پںجّاب دے مشہُۄر شہِر مۄگے تۄں چڑھدے پاسے دس باراں کُ کِلۄمِیٹر دے ریت تے چِکّڑ بھرے کچّے رستے جا کے اِکّ پِںڈّ آئُںدا سی جِس نُۄں رامُۄوالا نواں دے نام نالھ جاݨِیاں جاںدا ہَے۔ اِہ پِںڈّ ہُݨ بھاویں بِجلی٬ واٹرورکس٬ سکُۄل اتے پکِّییاں گلھِییاں-نالھِییاں نالھ “چکاچَۄںدھ” کرن لگّ پِیا ہَے پر جِس سمیں اِکبال نیں اِس پِںڈّ `چ جنم لِیا تاں اُتھے پںجّ جماتاں دا ڈَیسک-میذ تۄں سکھّݨا٬ بھاں-بھاں کردا سکُۄل سی؛ پِںڈّ دِییاں کچِّییاں کںدھّاں وِچکار گۄڈے-گۄڈے چِکّڑ `چ پلھدے مچھّر دا امُکّ ہجُۄم سی۔ اُس وکت دُشوارِییاں اتے آرتھک چُݨَۄتِییاں نالھ جُۄجھدا اُس دا باپ کوِیشری `چ نوِییاں پِرتاں پائُݨ دے آہر وِچّ سی۔ گھر وِچّ اُس سمیں پْرسِدھّ اگاںہودھُۄ رِسالا ’پْرِیتلڑی‘ ہر مہِینے آئُںدا سی اتے باپُۄ جی کِتاباں اتے پںجّابی٬ ہِںدّی اتے اُردُۄ اخباراں نال ہر سمیں گُفتگُۄ کردے رہِںدّے۔ اجیہے مہَۄل نیں اِکبال نُۄں بچپن تۄں ہی ’پڑھن‘ ولّ رُچِت کر دِتّا۔ اُس دا وڈّا بھرا بلوںتّ رامُۄوالِییا بچپن تۄں ہی جتھّیبںدّک سُبھاء والا سی؛ اِس لئی اُس نیں اِکبال اتے اُس دے چھۄٹے بھرا رچھپال نُۄں اُس سمیں کوِیشری گائُݨ لا لِیا جدۄں اِکبال ہالے ستّوِیں `چ پڑھدا سی اتے چھۄٹا رچھپال (ڈاکٹر) پںجّوِیں جمات `چ۔ کوِیشری راہِیں کمائی ڈھیر ساری مائِیا نال تِنّے بھرا جِتھّے گھر دی آرتھک مںدّہالی نُۄں سںوّارن `چ کامیاب ہۄئے٬ اُتھے پڑھائی دِییاں پھِیساں دا سںسّا وی مُکِّیا رِہا۔ اِس دے نال ہی باپُۄ دی لِکھی ساہِتِک رںگّ دی کوِیشری نیں اِکبال دی سِمرتی `چ کوِتا دے بِیج وی کھِلار دِتّے۔ اٹھّوِیں جمات پِںڈّ دے سکُۄلۄں اتے دسوِیں٬ نالھ لگدے پِںڈّ بُٹّر دے سکُۄل تۄں پاس کر کے اُہ مۄگے دے ڈی اَیم کالج `چ بی اے دا وِدِیارتھی بݨِیا۔ اَیم اے اںگّریذی لُدھِیاݨے دے گَۄرمِںٹّ کالج تۄں پاس کر کے خالسا کالج سُدھار وِچّ لَیکچرر جا لگِّیا۔ لُدھِیاݨے اَیم اے دی پڑھائی دَۄران ہی اُس دی واکفی تے دۄستی سُکھّساگر نال ہۄئی جِہڑی اَیم اے دے دُۄسرے سال ہی اُس دی مںگّیتر بݨ گئی۔ اُہنے اِکبال نُۄں دۄ جۄڑِییاں بیٹِییاں دا تۄہفا بخشِیا جِنہاں `چۄں وڈّی٬ سُکھّی٬ اِںگلَیںڈ وِچّ آپݨے پتی ڈَیکی نال رہِںدّی ہَے اتے چھۄٹی٬ کِنُّۄ٬ آپݨے جِیون-ساتھی گرَیگّ نال ٹراںٹۄ `چ وسدی ہَے۔ کَینڈا `چ مَیں پںجّ کُ سال ٹراںٹۄ٬ واٹرلُۄ٬ ڈلہائۄُذی اتے یۄرک یُۄنِیورسِٹِییاں `چۄں وِدِیا پْراپت کر کے٬ سنّ 1985 تۄں اِکبال ٹراںٹۄ شہِر `چ وِدِیاکار وجۄں کمّ کر رِہا ہاں۔

کَینڈا اُہ 1975 دے اخِیر وِچّ آئِیا۔ کارن نوِیں دُنِییاں دیکھݨ-ماݨن دا جھلّ ہی سی۔ پر کَینڈا `چ پَیر پائُںدِیاں ہی اُس دی پڑھائی اتے ڈِگرِییاں رُںڈّ-مرُںڈّ بِرخ واںگ ہۄ گئیِیاں۔ دۄ سال گھۄر اُداسی اتے نِمۄشی بھۄگدِیاں اُہ پھَیکٹری ورکر٬ آرا-چالک٬ ٹَیکسی ڈرائِور اتے دربان وجۄں وِچرِیا۔ پھِر کَینڈا `چۄں وِِّدیا پْراپت کر کے٬ واپِس وتن پرت جاݨ دی پلَین ادھِین٬ ٹراںٹۄ تۄں سَۄ کِلۄمِیٹر دُۄر اِکّ نِکّے جِہے شہِر واٹرلُۄ دی یُۄنِیورسِٹی `چ داخل ہۄ گِیا جِتھّۄں مِلے مانسِک سکُۄن اتے آس دِییاں کِرناں نیں اُس نُۄں کَینڈا جۄگا ہی بݨا دِتّا۔ کَینڈا دی سفائی٬ کانُۄن دی پالݨا٬ دفتری کمّاں-کاراں `چ سِفارش اتے رِشوتکھۄری دی اݨہۄںد٬ اتے اگّے ودھݨ لئی امُکّ مَۄکے آدِک نیں اُس نُۄں مۄہی رکھِّیا۔ بھارت دی مِٹّی اتے ہوا نال اُس دا جذباتی مۄہ٬ اِتھۄں دے راجنِیتک گںدھّلاء٬ بھْرِشاچار اتے چپّے چپّے تے پھَیلری گںدّگی کارن٬ ہَۄلی ہَۄلی پتلا پَیںدا گِیا۔ پھِر وی اُہ پِچھلے 23-24 سال تۄں ہر ورہے جُلائی-اگست دِییاں لمِّییاں چھُٹِّییاں پںجّاب وِچّ گُذاردا ہَے جِتھّے سنیہِییاں اتے مِتّراں-رِشتیداراں نُۄں مِل کے باگۄباگ رہِںدّا ہَے٬ مگر بھارت دی رغ-رغ `چ ڈھیراں دے ڈھیر پئی گرِیبی٬ لاچاری اتے بھْرِشٹاچار نُۄں دیکھ کے اکسر ہی اُہ اُداس ہۄ جاںدا ہَے۔

پںجّابی ساہِت دی پْریرنا: اُس دا پِتا٬ شْرۄمݨی کوِیشر باپُۄ پارس٬ نویکلھے اںدّاذ والی کوِیشری لِکھدا سی اتے ڈھیراں دے ڈھیر کِتاباں٬ رِسالے٬ اتے اخبار پڑھن وِچّ مگھن رہِںدّا سی۔ اِکبال نیں پِتا دی کوِیشری اِکّ پْرفَیشنل گائِک بݨ کے گائی اتے ماݨی ہَے۔ اِکبال اںدّر ساہِت رچنا لئی پْریرݨا اُس دے باپ دی کوِیشری وِچّۄں ہی جنمی۔ دسوِیں گِیاروِیں `چ پڑھدِیاں اِکبال نیں کمِئۄُنِسٹ لہِر دے رۄذانا اخبار ’نواں ذمانا‘ دے پْربھاو ادھِین کُجھّ کہاݨِییاں اتے تُک-بںدّک کوِتاواں لِکھِییاں جِہڑِییاں کِہ اِس اخبار وِچّ چھپدِییاں۔ ڈی اَیم کالج مۄگا `چ اُس دا واہ پْرۄ کِرپال ساگر نال پِیا جِس نیں اُس نُۄں نوِین کوِتا دا واکف بݨائِیا اتے کوِتا لِکھݨ لئی پْریرِیا۔ اُس نیں ڈاکٹر ہربھجن سِںگھّ دی کِتاب ’تار تُپکا‘ اتے تارا سِںگھّ کامل دی ’سِمّدے پتھّر‘ پڑھِییاں۔ اِکبال منّدا ہَے کِہ ہربھجن سِںگھّ تاں اُس دے پلّے نہِیں پِیا٬ مگر تارا سِںگھّ اُس نُۄں بیہدّ پسںدّ آئِیا۔ پھِر جدۄں اَیم اے کرن لئی اُہ گَۄرمِںٹّ کالج لُدھِیاݨا `چ داخل ہۄئِیا تاں پںجّاب دے ساہِتِک اتے بُدھِّیجِیوی ہلکِیاں وِچّ جُجھار کوِتا اتے جُجھار راجنِیتک وِچاراں دی چڑھت چلّ رہی سی۔ جوانی `چ ہۄݨ کر کے اتے پہِلاں ہی نواں ذمانا اتے پْرِیت لڑی دے پْربھاو کارن پْرگتِیوادی وِچاراں ولّ رُچِت ہۄݨ کارن اِکبال وی اِس لہِر ولّ کھِچِّیا گِیا۔ کُجھّ چِر سمکالی کوِییاں (جِنّہاں `چۄں بہُتے ہُݨ اُس نُۄں بہُت ہی پیتلے جِہے لگدے نیں) دے ’وگّ‘ وِچّ گواچِیا رِہا پر چھیتی ہی آپݨا اِکّ وکھّرا اںدّاذ اتے مُہاںدرا اُبھارن وِچّ کامیاب ہۄ گِیا۔

رچنا پْرکِرِیا: کاوِ-رچنا دے تُکبںدّک دَۄر `چۄں نِکّلدِیاں ہی اِکبال اِہ سمجھݨ وِچّ کامیاب ہۄ گِیا کِہ رچناکار لئی مَۄلِک ہۄݨا بہُت ذرُۄری ہَے٬ اِس لئی اُس دِییاں مُڈھلے سِکھاںدرُۄ دَۄر دِییاں کوِتاواں دا مُہاںدرا وی نویکلا ہۄݨ دا پرتکھّ یتن جاپدا ہَے۔ اُہ شبداں اتے اُنہاں دی دِلکش جڑت دا آشک ہَے٬ اِسے لئی اُس دے چِنہ٬ اُپماواں اتے الںکّار تاذگی دی بھاء ماردے مہِسُۄس ہُںدّے نیں۔ اُہ کہِںدّا ہَے کِہ اُہ کوِتا وِچّ `شۄر`’ نُۄں پسںدّ نہِیں کردا سگۄں کلامتک چھۄہاں راہِیں اتے چِنہاتمک پدھّر `تے آپݨی گلّ کاوِک رںگّ وِچّ کہِݨ دا یتن کردا ہَے۔ اُس دے خِیال وِچّ رچنا کِسے خاس فلسفی دا پْرچار ہۄݨ دی بجائے لۄکاں دِییاں دُشوارِییاں٬ لاچارِییاں٬ بیوسِییاں دا ذِکر کرن دے نال نال منُکھّ اںدّرلی ٹُٹّ-بھجّ دی پیشکاری وی ہۄݨی چاہِیدی ہَے۔ شُرُۄ شُرُۄ `چ اُس نُۄں شِو کُمار سٹائِل دِییاں اُمپاواں تے الںکّار پْربھاوت کردے سن٬ پر ہَۄلی ہَۄلی اُہ اِہ مہسُِۄس کرن لگّ پِیا کِہ اُپماواں ہی کوِتا نہِیں ہںدِّییاں٬ سگۄں اُپماواں تۄں نِرلیپ کوِتا ودھیرے سمرتھّ ہُںدّی ہَے۔ اُس مُتابِک اسل وِچّ کوِتا اںدّر اِکّ سْرۄدی تتّ (لِرِیکَیلِٹی) ہُںدّی ہَے جِہڑی کِسے اُپما جاں الںکّار دِییاں پھَۄہڑِییاں دی گُلام نہِیں رہِںدّی۔

پروار دا یۄگدان: اِکبال سوِیکار کردا ہَے کِہ ساہِتِک سفر وِچّ اُس دی سُپتنی سُکھساگر دا اتھاہ مِلورتݨ ہَے۔ اُس نیں اِکبال نُۄں گھر وِچّ پَیسے دھیلے دے ہِساب-کِتاب اتے سماجک لَیݨ-دیݨ دِییاں سبھ ذِمّیوارِییاں تۄں مُکت کِیتا ہۄئِیا ہَے۔ ساہِتِک پِڑ وِچّ اُہ جِنّاں کُ کدّ کاٹھ اُبھار سکِیا ہَے٬ اُہ سُکھساگر بغَیر مُمکِن نہِیں سی ہۄݨا۔ اُہ تالِیمیافتا اتے ٹھرمّے والی اَۄرت ہَے جِہڑی اِکبال دے ہر وکت پڑھن-لِکھݨ دے رُجھیوِیاں وِچّ ڈُبّے رہِݨ دی شکائِت نہِیں کردی۔

اِکبال دی پہِلی کاوِ-پُستک `سُلگھدے اہِساس`1974 `چ چھپی تے اُس تۄں بائد چھپِییاں ادھّی درجݨ کاوِ-پُستکاں وِچّ اُس دا بہُ-چرچِت کاوِ-ناٹک `پلںگھّ-پںگھُّۄڑا`وی ہَے۔ کوِتا تۄں بِنا اِکبال دے دۄ ناول اںگّریذی وِچّ اتے اِکّ ناول پںجّابی وِچّ چھپے ہن۔

-سمپّادک