مالوے دے کْراںتِیکاری لیکھک جگسِیر جِیدا دی اِہ بۄلی “بںدّے مارن لئی خۄجِییاں مِذائیِلاں تے نرمے دی سُںڈّی ناں مرے۔” اجّ وار-وار ذِہن ’چ دستک دے رہی ہَے۔ بھاویں بائی جگسِیر دی اِہ رچنا مالوے دے نرما اُتپادک ذِمِیںدار دی پِیڑ ’چۄں نِکلی ہۄئی ہَے۔ پر اجّ اگّ ’چ سڑ رہے آسٹْریلِییا نُۄں دیکھ کے کُجھ اِہۄ جِہی بۄلی میرے ذِہن ’چ گھُمّ رہی ہَے کِہ “نام چۄٹی دِییاں مُلکاں ’چ بۄلدا٬ تے گھر لگّی اگّ ناں بُجھّے۔”

اِہ ہی سچّ ہَے اجّ دی گھڑی تاں۔ ہۄںد ’چ آئُݨ تۄں تکرِیبن دۄ-ڈھائی سدِییاں ’چ آسٹْریلِییا دُنِییاں دے مۄہری مُلکاں ’چ آپݨا نام درج کروا گِیا۔ اِکلّے بھارتِییاں دی ہی نہِیں دُنِییاں دے بہُتے مُلکاں دے لۄکاں دی پرواس کرن لئی آسٹْریلِییا پہِلی پسںدّ ہَے۔ جدۄں-کدے سرویکھݨ ہُںدّے ہن تاں آسٹْریلِییا دے کئی شہِر دُنِییا دے پہِلے دس رہِݨ لئی سبھ تۄں چںگّے شہِراں ’چ آئُںدے ہن۔ سۄشل سِکِئُرِٹی ’چ آسٹْریلِییا دی امرِیکا وی رِیس نہِیں کر سکدا۔ ہَیلتھ اتے سیفٹی دے ماملے ’چ آسٹْریلِییا اینا کُ چَۄکس ہَے کِہ بھاویں کِنّا وی نُکسان ہۄ جاوے پر بںدّے دی جان اتے سِہت نال کۄئی سمجھَۄتا نہِیں۔ ساف آبۄ-ہوا٬ شُدھّ کھاݨ-پِیݨ, چںگِّییاں ڈاکٹری سہُۄلتاں٬ چںگّی پڑھائی-لِکھائی تے چںگِّییاں کھیڈاں۔ ہُݨ اینا کُجھ چںگّا ہۄݨ دے باوجُۄد اجّ آسٹْریلِییا دُنِییا دی نذر ’چ ترس دا پاتر بݨِیا ہۄئِیا ہَے جِس دا کارن ہَے اِتھّے لگِّییاں اگّاں۔

آسٹْریلِییا ’چ اگّاں دا اِتِہاس: بھاویں آسٹْریلِییا ’چ جِیون ہذاراں سال پہِلاں تۄں پائِیا جاںدا پر اجّ دے آسٹْریلِییا دی ہۄںد ’چ آئُݨ تۄں بائد جِہڑا رِکارڈ درج ہۄئِیا مِلدا ہَے اُس مُتابِک 1851 تۄں لَے کے ہُݨ تکّ تکرِیبن 800 اِنسان اتے لکھّاں دی گِݨتی ’چ جانور اگّاں کارن مارے جا چُکّے ہن۔ پِچھلی ڈیڈھ سدی دَۄران آئے اِہناں بھِیانک دِناں دی ماڑی یاد آسٹْریلِییا وسّدے لۄکاں دے منا ’چ وکھّۄ-وکھّ ناماں نال اُکّری پئی ہَے۔ ’کالے وِیروار‘, ’کالے شنِیوار‘ جا ’سواہ رںگّے بُدھّوار‘ دی گلّ اجّ وی پْربھاوِت لۄکاں دے گلے بھر دِںدّی ہَے۔

اِتِہاسکار لِکھدے ہن کِہ 6 پھروری 1851 دِن وِیروار نُۄں لگّی اگّ ’چ بہُت سارے اِنسان٬ دس لکھّ تۄں اُتّے بھیڈاں اتے اݨگِݨت ہۄر جانور اگّ دی بھیںٹ چڑھ گئے سن٬ جِس کارن اجّ وی اِس دِن نُۄں ’کالے وِیروار‘ دے تَۄر تے یاد کِیتا جاںدا ہَے۔

آسٹْریلِییا دے اِتِہاس ’چ ہُݨ تکّ دی سبھ تۄں بھِیانک اگّ 7 پھروری 2009 نُۄں لگّی سی جِس دَۄران 173 اِنسان٬ اݨگِݨت جانور تے پںچھّی اِس دی لپیٹ ’چ آئے سن۔ اِس کالے شنِیوار نُۄں 400 دے کرِیب وکھّ-وکھّ تھاںواں تے اگّ نیں تباہی مچائی سی۔ جِس وِچ 11 لکھّ ایکڑ ذمِین تکرِیبن 2000 رِہائِشی گھراں سمیت 3500 اِمارتاں سڑ کے سواہ ہۄ گئیِیاں سن۔ 400 دے کرِیب لۄک اگّ نال بُری ترہاں جھُلسے گئے سن۔

اِس اگّ دے کارن ساڈے اِکّ پںجّابی س. چرنامت سِںگھّ دے پروار نیں وی آپݨا سبھ کُجھ گُیا لِیا سی۔ بسّ واہِگُرُۄ دا شُکر ہَے کِہ کۄئی جانی نُکسان تۄں اُہ بچ گئے سن۔ دُنِییا بھر ’چ چرنامت سِںگھّ نُۄں جاݨن والے ہاسِیاں دا وݨجارا سمجھدے ہن۔ پر اُنہاں دے نذدِیکی جاݨدے ہن کِہ اُنہاں دے ہاسِیاں تھلّے جۄ اگّ مچّدی ہَے اُس نُۄں یاد کرکے اُہ اجّ وی ڈۄر-بھَۄر ہۄ جاںدے ہن۔ اُہ دسّدے ہن کِہ اگّ اُنہاں دے پھارم تۄں کافی دُۄر سی پر ہوا ’چ اُڈّ کے آئِیا اِک پھلُۄیا اُنہاں دے پروار دی ذِںدّگی بھر دی کمائی نُۄں سُیاہ کر گِیا سی۔

ہر سال اگّ پِیڑتاں دی گِݨتی ودھدی جاںدی ہَے۔ ہُݨ تکّ اݨگِݨت پِیڑتاں نال دُکھّ وںڈّائُݨ دا سببّ بݨِیا۔ ہر اِک رُیا کے ہی گِیا۔ اجّ دۄ ادھکھڑ جِہِییاں گۄرِییاں ساڈے کۄل کھاݨا کھاݨ آئیِیاں٬ پُچھّݨ تے پتا لگِّیا کِہ اُنہاں ’چۄں اِک گِبسلَیںڈ تۄں آئی سی جِتھّے اگّاں نیں سبھ تہِس نہِس کر دِتّا۔ رۄ-رۄ سُکّ چُکِّییاں اکھّاں ساری کہاݨی بِیان کر رہِییاں سن۔ کہِںدّی آہ جۄ تن ’تے کپّڑے تے اِہناں تۄں بِناں اُہ کار ہَے جِس ’چ چڑھ کے مَیں بھجّ آئی ہاں٬ سبھ تباہ ہۄ گِیا۔ بھلے ویلِیاں ’چ اِس کسبے ’چ تھۄڑھی جِہی تھاں خرِیدی سی اُس نُۄں ویچ کے پھیر سِر ڈھکّݨ دی کۄشِش کر رہی ہاں۔ اِنساناں دِییاں ہڈّ-بِیتِییاں تاں بہُت لِکھ سکدا ہاں پر اُہ اگّ پِیڑت لکھّاں بیسہارا چِڑِییاں-جنَۄراں بارے سۄچ کے رُۄہ کمبّ جاںدی ہَے٬ جِنہاں دِییاں درد کہاݨِییاں سمجھ کے بِیان کرن والا کۄئی نہِیں۔

پِچھّلے سالاں دے اںکّڑے تاں سدا لئی درج ہۄ چُکّے ہن تے اِس سال دے اںکّڑے چار کُ دِناں نُۄں درج ہۄ جاݨگے تے اِںجھ ہی ہر سال اگّ پِیڑتاں دی گِݨتی ودھدی جاویگی؟ اِہ سوال ہر اِک دے من ’چ ہَے کِہ کی آسٹْریلِییا جِہا وِکست دیش اِس دا کۄئی ہلّ نہِیں کڈھّ سکدا؟ اِہناں سوالاں دے جواب لبھّݨ تۄں پہِلاں اِہ جاݨنا ذرُۄری ہَے کِہ اِہ اگّاں لگّݨ دے کارن کی ہن؟

کارن کئی ہن۔ سںکھّیپ اِہ ہَے کِہ آسٹْریلِییا ’چ سُۄرج دی تپش گرمی ’چ بنسپتی نُۄں اِنہاں کُ سُکا دِںدّی ہَے کِہ اِہ سُکّی ہۄئی بنسپتی اگّ نُۄں بہُت ہی تیذی نال پھڑدی ہَے۔ اِس تۄں بِناں ایتھۄں دے جںگّلاں اتے خالی تھاںواں تے ذِیاداتر سفَیدے اتے پائیِن دے درخت پائے جاںدے ہن۔ ماہِر منّدے ہن کِہ اِہناں درکھتاں ’چ تیل دی ماترا ذِیادا ہۄݨ کارن اِہ ہرے وی سُکِّیاں واںگ مچّدے ہن۔ اِہ اگّ کئی بار سُۄرج دی ذِیادا تپش کارن٬ بِجلی دے سپارک کارن٬ مشِینری کارن جاں پھیر کِسے اِنسان دی بیوکُۄفی جاں جاݨ بُجھّ کے سُٹّی سِگرٹ آدِ نال لگدی ہَے۔ ہادسا تاں کدۄں وی تے کِتے وی ہۄ سکدا ہَے پر جدۄں جاݨ بُجھّ کے کۄئی غلتی کردا ہَے تاں تکلِیف ذِیادا ہُںدّی ہَے۔ جے کر پِچھۄکڑ ’چ جھات ماری جاوے تاں اِس سبھِئک مُلک ’چ وی اسبھِّئک تے شرارتی لۄکاں دی کۄئی گھاٹ نہِیں دِسی۔ شرارتی نالۄں وی اپرادھِک بِرتی دے لۄک لِکھݨا واجب لگّدا ہَے۔ پہِلاں کُجھ کُ ہادسِیاں پِچھّے مچھۄہر متّ دے مُںڈّے کُڑِییاں دا ہتھّ سابِت ہۄئِیا سی۔ پر اِس بار اِک وڈّی خبر اِہ ساہمݨے آ رہی ہَے کِہ دۄ سۄ دے کرِیب بںدِّیاں تے پُلِس ولّۄں جاݨبُجھّ کے اگّ لائُݨ دا گھِنَۄݨا کارا کرن دا پرچا درج کِیتا ہَے۔

اُپرالے: آسٹْریلِییا دی وِشال بھُۄگۄلِک رچنا سرکاراں لئی اِک وڈّا چَیلںجّ رِہا ہَے۔ جدۄں تۄں اںکّڑے مِلدے ہن اُس مُتابِک 1850 ’چ وِکٹۄرِییا سُۄبے ’چ سی.اَیپھّ.اے. (کںٹّری پھائِر اتھارِٹی), 1859 ’چ نِئۄُ سائۄُتھ ویلذ اتے کُئیِنذلَیںڈ ’چ آر.اَیپھّ.اَیسّ. (رُۄرل پھائِر سروِسِذ), 1913 ’چ سائۄُتھ آسٹْریلِییا ’چ سی.اَیپھّ.اَیسّ. (کںٹّری پھائِر سروِسِذ) آدِ سںسّتھاواں ہۄںد ’چ آئیِیاں سن تے جۄ اجّ تکّ ہر سال اِس آفت نال جُۄجھدِییاں آ رہِییاں ہن۔

آپݨے سلانا بجٹ ’چ اگّاں دی آفت دے فںڈّ ’چ کٹَۄتی کرکے اجّ دی سرکار دی کِرکری ہۄ رہی ہَے۔ اِتھّے اِہ وی ذِکریۄگ ہَے کِہ آسٹْریلِییا وِچ گرمی دے مَۄسم وِچ کِتے وی اگّ لائُݨا گَیر کانُۄنی ہَے۔ تھاں تھاں تے سرکار لِکھتی بۄرڈ لگا کے اتے مِیڈِیئے ذرِیئے لۄکاں نُۄں جاگْرِت کردی رہِںدّی ہَے۔ اِتھّۄں تکّ کِہ سِیالاں ’چ وی جدۄں اسِیں آپݨے کھیتاں آدِ دے جھاڑ بُۄجھ نُۄں اگّ لائُݨی ہۄوے تاں پہِلاں نیڑے دے اگّ بُجھائۄُ مہِکمے نُۄں دسّݨا پَیںدا ہَے۔ تُسِیں کۄئی وی اِہۄ جِہی چِیذ نہِیں مچا سکدے جِس نال ذہِرِیلا دھُۄںیاں بݨدا ہۄوے مسلن ذہِرِیلِییاں دوائیِیاں لگّی لکّڑ جا پلاسٹِک آدِ۔

پر اِہ تاں آم جِہے اُپرالے ہن لۄکاں نُۄں جاگرُۄک کرن دے۔ اِس سمبّںدھّی اسِیں بہُت سارے ذِمّیوار لۄکاں نُۄں سوال کِیتا کِہ “سائِںس دے اِس یُگّ ’چ اسِیں بہُت کُجھ کھۄج لِیا ہَے پر آسٹْریلِییا ’چ ہر سال لگدِییاں اِہناں بھِیانک اگّاں دا کۄئی تۄڑ کِئۄں نہِیں لبھِّیا؟” بہُتِیاں نیں آسٹْریلِیئن لۄکاں دے سُست-پُݨے نُۄں اِس دا ذِمّیوار ٹھہِرائِیا۔ اُنہاں دا منّݨا سی کِہ آسٹْریلِییا سال بھر کُجھ نہِیں کردا تے جدۄں اگّاں لگّݨ دی رُتّ آ جاںدی ہَے پھیر کُرلائُںدا۔

اِتھّے مَینُۄں مۄہی والے بائی پرمجِیت پمّے دی گلّ چیتے آ رہی ہَے۔ 90 دے دہاکے دی گلّ ہَے اسِیں بٹھِںڈّے دے کُجھ اُدّمی نَۄجواناں نیں ہیمکُںٹّ ساہِب دے راہ ’چ پَیںدے کسبے چمۄلی ’چ لںگّر لائُݨا شُرُۄ کِیتا۔ دِنے سارا دِن لںگّر دی سیوا ’چ رُجھّے رہِݨا اتے جدۄں رات نُۄں اِک کھڑھے ٹرکّ ’چ سَۄ جاݨا٬ تاں پہاڑی ایرِییا ہۄݨ کارن ادھّی کُ رات نُۄں مِیںہ لہِ پَیݨا۔ پھیر سارے ایدھر-اۄدر لُکدے پھِرنا گِلِّییاں رجائیِیاں لَے کے۔ پھیر پمّے بائی نیں کہِݨا کلّہ نُۄں آپاں سبھ تۄں پہِلاں چھتّ دا اِںتذام کراںگے تے نال ہی کۄڑھکِرلے دی بات سُݨا دیݨی کِہ کۄڑھکِرلا ہر رۄذ رات نُۄں کۄڑھکِرلی نال وائدا کر کے پَیںدا کِہ بھاگوانے کلّہ نُۄں سبھ تۄں پہِلاں آپاں کھُڈّ پٹّݨ دا کمّ کرنا۔ پر ساری اُمر اِںجھ ہی گُذار لَیںدا۔ اُہی ہال آسٹْریلِییا دا۔ آسٹْریلِییا دے بجٹ ’چ سۄشل سِکِئُرِٹی دے نام تے وِہلِیاں نُۄں کھُیائُݨ تۄں لَے کے اَینّ.بی.اَینّ. جِہے چِٹّے ہاتھی پتا نہِیں کِنّے کُ بنّہ رکھّے ہن؟ پر جِہڑی کھُڈّ پٹّݨ دی لۄڑ ہَے اُس بارے کدے کۄئی وِچار نہِیں۔

ہاسۄ ہِیݨی گلّ اِہ ہَے کِہ اجّ آسٹْریلِییا بَیٹھا امرِیکا تۄں مدد ’چ آ رہے اگّ بُجھائُݨ والے ہَیلِیکاپٹر اُڈِیک رِہا ہَے۔

اُپرۄکت سوال جدۄں مَیں کِسے سِیاسی بںدّے نُۄں پائے تاں اُنہاں اُہی دۄش-پردۄش دا راجنِیتک بِیان دِتّا لیبر کہِںدّی لِبرل ماڑے٬ لِبرل کہِںدّے لیبر ماڑی تے دۄنیں رل کے کہِںدّے گرِین پارٹی والے ماڑے۔ پر آم جنتا نُۄں پتا ہی ہَے کِہ تُہاڈے ’چۄں دُدھّ دھۄتا کۄئی وی نہِیں ہَے۔ دیش دے پْردھان مںتّری جدۄں ذمِینی پدھّر تے آپ پِیڑتاں نُۄں مِلݨ گئے تاں مۄہرۄں پِیڑت پَے گئے کہِںدّے تُہانُۄں سِرف شہِراں والے دِسدے ہن٬ تُسِیں ساڈی پِںڈّاں والِیاں دی سار نہِیں لَیںدے۔ جدۄں مَیں گرِین والے بائی نودِیپ نُۄں پُچھِّیا تاں اُہ کہِںدّے اسِیں تاں کدۄں دے کُرلائُںدے ہاں کی اِس دا پکّا ہلّ کڈھّ لوۄ پر ساڈی سُݨدے نہِیں۔ اُنہاں دی دلِیل ہَے کِہ جِنّے درخت آسٹْریلِییا ’چ کٹّے جاںدے ہن اۄنے کِتے وی نہِیں٬ جِس دا نتِیجا تُسِیں دیکھ لوۄ مِیںہ والے جںگّلاں (رین پھارَیسٹ) ’چ کدے اگّاں لگدِییاں نہِیں سُݨِییاں سن پر آسٹْریلِییا ’چ اِہ وی مچّ رہے ہن۔

بہُت کُجھ لِکھِیا جا سکدا ہَے اِس وِشے تے پر سماپتی تۄں پہِلاں جے اِک راہت اتے ماݨ کرن والی گلّ لِکھاں تاں اُہ اِہ ہَے کِہ آسٹْریلِییا دے ہر چھۄٹے وڈّے اِنسان ولّۄں کِیتِییاں جا رہِییاں نِجّی کۄشِشاں۔ جِتھّے ہر پاسے اگّاں لگّݨ دِییاں ماڑِییاں خبراں ہر پل آ رہِییاں ہن اُتھّے آسٹْریلِییا دا بچّا-بچّا راہت کارجاں ’چ کِسے ناں کِسے رُۄپ ’چ آپݨا یۄگدان پا رِہا ہَے۔ جاںدے-جاںدے اِک آسٹْریلِیئن ہۄݨ دے ناتے اُنہاں دیش وِدیش بَیٹھِییاں سارِییاں رُۄہاں دا دھنّواد کرنا آپݨا فرذ سمجھدا ہاں جِنہاں نیں اسٹریلِییا دے اِس مُشکِل وکت ’چ کِسے ناں کِسے رُۄپ ’چ ساتھ دے کے ہاء دا نائرا مارِیا۔ لیکھ دے اںتّ ’چ سرکاری کۄڑھکِرلے تۄں اُمِید کردا ہاں کِہ اگلی بار دِییاں کُدرتی آفتاں آئُݨ تۄں پہِلاں-پہِلاں اُہ آپݨی کھُڈّ ذرُۄر پُٹّ لویگا۔