رُتبا٬ اہُدا٬ پد اتے پدوی اِہ سارے شبد مان سنمان دے پْرتِیک ہُںدّے ہن۔ ہر وِئکتی دے من وِچّ اِہ لالسا ہُںدّی ہَے کِہ اُہ اُچّے تۄں اُچّا رُتبا ہاسل کرے۔ منُکھّ جِنّا مرذی اُچّا رُتبا ہاسل کر لوے پر اُس تۄں وی اُچّے رُتبے اُتّے پہُںچّݨ دی اُسدی اِچھّا کدے پُۄری نہِیں ہُںدّی۔ منُکھّ آپݨے من بھائُںدے رُتبے نُۄں ہاسل کرن لئی ودھّ تۄں ودھّ سںگھّرش کردا ہَے اتے ہر ہِیلے اُس نُۄں ہاسل کرن دا چاہوان وی ہُںدّا ہَے۔ رُتبا چھۄٹا ہۄوے جاں وڈّا٬ اُسدی اِکّ مریادا وی ہُںدّی ہَے۔ جِنّے سںگھّرش اتے مِہنت رُتبے ہاسل کرن لئی کرنے پَیںدے ہن٬ اُس تۄں ودھّ تردّد اُنہاں رُتبِیاں دی مریادا کائِم رکھّݨ لئی کرنا پَیںدا ہَے۔ رُتبِیاں دی مریادا دی وُکّت تۄں اُہی لۄک جاݨُۄ ہُںدّے ہن٬ جِنہاں نیں اُنہاں نُۄں آپݨی بَۄدھِک سمرتھّا٬ کابلِیئت٬ ہُنر اتے لِیاکت نال ہاسل کِیتا ہُںدّا ہَے۔ جِنہاں لۄکاں نُۄں رُتبے سِفارشاں٬ پَیسِیاں٬ پہُںچّ اتے سِیاسی اشِیرواد نال بِنا مِہنت تۄں تشتری وِچّ رکھّکے مِل جاںدے ہن٬ اُہ لۄک رُتبِیاں دی مریادا تۄں دُۄر ہی ہُںدّے ہن۔ مریادا وِچّ رہِکے آپݨے رُتبِیاں اُتّے کمّ کرن والے لۄک آپݨے رُتبے دی آن اتے شان نُۄں ودھا دِںدّے ہن۔ رُتبِیاں دی مریادا کائِم رکھّݨ والے لۄکاں دا اُنہاں دے جاݨ تۄں بائد وی مُدّتاں تک ذِکر ہُںدّا رہِںدّا ہَے۔ رُتبے آپݨے آپ وِچّ وڈّے چھۄٹے نہِیں ہُںدّے سگۄں منُکھّ دا کِردار اُنہاں نُۄں چھۄٹا وڈّا بݨائُںدا ہَے۔

منُکھّ دے رُتبے دی مریادا دا پالݨ کرن نال ہی اُہ اُچّا ہُںدّا ہَے۔ پچھّم دا پْرسِدھّ وِدوان سٹِیون ہلوین کہِںدّا ہَے کِہ رُتبِیاں نال کھاہشاں سِیمِت ہۄ جاںدِییاں ہن کِئُںکِہ ذِمّیوارِییاں اَیویں ہی نہِیں نِبھدِییاں۔ لالچی٬ کھُدگرج٬ گھمںڈّی٬ بدذُبان٬ بددِماگ٬ مَۄکاپْرست٬ سَۄڑی سۄچ والے اتے گَیر ذِمّیوار لۄک کدے وی آپݨے رُتبے دے مہتّو نُۄں بݨاکے نہِیں رکھّ سکدے۔ مَیں اِکّ پِںڈّ وِچّ دس رۄذا اَینّ.اَیسّ.اَیسّ. کَیمپ لگائِیا ہۄئِیا سی۔ اُس پِںڈّ وِچّ پْرائِمری اتے ہائی سکُۄل اِکّۄ چاردِیواری وِچّ پَیںدے سن۔ مَیں اِہ سُݨکے بہُت ہَیران سی کِہ پِںڈّ دے لۄک اتے دۄہاں سکُۄلاں دے بچّے پْرائِمری سکُۄل دے ہَیڈّ ٹِیچر نُۄں ہَیڈّ ماسٹر کہِںدّے سن تے ہائی سکُۄل دے ہَیڈّماسٹر نُۄں کیول ماسٹر جی کہِںدّے سن۔ اِس ورتارے تۄں مَیں ہَیران تے پْریشن ساں۔ اِکّ دِن مَیں ہائی سکُۄل دے اِکّ ادھِیاپک نُۄں اِسدا کارن پُچھّ ہی لِیا۔ اُس ادھِیاپک نیں اگّۄں کِہا٬ “سر دۄہاں دے گُݨاں وِچّ بہُت پھرک ہَے۔ ساڈے مُکھّ ادھِیاپک نُۄں آپݨے رُتبے دی گرِما دا گِیان ہی نہِیں۔ پْرائِمری سکُۄل دا ہَیڈّ ٹِیچر آپݨے گُݨاں کارن لۄکاں دے دِلاں وِچّ وسدا ہَے۔”

کِسے وی رُتبے اُتّے کمّ کردِیاں پْربںدھّکی کھُۄبِییاں ہۄݨ دے نال نال گلت نُۄں گلت تے ٹھِیک نُۄں ٹھِیک کہِݨ دی ہِمّت وی ہۄݨی چاہِیدی ہَے۔ بھارت دے مرہُۄم پْردھان مںتّری اٹل بِہاری واجپائی نُۄں اِکّ وِدیشی پتّرکار ولّۄں اُچّے رُتبے اُتّے کمّ کرن والے وِئکتی وِچّ ہۄݨ والے گُݨاں بارے پُچھِّیا۔ اُنہاں نیں اُس پتّرکار نُۄں جواب دِںدّے ہۄئے کِہا٬ شْری مان٬ مریادا تے رُتبا دۄویں اِکّ دُۄجے دے پُۄرک ہن۔ بھگوان رام آپݨے راجسی تے پرِوارک رُتبِیاں نُۄں نِبھائُںدے ہۄئے آپݨی مریادا نُۄں نہِیں بھُلّے٬ اِس لئی اُہ مریادا پْرشۄتم بݨ گئے پر راوݨ کِسے وی رُتبے اُتّے رہِںدِّیاں مریادا نُۄں کائِم نہِیں رکھّ سکِیا٬ اِسے لئی اُہ وِدوان ہُںدّے ہۄئے وی لۄکاں دا ستِکار ہاسل نہِیں کر سکِیا۔

جِنّا رُتبا وڈّا ہُںدّا ہَے٬ اُنِّییاں ذِمّیوارِییاں اتے اَۄکڑاں ودھّ ہُںدِّییاں ہن۔ اُنہاں ذِمّیوارِییاں اتے اَۄکڑاں وِچّ مریادا نُۄں کائِم رکھّݨ دا ہُنر وِرلے لۄکاں کۄل ہی ہُںدّا ہَے۔ جِنہاں لۄکاں کۄل اِہ ہُنر ہُںدّا ہَے٬ اُہ آپݨے رُتبے اُتّے بھُۄمِکا نِبھائُںدے ہۄئے آپݨِییاں پَیڑاں چھڈّ جاںدے ہن۔ کِسے وی رُتبے اُتّے سیوا نِبھائُںدِیاں ہۄر کھُۄبِییاں ہۄݨ دے نال نال سبر سںتّۄکھ٬ اِمانداری٬ سہِݨشِیلتا٬ نِرپکھّتا اتے نِم کے چلّݨ دے اِمتِہان پاس کرنے پَیںدے ہن۔ تُہاڈے رُتبے دی تاکت نال کۄئی اُجڑنا نہِیں٬ سگۄں وسݨا چاہِیدا ہَے۔ کۄئی رۄݨا نہِیں٬ سگۄں ہسّݨا چاہِیدا ہَے۔ ہر رُتبے اُتّے کمّ کرن والے وِئکتی نُۄں اِہ گلّ یاد رکھّݨی چاہِیدی ہَے کِہ گرُۄر دے رُکھّ اُتّے وِناش دے ہی پھل لگّدے ہن۔ اُچائی اُتّے پہُںچّکے آپݨے اتِیت دی ذمِین نُۄں چھڈّکے ذِںدّگی جِئۄُݨ والے لۄک آپݨے رُتبے دی اہِمِیئت نُۄں پیتلا کر دِںدّے ہن۔

مرہُۄم راشٹرپتی ڈاکٹر اے.پی.جے.ابدُل کلام آپݨے اِکّ لیکھ وِچّ لِکھدے ہن کِہ اُچّے رُتبے ہر رۄذ نواں سبک اتے گِیان دِںدّے ہن۔ جِہڑے لۄک اُس سبک اتے گِیان نُۄں ہاسل نہِیں کردے٬ اُہ سدا ہی مریادا وِہُۄݨے رہِںدّے ہن تے اُنہاں دی پہِچاݨ بہُت چھیتی ہی کھتم ہۄ جاںدی ہَے۔ ربّ تے آپݨے بھوِکھّ نُۄں یاد رکھّݨ والے لۄک ہی آپݨے رُتبِیاں دی مریادا کائِم رکھّ پائُںدے ہن۔ رُتبِیاں دی مریادا بھںگّ کرن تۄں پہِلاں اِہ ذرُۄر سۄچۄ کِہ اِہ سدا نہِیں رہِݨے۔ ساڈے گواںڈھی سُۄبے دے اِکّ وِدھائِک تۄں آپݨا مکان وی مُرمّت نہِیں کروا ہۄئِیا۔ مَیں اُسدے گِرے ہۄئے مکان دی ہالت ویکھکے آئِیا۔ اُس نُۄں کِسے وِئکتی نیں سوال کِیتا٬ “وِدھائِک ساہِب٬ تُہاڈے ساتھِییاں کۄل وڈِّییاں وڈِّییاں کۄٹھِییاں٬ کاراں اتے ہۄر بہُت کُجھ ہَے پر تُہاڈے کۄل چںگّی ہالت والا مکان وی نہِیں ہَے٬ اِسدا کی کارن ہَے؟” اُسنے اگّۄں جواب دِتّا٬ “بھائی ساہِب٬ مَیں آپݨے رُتّبے دی مریادا وِچّ رہِݨا جاݨدا ہاں۔ لۄکاں نیں مَینُۄں آپݨی سیوا کرن لئی وِدھائِکّ بݨائِیا ہَے ناں کِہ کۄٹھِییاں٬ کاراں اتے ذمِیناں بݨائُݨ لئی۔”

اُس سُۄبے دے لۄک اجّ وی اُسدی اُداہرݨ دے کے کہِںدّے ہن کِہ لۄکاں دے نُمائِںدے اجِہے ہی ہۄݨے چاہِیدے نیں۔ سبک نُۄں اُس تۄں سبک سِکھّݨا چاہِیدا ہَے۔

رُتبِیاں دے دَۄر وِچّ ہںکّار اتے سںسّکار دا پھرک کدے ناں بھلۄ۔ رُتبے دے نشے وِچ دُۄجِیاں دا ادب ستِکار کرنا اتے اُنہاں نُۄں مِلݨا جُلݨا ناں چھڈّݨا وی مریادا دا ہی اِکّ ہِسّا ہُںدّا ہَے۔ رُتبِیاں دا وِکھاوا وی مریادا دا اُلںگھّݨ ہُںدّا ہَے۔ رُتبِیاں دی پرِبھاشا اِہ وی سِکھائُںدی ہَے کِہ گھمںڈّ تۄں بچکے رہۄ پر آپݨے آتم سنمان دی راکھی ذرُۄر کرۄ۔ سںجّم٬ سادگی٬ دُۄر اںدّیشی٬ سلاہ اتے انُبھو دۄہاں دے سُمیل دی مہتّتا نُۄں سمجھݨا رُتبِیاں دی مریادا وِچّ رہِݨ والے لۄکاں دے وِشیش گُݨ ہُںدّے ہن۔ سِیاسی٬ سرکاری اتے سماجِک رُتبِیاں دے نال نال پرِوارک رُتبِیاں دا وی وِشیش مہتّو ہُںدّا ہَے۔ جِویں جِویں منُکھّ دی اُمر وِچّ وادھا ہُںدّا جاںدا ہَے٬ اُس ترہاں اُسدا رُتبا وی ودھدا جاںدا ہَے۔ سماج وِچّ اُسے وِئکتی دی اِذّت ہُںدّی ہَے٬ جۄ پرِوارک تَۄر ’تے آپݨے رُتبے دی مریادا نُۄں سمجھدا ہۄئِیا آپݨی بھُۄمِکا نِبھائُںدا ہَے۔ پرِواراں وِچّ اُنہاں رِشتِیاں دِییاں جڑھاں مذبُۄت ہُںدِّییاں ہن اتے اُہی رِشتے دیر تک نِبھدے ہن جِنہاں وِچّ ہر وِئکتی آپݨے رُتبے دی مریادا وِچّ رہِکے آپݨی بھُۄمِکا نِبھائُںدا ہَے۔ جِہڑے پرِواراں وِچّ رُتبِیاں دی مریادا ہُںدّی ہَے٬ اُنہاں وِچّ رمائِݨ ہُںدّی ہَے٬ جِنہاں وِچّ رُتبِیاں دی لچھمݨ ریکھا ٹپّی جاںدی ہَے٬ اُنہاں وِچّ مہابھارت ہُںدّی ہَے۔

***

پرِوارک سمبّںدھّ

جیکر آپسی سمبّںدھّاں دی گلّ کِیتی جاوے تاں ساڈا دیش دُنِییا دا اُہ دیش رِہا ہَے جِتھّے منُکھّی رِشتِیاں نُۄں نِبھائُݨ لئی وِشیش ترجِیہ دِتّی جاںدی سی۔ ساںجھے پرِواراں وِچّ رہِݨ نُۄں پہِل دِتّی جاںدی سی۔ دۄ تِنّ پِیڑھِییاں پرِوار دے اِکّٹھ وِچّ ہی لںگھّ جاںدِییاں سن۔ پرِوار دے سارے جِیء بِنا سوارتھ اِکّ دُۄجے نال من تۄں جُڑے ہۄئے ہُںدّے سن۔ پرِوارک سمبّںدھّاں وِچّ دھن دَۄلت ذمِین جائِداد تے امِیری گرِیبی دی کۄئی اہِمِیئت نہِیں ہُںدّی سی۔ بذُرگاں دا پُۄرا ستِکار ہُںدّا سی۔ پرِوار دا باہر گِیا جِیء جدۄں تکّ مُڑ نہِیں آئُںدا سی٬ اُدۄں تکّ سارا پرِوار فِکرمںدّ رہِںدّا سی۔ دۄستِییاں اتے رِشتیدارِییاں بِنا سوارتھ اتے امِیری گرِیبی ویکھِیاں نِبھائیِیاں جاںدِییاں سن۔ پر ہُݨ منُکھّی سبںدھّاں اُتّے کھُدگرذی٬ دھن دَۄلت٬ امِیری٬ پہُںچّ٬ سٹیٹس اتے نِجّتا بھارُۄ ہُںدّے جا رہے ہن۔ پرِوارک سمبّںدھّاں دِییاں دراراں دِن پر دِن چَۄڑِییاں ہُںدِّییاں جا رہِییاں ہن۔ پرِوار وِچّ اِکّ مُںڈّا وِیاہے جاݨ ’تے بھاںڈے کھڑکݨ لگّ جاںدے ہن۔ جِس اَۄلاد نُۄں ماپِیاں نیں پالِیا پۄسِیا تے چںگّی ذِںدّگی بسر کرن یۄگ کِیتا ہُںدّا ہَے٬ اُسے اَۄلاد دی جدۄں ماپِیاں نُۄں لۄڑ پَیںدی ہَے تاں اُہ آپݨے ماپِیاں دا سہارا بݨن لئی تِیار نہِیں ہُںدّی۔ ماپے رُلݨ نُۄں مجبُۄر ہۄ جادے ہن۔ اُنہاں نُۄں بِردھ آشرم وِچ پہُںچّا دِتّا جاںدا ہَے۔

سماج وِچّ بہُت سارِییاں اجِہی اُداہرݨاں مِل جاںدِییاں ہن کِہ وِدیش گئے کئی بچّے جدۄں آپݨے ماپِیاں دے مرنے اُتّے نہِیں پہُںچّدے تاں اُنہاں دا داہ سںسّکار آںڈی-گُیاںڈھی ہی کردے ہن۔ اجۄکے دَۄر وِچ سمبّںدھّ بںدّے دے گُݨ دیکھکے نہِیں سگۄں اُسدی ہَیسِیئت ویکھکے بݨائے جاںدے ہن۔ ساڈے پرِوار دی گرِیبی دے دِناں وِچّ ساڈے اِکّ کرِیبی رِشتیدار نیں سَۄ دا نۄٹ تۄڑن تۄں ناںہ کر دِتّی سی کِئُںکِہ اُہ سمجھِیا سی کِہ مَیں اُس کۄلۄں رُپئے اُدھار لَیݨ گِیا سی۔ کۄئی سماں سی جدۄں رِشتے پرِوار دی امِیری دیکھکے نہِیں سگۄں سماجِک ستھِتی ویکھکے کِیتے جاںدے سن پر ہُݨ رِشتا اُس پرِوار وِچّ کِیتا جاںدا ہَے جۄ چںگّا چلدا پُرذا ہۄوے٬ جِتھّۄں چںگّا داج آئُݨ دی اُمِید ہۄوے۔ دۄستانا سبںدھّ وی اُتھّے ہی کائِم کِیتے جاںدے ہن٬ جِتھّے کۄئی متلب پُۄرا ہۄ سکے۔ سماں٬ سِہت اتے سبںدھّاں دی اہِمِیئت دی نِشاندیہی کیول اُہی لۄک کر سکدے ہن جِنہاں دا بَۄدھِک پدھّر اُچّا ہُںدّا ہَے٬ جِنہاں نُۄں ذِںدّگی جِئۄُݨ دی سمجھ ہُںدّی ہَے۔