گلّ 1990-91 دی ہَے۔ اُدۄں مَیں پںجّابی یُۄنِیورسِٹی پٹِیالا وِچّ اَیمّئے (اِتِہاس) کر رِہا ساں تے ہۄسٹل رہِںدّا ساں۔ پںجّاب وِچّ کھاڑکُۄواد پُۄرے جۄبن ’تے سی۔ سُۄبے دے ہالات سُکھاویں نہِیں سن۔ یُۄنِیورسِٹی وِچّ اکسر دُۄجے تِیجے دِن ہڑتال رہِںدّی سی۔ پڑھائی دا ماہَۄل نہِیں بݨدا سی٬ جِس وجاہ کرکے یُۄنِیورسِٹی نُۄں سلانا پْرِیکھِیاواں کُجھ اگّے پائُݨِییاں پئیِیاں۔ اِمتِہان لیٹ ہۄ گئے۔ ماپے کھیتِیباڑی کردے سن٬ مَیں کھیتی دے کمّ تۄں بچݨا چاہُںدّا سی٬ اِس لئی مَیں اِہ سۄچدا رہِںدّا کے اَیمّئے دے اِمتِہان دیݨ مگرۄں کِہڑی پڑھائی شُرُۄ کِیتی جاوے؟ کِس کۄرس وِچّ داکھلا لواں تاں جۄ پِںڈّ ناں پرتݨا پوے۔ دُۄجی گلّ٬ مَیں سۄچݨ لگّا کِہ کۄئی اجِہی پڑھائی آرمبھّی جاوے٬ جِس نُۄں پُۄری کرن پِچھّۄں ماڑی مۄٹی نَۄکری دا جُگاڑ بݨ جاوے۔

پںجّاب سکُۄل سِکھِّیا بۄرڈ دے سابکا چیئرمَین س. دلبِیر سِںگھّ ڈھِلّۄں اُس وکت یُۄنِیورسِٹی وِچّ میرے اِتِہاس وِبھاگ دے ہَیڈّ آپھ ڈِپارٹمَیںٹ سن۔ اُنہاں نال میری چۄکھی نیڑتا سی۔ اُہناں دے چھۄٹے بھرا کُلبِیر سِںگھّ تے مِسِذ ڈھِلّۄں وی میرے وِبھاگ وِچّ ہی پڑھائُںدے سن۔ اُناں نال وی میرا چںگّا سہِچار بݨ گِیا سی٬ جِس کرکے سبھ نال جاݨپچھاݨ ہۄݨ کرکے مَیں اُہناں دے گھر وی جا آئُںدا ساں۔

اگّۄں کی کِیتا جاوے٬ مَیں اُہناں تۄں سلاہ لئی۔ اُہناں کِہا کِہ اجِیت٬ تُۄں اَیمّپھِل کرن دی بجائے پہِلۄں بی اَیڈّ کر۔ مَیں اُہناں دی سلاہ منّ سٹیٹ کالج پٹِیالا وِکھے بی اَیڈّ وِچّ اَیڈمِشن کروا لئی تاں جۄ پْرۄپھَیشنل کۄرس کرکے ماسٹر دی نَۄکری دا ہِیلا-وسِیلا بݨ جاوے۔ میری بی اَیڈّ دی پھِیس وی میرے یار دۄست ہی بھر آئے۔ سٹیٹ کالج سرکاری ہۄݨ کرکے پھِیس وی کِنّی کُ ہُںدّی سی؟ مساں تِنّ٬ ساڈھے تِنّ سَۄ چھماہی دی۔ پںجّ کِتاباں کالج دے بُکّ بَیںک وِچّۄ سارا سال پڑھن واستے مُفت مِلدِییاں سن۔ اِکّ کِتاب وِدِیارتھی کھُد کھرِیددے سن٬ جۄ سلانا اِمتِہان پِچھّۄں بُکّ بَیںک وِچّ جمہاں کروا جاںدے۔ اِس ترہاں وِدِیارتھِییاں نُۄں وی پھائِدا ہُںدّا تے کالج دے بُکّ بَیںک وِچّ کِتاباں دی گِݨتی وی ودھدی رہِںدّی۔ اُہناں دِناں وِچّ پںجّاب وِچّ اجّ واںگ تھاں تھاں بی اَیڈّ کالج نہِیں سن۔ سگۄں پُۄرے پںجّاب وِچّ کیول دۄ ہی سرکاری کالج ہُںدّے سن۔ اِکّ سٹیٹ کالج پٹِیالا تے دُۄجا پھرِیدکۄٹ٬ تِیجا کۄئی بی اَیڈّ کالج نہِیں سی ہُںدّا۔ اَیڈمِشن مَیرِٹ دے آدھار ’تے بڑی مُشکِل نال ہُںدّی سی۔ اِہ وی لگبھگ تَیء ہُںدّا کے جِسدی اِنہاں دۄواں کالجاں وِچّ اَیڈمِشن ہۄ گئی٬ پۄسٹاں نِکلݨ ’تے اُس نُۄں نَۄکری وی مِل جاںدی۔

میرا بی اَیڈّ وِچّ داکھلا ہۄ گِیا۔ کلاساں شُرُۄ ہۄ گئیِیاں۔ پر نال ہی اُدھّر میرے اَیمّئے اِتِہاس دے پھائیِنل پیپر وی شُرُۄ ہۄݨ جا رہے سن٬ جِس کرکے میرے لئی بی اَیڈّ دی ہر رۄذ کلاس لائُݨی مُشکِل سی۔ لَیکچر گھٹ ناں جاݨ, اِس ڈرۄں مَیں آپݨے اِکّ دۄستمیجر سِںگھّ سںدھُّۄ (جۄ اجّ کلّہ اِںگلَیںڈ وِچّ سَیٹل ہَے تے آپݨا یُۄ ٹِئۄُب چَینل چلا رِہا ہَے۔ جِہڑا اُس وکت اُہ یُۄنِیورسِٹی وِچّ پھۄرَیںسِک سائِںس دی اَیمّئَسّسی کردا سی) نُۄں آپݨی جگہا بی اَیڈّ دی کلاس لائُݨ واستے بھیجݨ لگّا۔ اُہ کُڑِییاں نال گلّاں کرن دا شۄکِین سی۔ میری بی اَیڈّ دی کلاس وِچّ 20-25 کُڑِییاں سن جدۄں کِہ مُںڈِّیاں دی گِݨتی مہِذ 10 کُ ہی سی۔ انّہا کی بھلے دۄ اکھّاں! اُہ میری جگہا کلاس لائُݨ چلا جاںدا۔

جِس دِن میرا پیپر ناں ہُںدّا تاں مَیں کلاس لا آئُںدا۔ ساڈا اِہ سِلسلا لگاتار کئی دِن چلدا رِہا۔ کدے کلاس لائُݨ اُہ جا آئُںدا تے کدے مَیں جا آئُںدا۔ کِئُںکِہ نوِیںیاں کلاساں شُرُۄ ہۄݨ کرکے ادھِیاپکاں نُۄں وِدِیارتھِییاں دی ہالے باہلی پچھاݨ نہِیں سی٬ اِس کرکے میجر واستے میری جگہا ہاذری (پْرَۄکسی) لائُݨی مُشکِل نہِیں سی۔ پر اِکّ دِن جدۄں مَیں کلاس لائُݨ بَیٹھا تاں کلاس اِںچارج نیں سٹُۄڈَیںٹ دی ہاذری لائُݨی شُرُۄ کِیتی۔ میری واری آئُݨ ’تے اِںچارج ادھِیاپکا نیں میرا رۄل نمبّر بۄلدے ہۄئے آکھِیا٬ “رۄل نمبّر ٹُۄ پھۄرٹی پھائیِو 245”

مَیں کِہا٬ “یَیسّ مَیڈم۔”

اُہناں کِہا٬ “سٹَیںڈ اپّ پلِیذ۔”

مَیں آپݨی کُرسی تۄں کھڑھے ہُںدّے پھِر کِہا٬ “یَیسّ مَیڈم!”

مَیڈم نیں پہِلاں میری شکل ولّ گہُ نال ویکھِیا تے پھِر گھُۄر کے کہِݨ لگّے٬ “یے کِیا بات ہَے٬ کبھی کۄئی آ جاتا ہَے٬ کبھی کۄئی آ ذاتا ہَے کلاس لگانے۔”

مَیں اݨجاݨ تے سائۄُ جِہا بݨکے اجے آپݨی گلّ کہِݨ ہی لگّا ساں کے مَیڈم تھۄڑھا گُسّے بھرے لہِذے وِچّ بۄلے٬ “گَیٹّ آئۄُٹ اَۄپھ مائی کلاس۔”

کلاس دِییاں باہلِییاں کُڑِییاں نُۄں ساڈی اِس چلاکی دا پتا سی کے اسِیں ہر رۄذ بدل کے کلاس لائُݨ آئُںدے ہاں٬ جِس کرکے اںدّرۄں اںدّری سارے ہسّ پئے۔ مَیں آپݨے آپ نُۄں دۄشی سمجھدے ہۄئے بِناں کُجھ بۄلے کلاس تۄں باہر چلا گِیا۔

میرے ولّۄں آپݨے دۄست نُۄں آپݨی جگہا کلاس لائُݨ بھیجݨا میری مجبُۄری سی۔ پر ہَے گلتی سی۔ اُس دِن تۄں بائد مَیں فَیسلا کر لِیا کے اجّ تۄں بائد مَیں کلاس لائُݨ دۄست نُۄں نہِیں بھیجاںگا٬ سگۄں کھُد جاواںگا۔

کالج تۄں واپس یُۄنِیورسِٹی جا کے اِہ ساری گھٹنا شام نُۄں مَیں آپݨے دۄستاں نال ساںجھی کِیتی۔ اسِیں سارے بڑا ہسّے۔ پر نال ہی اُنہاں اِس نُۄں میری گلتی وی دسِّیا۔ باد وِچّ مَیں بی اَیڈّ کرکے نَۄکری وی لگّ گِیا۔ پر اُہ گلّ (گَیٹّ آئۄُٹ اَۄپھ مائی کلاس) نہِیں بھُلِّیا۔ اِس ترہاں میرے ولّۄں مجبُۄرِیوسّ کِیتی اُہ نِکّی جِنّی گلتی میری ذِںدّگی دی ابھُلّ یاد بݨ گئی۔ اجّ وی جدۄں کِتے میرے اُہ گلّ یاد آئُںدی ہَے تاں میرا ملّۄملّی ہاسا نِکل آئُںدا ہَے تے مَیں منۄمنی ہسّ لَیںدا ہاں۔

* * * * *