لیکھ دے اِہ شبد کِسے ادالت اگّے مُکدّمے والے لۄکاں نُۄں آواذ مارن والے اردلی دے نہِیں سن٬ سگۄں ساڈی دسوِیں جمات دے اِںچارج اتے اںگّریذی ادھِیاپک سردار ہرجِںدّر سِںگھّ جی دے سن۔ ساڈی جمات دا سَیکشن ’اے‘ سی۔ اِہ اِکّ کُدرتی اِتفاک سی کِہ دسوِیں جمات دے تِنّاں سَیکشناں وِچّۄں ساڈے سَیکشن ’اے‘ وِچّ اِکّ وِدِیارتھی٬ جِسدا ناں کْرِشن کُمار سی٬ نُۄں چھڈّکے سارے وِدِیارتھی پڑھن نُۄں کاپھی ہُشِیار سن۔ ساڈے سارے وِشِیاں دے ادھِیاپکاں نُۄں اِہ اُمِید سی کِہ کْرِشن کُمار تۄں بِناں جمات دے سارے وِدِیارتھِییاں دی پھسٹ ڈِوِیذن آویگی۔ ساڈے ذمانے وِچّ پھسٹ ڈِوِیذن آئُݨی بہُت مائِنے رکھّدی سی۔ اِکّ دۄںہ وِدِیارتھِییاں دے بۄرڈ وِچّۄں مَیرِٹ آئُݨ دے وی آسار سن۔ بھاویں سارے وِشِیاں دے ادھِیاپک کاپھی یتنشِیل سن کِہ دُۄجے بچِّیاں واںگ کْرِشن کُمار دی وی دسوِیں جمات وِچّۄں پھسٹ ڈِوِیذن آ جاوے٬ پر ادھِیاپکاں نُۄں کْرِشن کُمار تۄں آپݨی اِہ اُمِید پُۄری ہُںدّی نہِیں لگدی سی٬ کِئُںکِہ اُسدا بَۄدھِک پدھّر تاں ٹھِیک سی٬ پر اُس دِییاں کُجھ پرِوارک مجبُۄرِییاں سن۔ اُہ ستّ کِلۄمِیٹر دی دُۄری تۄں ساڈے پِںڈّ دے سکُۄل وِچّ پڑھن آئُںدا سی۔ سکُۄل گھٹّ ہۄݨ کارن اُس نُۄں اُہی سکُۄل نیڑے پَیںدا سی۔ اُسدے پِںڈّ وِچّ کۄئی ٹِئۄُشن پڑھائُݨ والا ناں مِلݨ کارن اُس نُۄں پڑھائی وِچّ اَۄکھ آئُںدی سی۔ اُسدے پرِوار دی آرتھِک ہالت وی چںگّی نہِیں سی۔ اںگّریذی وِشے وِچ تھۄڑھا کمذۄر ہۄݨ کارن ساڈے اںگّریذی ادھِیاپک ہرجِںدّر سِںگھّ اُس نُۄں پڑھن لئی ذِیادا ذۄر پائُںدے رہِںدّے سن۔ کْرِشن کُمار دا جمات دا رۄل نمبّر سۄلاں سی۔

اںگّریذی ادھِیاپک ہرجِںدّر سِںگھّ جدۄں وی جمات وِچّ پڑھائُںدے٬ اُہ سبھ تۄں پہِلاں کْرِشن کُمار تۄں ہی آپݨے پڑھائے ہۄئے بارے سبک بار پُچھّدے۔ جمات وِچّ ہۄئے ٹَیسّٹ بارے سبھ تۄں پہِلاں اُس تۄں ہی پُچھّدے۔ اُہ کْرِشن کُمار دا ناں لَیݨ دی بجائے٬ اُس نُۄں اِہ کہِکے بُلائُںدے ’رۄل نمبّر سۄلاں ہاذر ہۄ’۔ اںگّریذی ادھِیاپک نُۄں ویکھکے باکی ادھِیاپکاں نیں وی اُس نُۄں ’رۄل نمبّر سۄلاں ہاذر ہۄ‘ کہِکے بُلائُݨا شُرُۄ کر دِتّا۔ ادھِیاپکاں نُۄں ویکھکے جمات دے وِدِیارتھی وی اُس نُۄں ’رۄل نمبّر سۄلاں ہاذر ہۄ‘ کہِکے چھیڑن لگّ پئے۔ کْرِشن کُمار بہُت ہی سںوّیدنشِیل سُبھاء دا مُںڈّا سی۔ اُہ آپݨے ناں دی بجائے ’رۄل نمبّر سۄلاں ہاذر ہۄ‘ کہِݨ کارن پْریشان ہۄ جاںدا۔ کدے کدے تاں اُہ رۄ وی پَیںدا۔

کْرِشن کُمار نال میری کاپھی نیڑتا سی۔ اُس نال میری نیڑتا ہۄݨ دے دۄ کارن سن۔ اِکّ تاں ساڈی دۄہاں دے پرِواراں دی پیتلی آرتھِک ہالت٬ دُۄجا دۄہاں دے بَۄدھِک پدھّر دا بہُتا ذِیادا پھرک نہِیں سی۔ مَینُۄں میرے ماما جی تھۄڑھا بہُت پڑھا دِںدّے سن٬ اِس لئی مَیں گھرۄں پڑھکے آئُںدا سی۔ اُہ کدے کدے ادھّی چھُٹّی ویلے بہُت ہی بھاوُک ہۄ کے کہِںدّا٬ “یار٬ میرا دِل تاں کردا ہَے کِہ مَیں پڑھائی ہی چھڈّ دیواں۔ ساڈے پرِوار وِچّ پہِلاں کِہڑا کۄئی پڑھِیا ہَے۔ اِس وِچّ میرا کی کسُۄر ہَے؟ مَیں تاں آپݨے ولّۄں بہُت مِہنت کردا ہاں۔ ادھِیاپک میرا ناں لَے کے وی تاں بُلا سکدے نیں۔ تاں کی ہۄئِیا جیکر اسِیں گرِیب ہاں۔ ادھِیاپک تاں چھڈّۄ٬ جمات دے بچّے وی مَینُۄں ’رۄل نمبّر سۄلاں ہاذر ہۄ‘ کہِکے ہی بُلائُںدے ہن۔

کْرِشن کُمار نیں سکُۄل بدلݨ دا وی من بݨائِیا سی پر دُۄجے سکُۄل اُسدے گھر تۄں ذِیادا دُۄر ہۄݨ کرکے اُسدے پِتا جی نیں سکُۄل بدلݨ تۄں ناںہ کر دِتّی سی۔ کْرِشن کُمار نیں میرے اِہ کہِݨ ’تے کِہ دسوِیں دی پْرِیکھِیا نُۄں چار پںجّ مہِینے تاں رہِ گئے ہن٬ اِس تۄں بائد اُسنے کالج ہی چلے جاݨا ہَے٬ اُسنے سکُۄل بدلݨ دا آپݨا اِرادا بدل لِیا۔ دسوِیں جمات دی وِدائِگی پارٹی تۄں بائد اُسنے بہُت ہی بھاوُک ہۄ کے کِہا٬ “یار٬ مَیں وی اگّے پڑھنا چاہُںدّا ہاں٬ جیکر تُۄں میرے پِںڈّ آ کے میرے پِتا جی نُۄں کہِ دیویں تاں اُہ منّ جاݨگے۔”

مَیں اُس نُۄں ہاں کر دِتّی۔ اکھِیرلے پرچے والے دِن اُہ مَینُۄں اِکّ وار پھِر آپݨے گھر آئُݨ لئی کہِکے گِیا٬ پر مَینُۄں پِتا جی دی بِماری نیں مَینُۄں اُسدے پِںڈّ جاݨ دی پھُرست نہِیں مِلݨ دِتّی۔ دسوِیں جمات دا نتِیجا آ گِیا۔ کْرِشن کُمار دی دسوِیں جمات وِچّۄں دس نمبّراں پِچھّے پھسٹ ڈِوِیذن رہِ گئی۔ مَینُۄں اُمِید سی کِہ کْرِشن کُمار آپݨا چال چلّݨ اتے نمبّراں دا سرٹِیپھِکیٹ لَیݨ ذرُۄر آویگا تے ساڈے گھر مَینُۄں مِلݨ آویگا پر میری اُمِید اُتّے پاݨی پھِر گِیا۔ اُس سال مَیں وی کالج وِچّ داکھل نہِیں ہۄ سکِیا۔ اُس تۄں بائد اسِیں اِکّ دُۄجے نُۄں نہِیں مِلے۔ سمیں دے وکپھے نال ساڈی نیڑتا بِیتے سمیں دی گلّ بݨکے رہِ گئی۔ مَیں آپݨے بڑے پُتّر دے پی.اَیمّ.ٹی دے ٹَیسّٹ لئی اِکّ یُۄنِیورسٹی دا پھارم چںڈِّیگڑھ دے اِکّ کۄچِںگّ سَیںٹر وِچّ جمہاں کروائُݨا سی۔ کۄچِںگّ سَیںٹر دے کائۄُںٹر ’تے مَیڈم نیں داکھلا پھارم دے نال لگّے ڈْراپھٹ نُۄں ویکھکے کِہا٬ “سر٬ تُہاڈا ڈْراپھٹ ٹھِیک نہِیں بݨِیا۔ جیکر پھارم جمہاں کروائُݨ ہَے تاں نواں ڈْراپھٹ بݨاکے لَیکے آئۄ۔”

مَیں اُس مَیڈم تۄں بَیںک بارے پُچھّکے ڈْراپھٹ بݨائُݨ لئی بَیںک وِچّ پہُںچّ گِیا۔ مَیں بَیںک دے اِکّ بَیںچ اُتّے بَیٹھا ڈْراپھٹ بݨائُݨ لئی پھارم بھر رِہا سی کِہ اِکّ اُمر دراذ وِئکتی نیں میرے مۄڈھے اُتّے ہتھّ رکھّدے ہۄئے کِہا٬ “سر٬ تُہانُۄں اَۄہ ساہمݨے والی کُرسی اُتّے بَیٹھے ساڈے بَیںک دے بابُۄ جی بُلا رہے نیں۔”

مَیں ہَیران ساں کِہ اِس بَیںک وِچّ مَینُۄں کَۄݨ بُلا سکدا ہَے؟ اُس وِئکتی نُۄں بَیںک ڈْراپھٹ بݨائُݨ تۄں بائد آئُݨ لئی کہِکے مَیں مُڑ پھارم بھرن لگّ پِیا۔ پر اُسنے پھِر کِہا٬ “سر٬ تُسِیں چلّۄ٬ سر آپ ہی تُہاڈا ڈْراپھٹ بݨوا دیݨگے۔”

مَیں پھارم بھرنا وِچّ ہی چھڈّکے دسّی ہۄئی کُرسی کۄل پہُںچّ گِیا۔ مَیں تاں اجے کُجھ بۄلݨ والا ہی سی کِہ کُرسی اُتّے بَیٹھے بَیںک دے بابُۄ نیں کھڑھے ہۄ کے مَینُۄں جپھّی وِچّ لَے کے کِہا٬ “رۄل نمبّر سۄلاں ہاذر ہۄ۔”

دیر بائد ہۄئے اِس مِلاپ نیں ساڈا وِدِیارتھی جِیون ساڈِییاں اکھّاں ساہمݨے لِیاکے کھڑھا کر دِتّا۔ مَیں بہُت ہَیران سی کِہ کْرِشن کُمار اِس بَیںک وِچّ کِویں آ گِیا؟ من وِچّ کھِیال آئِیا کِہ چپڑاسی تۄں کلرک بݨ گِیا ہۄویگا۔ اُہ آپݨے نال دے بابُۄ نُۄں آپݨی سِیٹ دا کمّ ویکھݨ لئی کہِکے مَینُۄں بَیںک دی کںٹِّین وِچّ لَے گِیا۔ مَیں اُس نُۄں بَیںک وِچّ ویکھکے اِس لئی ہَیران ساں کِئُںکِہ مَیں وی بَیںک دی نَۄکری کرنا چاہُںدّا ساں پر مَیتھۄں بَیںک دا ٹَیسّٹ پاس نہِیں ہۄئِیا سی۔ مَیں اُس نُۄں کِہا٬ “یار٬ مَیں اُدۄں اِہ سۄچکے تیری اُڈِیک کردا رِہا کِہ تُۄں سکُۄل سرٹِیپھِکیٹ لَیݨ آئِیا مَینُۄں ذرُۄر مِلݨ آئیںگا٬ مَیں تیرے بارے آپݨے نال دے مُںڈِّیاں تۄں پُچھِّیا وی٬ پر کُجھ پتا نہِیں لگّا۔”

کْرِشن کُمار اگّۄں بۄلِیا٬ “مَیں تُہاڈی دُکان ’تے آئِیا سی پر تُۄں آپݨے پِتا جی لئی دوائی لَیݨ گِیا ہۄئِیا سی۔ ... اںگّریذی والے سر نیں میرے نمبّر ویکھکے کِہا سی٬ - رۄل نمبّر سۄلاں‘ مَیں تیرے نمبّر ویکھکے بہُت کھُش ہاں۔ تُۄں اگّے وی مِہنت کرِیں٬ تُۄں اِکّ دِن ذرُۄر کُجھ بݨیگا۔ - سر دِییاں گلّاں نیں اُنہاں پْرتی میرے سارے گِلے شِکوے دُۄر کر دِتّے سن۔

“ماں نیں پِتا جی نُۄں کہِکے مَینُۄں کالج وِچّ پڑھائُݨ لئی منا لِیا سی٬ پر پِتا جی دی اِکّ دُرگھٹنا وِچّ مَۄت ہۄݨ کارن میرے کالج وِچّ پڑھن دے سُپنے ڈھہِ ڈھیری ہۄ گئے۔ پرِوار دی تھۄڑھی بہُت آمدن دا سادھن وی جاںدا لگِّیا۔ مَیں کپّڑے سِئُݨے سِکھّݨ دا من بݨا لِیا٬ پر اِکّ دِن ماما جی مَینُۄں آپݨے نال چںڈِّیگڑھ لَے گئے۔ مَیں ڈراپھٹسمَین دی آئی.ٹی.آئی کرن دے نال نال شام نُۄں اِکّ ہۄٹل وِچّ کمّ کرن لگّ پِیا۔ آئی .ٹی. آئی دا کۄرس پُۄرا ہۄئِیا ہی سی کِہ ماما جی نیں اِکّ دِن مَینُۄں کِہا٬ “کْرِشن٬ تیری سِہت کاپھی چںگّی ہَے٬ نَۄکری پتا نہِیں کدۄں مِلݨی ہَے٬ پھَۄج وِچّ بھرتی نِکلی ہَے٬ تُۄں اِکّ وار جا کے ویکھ لَے۔

“گرِیباں دی آپݨی کۄئی مرذی نہِیں ہُںدّی٬ مَیں بھرتی ویکھݨ چلا گِیا۔ اُنہاں مَینُۄں مَۄکے اُتّے ہی مَیڈِیکل کروائُݨ لئی کہِ دِتّا۔ گھر دی آمدن دا وسِیلا بݨن لئی ماں دے ناں چاہُںدّے ہۄئے وی مَیں پھَۄج وِچّ بھرتی ہۄ گِیا۔ مَینُۄں ہرجِںدّر سِںگھّ سر دے شبداں نیں بہُت ہلّا شیری دِتّی۔ آپݨے نال دے مُںڈِّیاں نُۄں ویکھکے مَیں پتّر وِوہار راہِیں بی.اے کرنی شُرُۄ کر دِتّی۔ مَینُۄں آپݨے اںگّریذی والے سر اُدۄں بہُت یاد آئُںدے٬ جدۄں مَینُۄں میرے اپھسر اتے میرے نال دے مُںڈّے اِہ کہِںدّے کِہ تیری اںگّیرذی بہُت چںگّی ہَے۔ مَیں بہُت چھیتی ہی پھَۄج وِچّ ترکِّییاں لَے گِیا۔ ماما جی نیں ماں نُۄں کہِکے آپݨے سہُرِیاں دی رِشتیداری وِچّ اِکّ پڑھی لِکھی کُڑی ویکھکے میرا رِشتا کروا دِتّا۔ مَیں اجے وِیاہ لئی رُکݨا چاہُںدّا سی پر ماما جی نیں ذۄر پاکے وِیاہ وی کروا دِتّا۔ مَینُۄں لگّݨ لگِّیا کِہ ساڈے پرِوار دے چںگّے دِن آئُݨ لگّے نیں۔ مَیں اجے پِتا جی دا وِچھۄڑا بھُلِّیا نہِیں سی کِہ ماں دی ہارٹ اٹَیک نال مَۄت ہۄ گئی۔

“جوان بھَیݨ, چھۄٹے بھرا دی دیکھبھال لئی اتے گھر والی دے ذۄر پائُݨ ’تے مَینُۄں پھَۄج تۄں پَینشن لَیکے آئُݨا پِیا۔ مَیں بی.اے کر چُکّا ساں۔ اِکّ دِن ماما جی دا سُنیہا آئِیا کِہ بَیںک وِچّ پۄسٹاں نِکلِییاں ہن٬ پھارم بھر دے۔ مَیں پھارم بھرکے بَیںک دی تِیاری کرنی شُرُۄ کر دِتّی۔ مَیں بَیںک وِچّ کلرک لگّ گِیا۔ ... میری بیٹی پِچھلے سال پی.اَیمّ ٹی دا ٹَیسّٹ پاس کرکے مَیڈِیکل کالج وِچّ چلی گئی۔ بیٹا دسوِیں جمات وِچّ پڑھدا ہَے۔ جیکر ساڈے ادھِیاپک مَینُۄں ’رۄل نمبّر سۄلاں ہاذر ہۄ‘ ناں کہِںدّے تاں ہۄ سکدا ہَے کِہ مَیں پِںڈّ وِچّ لۄکاں دے کپّڑے سِئۄُںدا ہُںدّا۔”

مَیں کْرِشن کُمار نال بہُت سارِییاں گلّاں کرنِییاں چاہُںدّا ساں پر کۄچِںگّ سَیںٹر بںدّ ہۄݨ دے ڈر کارن اُس نُۄں پھِر مِلݨ دی گلّ کہِکے مَیں کۄچِںگّ سَیںٹر ولّ چلّ پِیا۔ وِدِیارتھی جِیون دا اُہ دۄست ’رۄل نمبّر سۄلاں‘ مَینُۄں اکسر ہی یاد آئُںدا رہِںدّا ہَے۔

پھِر اِکّ دِن کْرِشن کُمار دا پھۄن آئِیا کِہ اُہ بَیںک ادھِکاری دا ٹَیسّٹ پاس کرکے بَیںک ادھِکاری بݨ گِیا ہَے۔