۔” 9
اِس کہاݨی راہِیں لیکھک ٹرکِںگّ دے کارۄبار وِچّ شامِل پرواسی پںجّابِییاں دِییاں گھاٹاں, پْراپتِییا, سںگھّرش تے چُݨَۄتِییاں دا باخُۄبی چِترن کردا ہَے۔ ’سڑکاں‘ مَیٹافر دے تَۄر تے پْریۄگ ہۄئِیا ہَے جۄ پُۄںجِیوادی دی وِوستھا وِچّ اِک-دُۄسرے تۄں اگّے لںگھّݨ دی نِرںتّر لگّی دَۄڑ نُۄں درسائُںدا ہَے تے اِہ دَۄڑ ہی اجۄکے منُکھّ دی ذِںدّگی دا منۄرتھ بݨکے رہِ گئی ہَے۔
“جرنَیل سِںگھّ دے سرۄکاراں دا گھیرا پرواسی پںجّابِییاں دے سماچاراں تے سمسِّیاواں تکّ ہی سِیمت نہِیں رہِںدّا۔ مانووادی دْرِشٹی اتے شُبھّ-بھاوی چِںتّک جرنَیل سِںگھّ نُۄں کَینیڈِیئن سماج اتے اُس تۄں وی اگاںہ سںسّار دے مسلِیاں نال جۄڑدے ہن جِسدی مِسال “ٹاورذ” اتے “برف دے درِیا” نائۄں دِییاں کہاݨِییاں ہن … اُہ مہِذ پرواسی نہِیں سگۄں وِشو چیتنا والے لیکھک وجۄں اُبھّردا ہَے۔” 10 پرواسی پںجّابی گلپ ساہِت وِچّ پہِلی وار 11 ستمبّر 2001 نُۄں واپری ورلڈ ٹریڈ سَیںٹر دی تباہی اتے امرِیکا دُیارا اِراک اُتّے ہملے نُۄں جرنَیل سِںگھّ “ٹاورذ” کہاݨی دا وستُۄ بݨائُںدا ہَے۔ لیکھک اِنہاں گھٹناواں دی پِٹھّبھُۄمی وِچّ کارجشِیل وِبھِنّ راجنِیتک, دھارمِک, آرتھِک نِیتِییاں تۄں پردا اُٹھائُںدا ہۄئِیا آم ناگرِک تے اِنہاں دے پئے مارُۄ پْربھاو نُۄں مانووادی دْرِشٹِیکۄݨ تۄں چِتردا ہۄئِیا وِشو-شاںتی دا سُنیہا دِںدّا وی دْرِشٹِیگۄچر ہُںدّا ہَے۔ کہاݨی دے پاتر وِلِیئم تے اُس دی پتنی اَیںجلا گھۄر نِراشا تے چِںتّا دی اوستھا وِچّۄں گُذر رہے ہن کِئُںکِہ اُنہاں دی دھی سٹیسی ہملے دا شِکار ہۄئی بِلڈِںگّ وِچّ ہی ماری جاںدی ہَے۔ اُنہاں دا پُتّر ڈَینِس جۄ کہاݨی دے آرمبھّ وِچّ اِراک وِرُدھّ امرِیکن جںگّ دا فَۄجی ہَے لاپتا دِکھائی دِںدّا ہَے اتے اںتّ اِس جںگّ وِچّ ہی اُس دی مَۄت دی سُۄچنا وی پْراپت ہۄ جاںدی ہَے۔ اِس امرِیکی دمپّتّی دُیارا اَۄلاد وِہُۄݨے ہۄ جاݨ دی اتِ دُکھدائی مانسِک دشا نُۄں لیکھک نیں باخُۄبی چِترِت کِیتا ہَے۔ کہاݨی وِچّ ہر سمیں اُہ اَۄلاد دے جِیون ویروِیاں دا سِمرن کردے تے واستوِکتا دے سنمُکھّ ہُںدّیۄ ہۄئے سںتّاپ بھۄگدے دِکھائی دِںدّے ہن۔ لیکھک درسائُںدا ہَے کِہ ناگرِک چاہے کِسے وی دیش دا ہۄوے اجِہِییاں مںدّبھاگِییاں ستھِتِییاں دا ساہمݨا آم اِنساناں نُۄں ہی کرنا پَیںدا ہَے۔ اِکّ پاسے تاں جارج بُش تے ٹۄنی بلیئر اِراک-جںگّ دی جِتّ دے جشن منا رہے ہن تے دُۄسرے پاسے اِس جںگّ دے شِکار نِردۄش امرِیکی تے اِراکی لۄک آپݨی ہۄݨی تے ہںجھُّۄ وہا رہے ہن۔ اِنہاں تْراسدِک ستھِتِییاں دی پیشکاری ابدُلّ دے بھرا تے اُس دے پرِوار دی مَۄت, ڈَینِس دی مَۄت, اپاہج ہۄ گِیا الی تے اُس دے پرِوار دے اٹھّ جِییاں دی مَۄت اتے ہذاراں اُہ بیگُناہ لۄک جۄ ٹاوراں تے اِراک وِچّ جںگّ دے شِکار بݨ گئے دے رُۄپ وِچّ کِیتی گئی ہَے۔ اِتھّے اِکّ پاسے تاں ٹاوراں تے ہملا اتِوادِییاں دا اتِ گھِنائُݨا کارا دِکھائی دِںدّا ہَے اۄتھے دُۄسرے پاسے امرِیکا دُیارا دُۄسرے مُلکاں دِییاں اںدّرُۄنی تے باہری لڑائیِیاں وِچّ نِبھائی جاݨ والی غلت بھُۄمِکا وی سپشّٹ ہُںدّی ہَے۔ اِس کہاݨی دے مادھِئم راہِیں لیکھک اُس دھارمِک کٹّڑتا دی وِرۄدھتا کردا ہَے جۄ ہِںسّک تے دہِشتی کاروائیِیاں نُۄں جنم دِںدّی ہَے۔ دھرم دے اکھَۄتی رکھِّئکاں دی وِچاردھارا `تے پْرشن-چِنّہ لگائُںدا اُہ لِکھدا ہَے:
“رکھِّئکاں دا اہُۄتی سِدھاںت اِہ سی کِہ جیکر بںدّا آپݨے دِین اتے نسل دی خاتر برُۄد نال جان اُڑاوے جاں خُد برُۄد بݨے جاں سوَے سمیت ہۄرناں نُۄں برُۄد بݨاوے تاں اُہ بہِشتِیں جا پہُںچّدَے… آپݨے لئی سدِیوی چانݨ تے دُۄجِیاں لئی کدی ن مُکّݨ والِییاں گھُپّ ہنیرِییاں راتاں۔” 11
جرنَیل سِںگھّ امرِیکا دِییاں دۄہرِییاں نِیتِییاں تۄں وی پردا اُٹھائُںدا ہَے کِہ اِکّ پاسے تاں امرِیکا اتِواد وِرۄدھی ہۄݨ دا دمبھّ رچ رِہا ہَے تے دُۄسرے پاسے اتِواد نُۄں شہِ دیݨ والے دیشاں نُۄں آپݨا بھائیِوال وی بݨائُںدا ہَے۔ اِراک جںگّ دُیارا امرِیکا دی اُسدے تیل-بھںڈّار تے کابذ ہۄݨ دی نِیتی دا کھُلاسا وی کہاݨی دا پاتر ابدُل ہمیدی کردا ہَے۔ اُس انُسار بیشک امرِیکا لۄڑوںدّ مُلکاں دی مدد کردا ہَے پرںتُّۄ اُسنُۄں منمرذی کرن دا کۄئی ادھِکار نہِیں ہَے۔ اِراک وِچّ امرِیکی نِیتِییاں تے اُہ تِکھّا وِئںگّ کردا کہِںدّا ہَے:
“سدام دی ہکُۄمت ختم کرن تۄں بائد اُتھّۄں دے لاء اَیںڈ آرڈر دی ذِمّیواری امرِیکا دی سی۔ اِہدِییاں پھَۄجاں تیل دے کھُۄہاں دی راکھی تے تاں ڈٹ گئیِیاں پر ساڈی سبھِئتا دا کھذانا, ساڈا اجائِب گھر شرییام لُٹا دِتّا … اۄتھے دۄ لکھّ دے کرِیب وڈمُلِّییاں وستاں سن۔” 12
لیکھک کَینیڈا دی اِس جںگّ تۄں دُۄر رہِݨ دی نِیتی بارے جاݨکاری دِںدّا, امرِیکی سُۄہِییا ایجںسِّییاں دی کارگُذاری `تے وِئںگّ کردا ہَے اتے اَیرِک جِہے پاتراں دی وپارک سۄچ, نِجی سُیارتھ نُۄں وی پْرگٹائُںدا ہَے جۄ نسلوادِییاں ولّۄں ہۄئے ہملِیاں کارن اُس سمُدائ دے لۄکاں دُیارا کھرِیدِییاں جا رہِییاں گنّاں دی وِکری تۄں بہُت کھُش ہن۔ اُس نُۄں اجِہِییاں گھٹناواں دے واپرن دا کۄئی دُکھّ نہِیں ہَے۔
امرِیکا اتے پرواسِییاں دے آپسی سمبّںدھّاں بارے پْرورن دی سِرجنا کردا لیکھک درسائُںدا ہَے کِہ بیشکّ ستھانک سماج دے وِکاس وِچّ پرواسی ذِکریۄگ بھُۄمِکا ادا کر رہے ہن پرںتُّۄ پھِر وی اِنہاں نُۄں شکّ دی دْرِشٹی تۄں ہی دیکھِیا جاںدا ہَے۔ اجِہی ہی سۄچ دا پْردرشن کردا اِکّ پاتر 11 ستمبّر دی گھٹنا لئی سمُچّے پرواسِییاں نُۄں ذِمّیوار ٹھہِرائُںدا پْرتِیت ہُںدّا ہَے:
“اِمِیگراںٹ ساڈے نال کمّ کردے نیں, پارٹِییاں `چ ساڈے نال کھاںدے پِیںدے نیں, کُجھّ ساڈے دۄست وی ہَین پر سانُۄں اُنہاں بارے کُجھّ نہِیں پتا کِہ اُہ خَیرخاہ امرِیکا دے ہن جاں کِسے ہۄر دیش دے… اگلِیاں نیں ساڈے ہی دیش `چ ٹرینِںگّاں لئیِیاں, ساڈے ہی جہاذاں `تے بںدِّیاں نُۄں بمبّ بݨائِئَے… مَیں سمجھداں ایتھۄں دی آذادی نُۄں اَیبِئۄُذ کِیتا گِیا۔” 13
اِس ٹِپّݨی `تے کِںتُّۄ-پرںتُّۄ کردا بھارتی مُۄل دا پاتر بلجِںدّر درسائُںدا ہَے کِہ امرِیکا دے وِکاس وِچّ اِنہاں ہی پرواسِییاں دُیارا وِبھِنّ سمسِّیاواں دے باوجُۄد پائے گئے مہتّوپُۄرن یۄگدان نُۄں وی اکھّۄں-پرۄکھے نہِیں کِیتا جا سکدا۔ اُہ کہِںدّا ہَے:
“اَیبِئۄُذ کرن والے ہَیگے نیں پر بہُت تھۄڑھے, اَیویں ناں-ماتر/آم اِمِیگراںٹس امرِیکا لئی سُہِرد نیں۔ بھاویں اُنہاں نُۄں نسلواد اتے ہۄر دُروِوہاراں دا شِکار ہۄݨا پَیںدَے پھِر وی اُہ امرِیکا دے وِکاس `چ بھرواں یۄگدان پا رہے ہن… اِسدے ہر دُکھّ دی پِیڑ مہِسُۄس کردے ہن۔” 14
اِس کہاݨی دے اںتّ وِچّ لیکھک ذِںدّگی دی نِرںتّرتا ولّ سںکّیت کردا ہۄئِیا, آشاوادی دْرِشٹِیکۄݨ دا پْرگٹاوا کردا, وِشو-شاںتی, ساںجھِیوالتا دا سُنیہا دِںدّا دْرِشٹِیگۄچر ہُںدّا ہَے۔
“برف تے درِیا” کہاݨی راہِیں لیکھک ’پْردُۄشݨ رۄکۄ سںسّتھا‘ دے رُۄپ وِچّ وِکاس دی آڑ ہیٹھ اُتر-واسِییاں دی دھرتی, برف, ہوا, جلدھارا تے اِتھۄں تک کِہ اُنہاں دے سبھِیاچار نُۄں وی پْردُۄشِت کرن دی پْرکِرِیا دی وِرۄدھتا کردا ہَے۔ اِس پْرۄجَیکٹ سمبّںدھّی جِتھّے اِکّ دھِر دی دھارنا ہَے کِہ اِس نال اِلاکے دی آرتھِکتا وِچّ سُدھار ہۄویگا, لۄکاں نُۄں رُذگار دے سادھن پْراپت ہۄݨگے اُتھے دُۄسری دھِر جۄ اِس پْرۄجَیکٹ دی وِرۄدھتا کردی ہَے دی دھارنا ہَے کِہ سردِییاں واستے برف دِییاں تے گرمِییاں واستے پاݨی دِییاں کھیڈاں دے منۄرںجّن کمپّلَیکس دی اُساری دے پِچھۄکڑ وِچّ آرتھِک سُیارتھ کارجشِیل ہن۔ اِنہاں سمبّںدھّی اِس اَیکشن کمیٹی دی سَیکریٹری ٹریسی پردا اُٹھائُںدی کہِںدّی ہَے:
“…اِمپِیرِیئل اِںٹرپْرائیِذ کمپّنی دا اسل مںتّو بِذنِس اے, بِذنِس وی شُہدا جِہا۔ کھیڈاں دی اۄٹ وِچ, کمپّنی امِیر لۄکاں دے ہَۄلِیڈیئِںگ واستے ایاشی دے اڈّے بݨا کے ڈالر کُٹّݨے چاہُںدّی اے۔ اِہۄ جِہا بِذنِس جے پْردُۄشݨ نہِیں کھِلاریگا تاں ہۄر کی کریگا…۔” 15
پچھّمی سماج وِچّ پرِواراں دے ٹُٹّݨ دی در لگاتار ودھدی رہی ہَے۔ کیول کَینیڈا دی اُداہرݨ ہی دیکھݨی ہۄوے تاں تلاکاں دی گِݨتی جۄ 1968 ای وِچّ 11000, سی 1990 ای وِچّ 78, 000 تکّ ودھ گئی۔ 16 پچھّمی سماج وِچّ ماں-باپ دی کھںڈِّت گْرہِستھی دا دُکھاںت اَۄلاد نُۄں کِویں بھۄگݨا پَیںدا ہَے دی مِسال کہاݨی دے پاتراں سۄفِییاں تے شَۄن دے رُۄپ وِچّ دیکھی جا سکدی ہَے۔ نَۄں سال دی سۄفِییا دی ماں اُس دے پِتا نُۄں چھڈّ کے آپݨے نال کمّ کردے ڈارل نال وِیاہ کروا لَیںدی ہَے۔ آپݨے پِتا دی یاد, مترئے پِتا تے بھَیݨ-بھراواں دُیارا اُس پْرتِ پِیار وِہُۄݨا وِوہار اُس دی شکھسِیئت وِچّ ہمیشا لئی اِکّ کھلاء پَیدا کر جاںدا ہَے۔ اِسدے وِپرِیت ستّ سالاں دے شَۄن دا پِتا کِسے خُۄبسُۄرت اَۄرت نال گھر چھڈّ کے چلا جاںدا ہَے۔ اُس دی پرورِش دادی تے ماں کردِییاں ہن۔ اُچّے وِچاراں دی دھارنی, پْرکِرتی نال مۄہ رکھّݨ والی ادھِیاپک ماں دی اَیکسِیڈَیںٹ وِچّ مَۄت اُپرںتّ اُہ ماں-پِیار تۄں وی مہِرُۄم ہۄ جاںدا ہَے۔ کہاݨی دے اِہ دۄویں پاتر سۄفِییاں تے شَۄن سکُۄل سمیں تۄں ہی اِک-دُۄسرے دے کرِیب آ جاںدے ہن پرںتُّۄ آپݨے-آپݨے پِچھۄکڑ دے کھالِیپن نُۄں چُکّی فِردے اِنہاں پاتراں وِچّۄں سۄفِییا شَۄن دے سچّے پِیار نُۄں ٹھُکرا کے پَیسا تے پِیار دۄناں دی پْراپتی ہِتّ ڈِین نال پِیار گںڈھّ لَیںدی ہَے۔ ستھِتی دا وِئںگّ اِہ ہَے کِہ سۄفِییا دے شَۄن دۄویں ہی آپݨے پِیار وِچّ اسفل رہِںدّے ہن۔ پھِر پاتر پچھّمی سماج دی نَۄجُیان پِیڑھی دی پْرتِنِدھتا کردے دِکھائی دِںدّے ہن جۄ ماپِیاں دی الہِدگی وِچّ اُنہاں دے پِیار تۄں مہِرُۄم, رِشتِیاں دی پرپکّتا تۄں اݨجاݨ رہِںدّے, کٹھۄر جِیون-ستھِتِییاں تے آپݨی ہۄںد نال جُڑے سُیالاں نُۄں ہلّ کرن تۄں اسمرتھّ رہِںدّے اخِیر نشِیاں دا سہارا لَیںدے ہن۔
پچھّمی سماج وِچّ اݨوِیاہِییاں ماواں دی گِݨتی وِچّ وڈّے پدھّر `تے وادھا ہۄ رِہا ہَے۔ اِکلّے واشِںگّٹن وِچّ 1997 دے اںکّڑِیاں انُسار وِیاہِییاں دی نِسبت ذِیادا بچّے اݨوِیاہِییاں ماواں دُیارا جنمے گئے۔ 17 اِس سںدّربھ وِچّ پچھّمی سماج وِچّ اَۄرت نُۄں پْراپت ہکّاں دی ترجمانی اِنہاں سِںگّل-مدرذ نُۄں اُپلبدھ سرکاری سہُۄلتاں تۄں سہِجے ہی ہۄ جاںدی ہَے۔ اِس راہِیں اُہ ذِںدّگی تۄں ہارن جاں سماج تۄں کِنارا کرن دی تھاں سرکاری سہائِتا تے سہُۄلتاں دا لابھ اُٹھائُںدِییاں ذِںدّگی نُۄں نوِیں ترکّی ولّ لَے جاںدِییاں ہن۔ بھاویں کِہ اِس جُڑے کُجھّ ناںہ-پکھّی پہِلُۄیاں ولّ وی کہاݨی سںکّیت کردی ہَے۔ پچھّمی اَۄرت دے ہکّاں دی راکھی ستھانک کانُۄن وِوستھا وی کردی ہَے۔ اِسدی بدَۄلت ہی سۄفِییا ڈِین جِہے دھۄکھیباذ پْریمی تۄں آپݨے تے آپݨی دھی دے ہکّاں دی پْراپتی لئی ادالت جاݨ لئی تتپر ہَے۔ اِس کہاݨی دا سِرلیکھ برف تے درِیا دۄنۄں پاتراں سۄفِییاں تے شَۄن دے وِئکتِیتو دی پْرتِیکاتمک رُۄپ وِچّ ترجمانی کردا ہَے۔ جِتھے سںکّٹمئی ستھِتِییاں دا ساہمݨا کردی سۄفِییا نُۄں آپݨی ہۄںد اس برف ورگی پْرتِیت ہُںدّی ہَے جِس نیں اِدھر-اُدھر ہوا دے تھپیڑے کھاںدی نیں آپݨا وجُۄد گُیا لَیݨا ہَے اُتھے آپݨے ہکّاں دی راکھی تے ہۄئی ذِیادتی دا بدلا لَیݨ لئی اُہ برف دا تُۄفان بݨ جاݨا چاہُںدّی ہَے۔ شَۄن درِیا واںگ نِرںتّر وگدے رہِݨ دا پْرتِیک ہَے اتے برف دا پاݨی وِچّ تبدِیل ہۄ کے درِیا دا ہِسّا بݨنا اخِیر دۄواں دے آپسی سمبّںدھّاں دی گھنِشٹھتا تے پرپکّتا نُۄں درسائُںدا ہَے۔
اِس ترہاں اِہ کہاݨِییاں پںجّابی ڈائِسپۄرا دی رُۄپ-وِدھی اتے سُبھاء نُۄں پہِچانݨ دا سفل یتن کردِییاں ہن۔ کہاݨِیکار دی وِشیشتا اِس تتھّ `چ سہِجے دی دْرِشٹِیگۄچر ہۄ جاںدی ہَے کِہ اِنہاں کہاݨِییاں دا وستُۄ کیول پرواسی پںجّابی سمُدائ نُۄں درپیش سمسِّیاواں تک سِیمت ناں رہِ کے وِشو لئی چُݨَۄتی بݨے مسلِیاں نُۄں وی اُجاگر کرن ولّ رُچِت ہَے۔ اِس وِچّۄں ہی لیکھک دی وِشو-چیتنا اُبھردی ہَے تے اِہ کہاݨی-سںگّْرہِ پرواسی پںجّابی گلپ ساہِت دی نِشچے ہی اِکّ پْراپتی ہۄ نِبڑدا ہَے۔
ہوالے تے ٹِپّݨِییاں
1 جرنَیل سِںگھّ, ٹاورذ, چیتنا پْرکاشن, لُدھِیاݨا, 2005, پنّا - 38
2 اُہی, پنّا - 36
3 اُہی, پنّا - 38
4 اُہی, پنّا - 50
5 اُہی, پنّا - 56
6 اکال امّْرِت کَۄر, پںجّابی گلپ: پرواسی سبھِیاچار, گُرُۄ نانک دیو یُۄنِیورسِٹی, 2006, پنّا - 81
7 جرنَیل سِںگھّ, ٹاورذ, پنّا - 62
8 اُہی, پنّا - 65
9 اُہی, پنّا - 134
10 رگھبِیر سِںگھّ سِرجݨا,” سرورک تے اںکِّت شبد” (لیکھک جرنَیل سِںگھّ), ٹاورذ۔
11. جرنَیل سِںگھّ, ٹاورذ, پنّا - 24
12 اُہی, پنّا - 32
13. اُہی, پنّا - 27
14. اُہی, پنّا - 27
15. اُہی, پنّا - 98
16۔بھہئگئٹ نِّگہ, چھئنئدئِن ۄںچّئِٹے اند چھُلٹُرٔ, ڑکِئس پھُبلسِہنِگ ہۄُسٔ پھوٹ۔ ٹد۔, ںٔ ّدھٔلہ,ِ 1997, پھ۔ - 100۔
17۔اۄرکِہ گھرۄنسٔٹہ,"ٹھۂ اںئملِئِل ِینسٹٹُِٹۄِن : ٹھۂ الئِنئٹٔد ابۄُر پرۄدُچنِگ اپپٔندئگٔ", امٔرچِئن ۄںچّئِٹے : اُ چرٹِچِئل انئلیسسِ, ادٹِٔد بے اررے ٹھ۔ ْرئینۄلدس, جھئمٔس ں۔ ۂنسلنِ, دھئودِ ںچّکئے چھۄمپئنے ِینچ۔, ںٔ َّیۄرک, ںئّرچہ 1974, پھ - 272۔