سنّ 2000 دی آمد دی گلۄبلی چھݨکاہٹ نُۄں گُذرِیاں چھے مہِینے بِیت گئے سن۔ باکی سںسّار واںگ٬ ٹراںٹۄ نِواسی وی٬ نوِیں سدی دے جشناں دی چمک-دمک تے چاء نُۄں کھُۄب ہںڈھّاء کے٬ پُۄری ترہاں سہِج ولّ پرت آئے سن۔ گھراں دے درواذِیاں٬ چھتّاں٬ تے رُںڈّ-مرُںڈّ درختاں نُۄں لاڑِییاں واںگ سجائُݨ والِییاں رںگِّین لائیِٹاں٬ گتّے دے بکسِیاں `چ گُںجھّلھِییاں بݨ کے٬ گھراں دِییاں بیسمَیںٹاں `چ اُتّر گئیِیاں سن۔ بذاراں `چ٬ سڑکاں دے سِراں اُتّۄں دی٬ اِکّ پاسے دے کھمبھِّیاں تۄں دُۄسرے پاسے دے کھمبھِّیاں تِیک لٹکائیِیاں٬ رںگّ-برںگّے بھُکانِیاں دِییاں سںگھّݨِییاں لڑِییاں٬ بُڈھّی مجھّ دے پِچک گئے تھݨاں `چ وٹ گئیِیاں سن۔
کمّ تۄں ہۄ گئیِیاں جُلائی-اگست والِییاں سالانا چھُٹِّییاں دا لاہا لَیݨ لئی٬ اِکّ دِن آپݨے نِئم انُسار سوختے اُٹھّ کے٬ مَیں آپݨے کمپِّئۄُٹر نال چھیڑ-چھاڑ کر رِہا ساں کِہ اچانک ہی میری سجّی وکھّی `چ سُۄئی چُبھݨ ورگا درد ٹپکݨ لگّا۔ پںجّ کُ مِںٹّاں `چ ہی٬ سُۄئی دی اُہ چۄبھ٬ کںڈِّیالی مدھاݨی `چ بدل کے٬ میرے جِسم تے دِماغ نُۄں رِڑکݨ لگّی۔ میرے ہسپتال `چ پہُںچّݨ تۄں پہِلاں٬ وکھّی دے اُس تِکھّے درد نیں مَینُۄں آںڈے واںگ پھَیںٹ سُٹِّیا۔
اَیمرجںسّی وارڈ `چ میرا بلڈّ پْرَیشر چَیکّ کرن اُپرںتّ٬ نرس نیں مَینُۄں ویٹِںگّرُۄم ولّ ریڑھ دِتّا۔ میرے دۄویں ہتھّ وکھّی اُتّے درد والی تھاں تۄں لتھّݨ دی ہِمّت نہِیں سن کر رہے۔
وڈّ-اکاری ویٹِںگّرُۄم وِچّ٬ چارے پاسے٬ کںدھّاں نال ڈھۄء لائی کھلۄتے٬ بیچَین مرِیذاں دِییاں کُملائیِیاں نِگاہاں میرے ولّ پل کُ لئی اُلّرِییاں تے مُڑ آپݨے آپݨے درد `چ گُیاچ گئیِیاں۔ مَیں تردی نذرے دیکھِیا کِہ کِسے وی کُرسی تۄں میرے لئی ’جی آئِیاں‘ اُبھّرن دی گُںجّائِش نہِیں سی۔ پَیر گھڑِیسدا گھڑِیسدا مَیں کمرے دے پِچھلیرے کھُۄںجے `چ فرش `تے ہی ڈھیری ہۄ گِیا۔
وکھّی دا درد ہر پل اِکّ پَۄڑی اُتاںہ چڑھی جا رِہا سی۔ فرش `تے بَیٹھِیاں مَیں جدۄں وار وار وکھّی نُۄں ہتھّاں نال گھُٹّدا٬ تاں میرا متھّا آپݨے-آپ پھرش ولّ جھُک جاںدا٬ تے میرا دھڑ خُد-بخُد ہی مُۄںگلی واںگ گھُمّ جاںدا۔ پْرںتُّۄ لمکویں اںدّاذ `چ نِکّلدِییاں٬ میرِییاں ’اُۄ …ف٬ اُۄ…ف‘ دِییاں دبوِییاں ہُۄکاں تے پِیڑ نال مارُۄتھل ہۄ گئے میرے بُلّہ کِسے وی مرِیذ نُۄں پِگھلائُݨ `چ کامیاب نہِیں سن ہۄ رہے۔
پںجِّیں ستِّیں مِںٹِّیں٬ کچہِری `چ تارِیخ بھُگتݨ آئِیاں نُۄں وجدی ’واج‘ واںگ٬ رِیسَیپشن ڈَیسک تۄں جِئۄں ہی کِسے مرِیذ دے نام دا اواذا اُٹھّدا٬ تاں مَیں آپݨے آپ نُۄں جلدی ہی بَیڈّ `تے دیکھݨ دا تسوّر کرن لگّ جاںدا: پِیڑ مٹھّی ہۄئی مہِسُۄس ہۄݨ لگدی٬ تے متھّے نُۄں تْریلِییاں تۄں پل کُ لئی کُجھّ کُ راہت مِل جاںدی۔
میرِییاں جگدِییاں-بُجھدِییاں اکھّاں نُۄں ناں سہاردی ہۄئی٬ وار وار میرے متھّے تۄں نَیپکِن نال تْریلِییاں پُۄںجھدی میری بِیوی٬ اچانک ہی٬ رسَیپشن ڈَیسک `تے جا دھمکی!
’میرا ہسبںڈّ دۄ گھںٹّے تۄں پِیڑ نال تڑف رِہَے؛ ناں تُسِیں اُس نُۄں پاݨی پِیݨ دیںدے ہۄ٬ تے ناں ہی کۄئی درد-مار گۄلی!’
’تُہاڈے ہسبںڈّ نال سانُۄں ڈھیر ہمدردی اےَ٬‘ رِیسَیپشن نرس نرمی نال بۄلی۔ ’سانُۄں پتَے پئی اُہ اسہِ پِیڑ نال تڑف رِہَے٬ پر ڈاکٹر دی اِجاذت بغَیر ناں تاں اسِیں اُس نُۄں کۄئی ڈْرِںکّ دے سکدے ہاں تے ناں ہی کۄئی درد-مار گۄلی۔‘
’اُس دی واری کدۄں آویگی؟‘
’اُس دی واری٬ واری سِر آویگی۔‘
’پر آہ کی پئی اُس تۄں بائد وِچّ آئے مرِیذاں نُۄں تُسِیں پہِلاں اںدّر لِجائی جاںدے ہۄ؟‘
’کئی مرِیذ سانُۄں جلدی اٹَیںڈ کرنے پَیںدے نیں۔ اسِیں دیکھ لِئَے پئی تُہاڈے ہسبںڈّ نُۄں کِڈنی-سٹۄن دا درد ہَے جِہڑا کِہ گہِرا ہۄݨ دے باوجُۄد جانلیوا نہِیں۔ پہِلاں لِجائے رہے مرِیذاں دی ہالت اتِئںتّ سںگِّین ہَے: کِسے دے جِسم `تے ذخم نُچّڑ رہے نیں٬ تے کئیِیاں دِییاں چھاتِییاں `چ درد ہۄ رِہا اےَ؛ اجیہے مرِیذاں نُۄں تُرںتّ مَیڈِیکل مدّد دیݨ دی پہِل دِتّی جاںدی اےَ۔‘
اِہ شائِد تلخ مُدرا `چ کِیتی میری بِیوی دی دخلئںدّاذی دا کْرِشما سی کِہ ادھّے کُ گھںٹّے `چ ہی مَینُۄں فرش تۄں اُٹھاء کے٬ اَیمرجںسّی رِیسَیپشن ڈَیسک دے پِچھواڑے اِکّ بَیڈّ اُتّے لِٹاء دِتّا گِیا پر ڈاکٹر دا چِہرا دیکھݨا مَینُۄں چار کُ گھںٹّے بائد ہی نسِیب ہۄئِیا۔
ڈاکٹر دے آئُݨ تۄں بائد پلاں `چ ہی میری وکھّی اَیکسریء مشِین دے کَیمرے ہیٹھ سی۔ اَیکسریء تسوِیر نُۄں گہُ نال دیکھ کے ڈاکٹر نیں مَینُۄں دسِّیا کِہ اِکّ مۄٹا سٹۄن٬ گُردے `چۄں کھِسک کے پِشاب-بلَیڈر ولّ نُۄں جاںدی نالھی وِچّ چلا گِیا سی۔ اِس نُۄں کڈھّݨ لئی اِکّ سادھارݨ آپریشن دی ذرُۄرت سی جِس لئی سماں رات دے نَۄں وجے دا تَیء ہۄئِیا۔
آپریشن تھِیئٹر `چ٬ نرس دے ہتھّاں وِچّ پلاسٹِک دے اِکّ پَیکٹ `چۄں کھُلہ رہی سُۄئی نُۄں دیکھ کے مَیں تْربھک گِیا۔
’فِکر ناں کر!’ نرس مُسکْرائی۔ ’اِہ سُۄئیِیاں تاں مرِیذاں دِییاں ناڑاں `چ مَیں ہذاراں وار چۄبھ چُکّی ہاں۔ تَینُۄں تاں چُبھدی سُۄئی مہِسُۄس و‘ نی ہۄݨی!’
تے اُس نیں اِنٹراوِینس دی سُۄئی ملکڑے جیہے میرے کھبّے ہتھّ دے باہرلے پاسے اِکّ ناڑ دے اںدّر بِٹھاء دِتّی۔
اِںٹراوِینس-سٹَیںڈ تۄں لٹکدی گُلُۄکۄذ دی تھَیلی `چ بُلبلِیاں نیں ہرکت کِیتی٬ تے مَینُۄں آپݨے لہُۄ `چ بھاف دا چھلکاء جِہا مہِسُۄس ہۄئِیا۔
اگلے ہی پل٬ اَینستھِییا ڈاکٹر اُںگل کُ بھر سرِںجّ نُۄں آپݨے چِہرے دے ساہمݨے لِیا کے مُسکْرائِیا۔
’مِسٹر گِلّ٬ مَیں تَینُۄں نِیںد وِچّ ڈۄبݨ لگِّیا ہاں۔‘
’اَینستھِییا راہِیں نِیںد `چ ڈُبّݨ دا اِہ میرا پہِلا تجربا ہَے‘ , مَیں آکھِیا۔ ’مَیں دیکھݨا چہُںدّا آں کِہ سُرت تۄں بِسُرتی `چ داخل ہُںدِّیاں کِںجھّ مہِسُۄس ہُںدّا اےَ۔‘
ڈاکٹر دی مُسکْراہٹ وِچلی تنذ دا بۄدھ مَینُۄں سُرت آئُݨ تۄں بائد ہۄئِیا۔
سرِںجّ دی سُۄئی٬ گُلُۄکۄذ دی تھَیلی `چۄں ہیٹھاں ولّ نُۄں پھُٹدی٬ پلاسٹِک دی نالی ولّ اُلّری۔ پلاسٹِک دی نالی نیں بِن-وِرۄدھ آپݨے آپ نُۄں سُۄئی دے ہوالے کر دِتّا۔ سرِںجّ دی شافٹ نُۄں ڈاکٹر دے اںگُّۄٹھے دے دباء دی ہی اِںتذار سی کِہ ترل انَیستھِییا٬ تھَیلی وِچّۄں نالی اںدّر تُپک رہے گُلُۄکۄذ نال٬ اِکّجان ہۄݨ لگّا۔ دۄ کُ سکِںٹّاں تۄں بائد کی واپرِیا٬ مَینُۄں یاد نہِیں۔
جدۄں مَیں بِہۄشی دی بُکّلھ `چۄں باہر نِکّلِیا٬ میرا بیجان ہتھّ میری بِیوی دے ہتھّ وِچّ سی۔ میرا بھتِیجا تے بھتِیج-نُۄںہ میرے بَیڈّ دے سجّے پاسے غمغِینی `چ کھلۄتے سن۔ میری ڈَۄر-بھَۄر جھاکݨی نیں اُنہاں نُۄں ہۄر اُداس کر دِتّا۔
’آپریشن کدۄں ہۄݨَے؟‘ مَیں بُڑبڑائِیا۔
’اُہ تاں ہۄ وی گِیا٬‘ میری بِیوی گھگِیائی اواذ `چ بۄلی۔
’اچھّا؟‘ مَیں بیئکِینی `چ بۄلِیا۔ ’کی ٹائِم اےَ ہُݨ?’
’تڑکے دے ساڈھے چار٬‘ میرے بھتِیجے نیں دسِّیا۔
’ہَیں؟‘ میرے متھّے `تے سِیاڑ اُبھّرے۔ ’اینی سوکھتے تُسِیں کِویں آ گئے۔‘
تِنّاں دِییاں نذراں اِکّ دُۄجے `چ ٹکراء کے پھرش `تے کِر گئیِیاں۔ اُنہاں دی خمۄشی لۄڑ تۄں ودھیرے لمّیری ہۄݨ لگّی۔
ڈاکٹر نیں بُلائِیا سی٬‘ چُپّ نُۄں جھںجّۄڑن لئی بھتِیجا بۄلِیا۔
’کِئۄں؟‘ مَیں ڈُۄںگھا ساہ لَے کے پُچھِّیا۔
’آپریشن … آپریشن `چ گڑبڑ ہۄگ`ی سی۔‘
’گڑبڑ؟‘ میرِییاں بھواں اںدّر نُۄں کھِچِّییاں گئیِیاں۔
’ہاں٬ شُکر کرۄ تُہاڈی جان بچ گئی٬‘ میری بِیوی دا گچّ اُچھّلݨ دے کںڈھّے ہۄ گِیا سی۔
’چاچا جی٬ ڈاکٹر تۄں گلتی نال تُہاڈی اُہ نالی کٹّی گئی جِہڑی پِشاب نُۄں گُردے تۄں بلَیڈر ولّ لِجاںدی اےَ۔‘
’پھیر کی کِیتا ڈاکٹر نیں؟‘ مَیں گھبراہٹ نال پُچھِّیا۔
’نالی دی مُرمّت کرن لئی٬ تُہاڈے پیٹ `چ لائے چھۄٹے جِہے کٹّ نُۄں گِٹھّ٬ سوا گِٹھّ لمّاں کرنا پِیا۔‘
میرا ہیٹھلا بُلّہ دںدّاں وِچکار جا بَیٹھا۔ چِںتّا دِییاں بدلِییاں نُۄں میرے چِہرے `تے سںگھّݨِییاں ہُںدِّییاں دیکھ کے بھتِیجا بۄلِیا٬ ’فِکر والی کۄئی گلّ نہِیں … ڈاکٹر نیں لمّی جدّۄ-جہِد کر کے نالھی جۄڑ دِتّی اےَ٬ تے پِشاب دے رستِئۄں اِکّ پلاسٹِک دی نلھکی٬ کٹّی گئی نالی دے جۄڑ اںدّر سپۄرٹ لئی کھِسکاء دِتّی اےَ۔‘
ہُݨ میرے اںدّر میرے جݨنئںگّاں اُدالھے گِلّ جِہی ہۄݨ دا اہِساس جاگِیا۔ میرا ہتھّ جںگھّاں ولّ نُۄں کھِسکݨ لگّا۔ مَیں دیکھِیا کِہ میرا کچھّا غائِب سی۔ جݨنئںگّ نُۄں چھۄہںدِّیاں ہی٬ میرِییاں اُںگلاں پھُرتی نال کمبّل تۄں باہر آ گئیِیاں۔ اُںگلاں اُدالے خُۄن دا گاڑھا لیپ دیکھدِیاں ہی میری بِیوی تڑف اُٹھّی۔ بھتِیجا فٹا-فٹ نرس-کائۄُںٹر ولّ نُۄں دَۄڑِیا۔
نرس نیں آئُںدِیاں ہی پیپر-ٹاول میرے ہتھّ اُدالے لپیٹ کے٬ میرا ہتھّ آپݨِییاں پھِکِّییاں گُلابی اُںگلاں `چ بۄچ لِیا۔
’مِسٹر گِلّی-بِلّی٬‘ آپݨِییاں بھُۄرِییاں اکھّاں `چۄں دِلاسے دی بھرپُۄر فُہار سُٹدِیاں نرس٬ مذاکِییا اںدّاذ `چ چھݨکی۔ ’فِکر کرن دی ذرُۄرت نہِیں۔ تیرے پیٹ اںدّر ڈاکٹر نُۄں کافی کٹّ-وڈھّ کرنی پئی جِس کر کے تیرے اںدّرۄں ہالے وی سِمّ رِہا خُۄن٬ پِشاب رستِئۄں باہر آئی جا رِہا ہَے۔ جِئۄں جِئۄں ذخم آٹھریگا٬ خُۄن دا سِمّݨا رُک جاویگا۔‘
کھُۄن نال تر ہۄ گئے پیپر-ٹاول نُۄں گاربِج-کَین `چ سُٹدِیاں٬ اُس نیں آپݨِییاں نذراں میری پتنی ولّ پھیرِییاں۔
’مِسِذ گِلّ٬ تُسِیں سارے اِس کمرے `چۄں پںجّ کُ مِںٹّ لئی باہر جاݨ دی کِرپا کر سکدے اۄ؟
بِیوی٬ بھتِیجے٬ تے اُس دی پتنی دے باہر ہُںدِّیاں ہی نرس نیں بَیڈّ اُدالے پڑدا تاݨ لِیا۔ اگلے پل اُس نیں نِکّے نِکّے٬ سِلہے تَۄلِییاں نال میرِییاں جںگھّاں اتے جݨن-اںگّ دے آلے-دُیالے نُۄں اینی کۄملتا نال ساف کرنا شُرُۄ کر دِتا جِویں مَیں اُس دا نو-جمِّیاں بچّا ہۄواں۔ میرے سُۄخم اںگّاں دی سفائی کردِیاں اُہ دِلاسِییا اںدّاذ `چ بۄلی جا رہی سی: ’مِسٹر گِلّ دا درد بسّ کُجھّ گھںٹِّیاں دا پْراہُݨا ای اےَ۔ مِسٹر گِلّ ساڈا بہادر ’بچّا‘ اےَ۔ ایہ نی گھبرائُںدا پِیڑاں تۄں تے تکلِیفاں تۄں۔ ایہنے بسّ کُجھّ ای دِناں `چ ٹھِیک ہۄ کے دَۄڑن لگّ جاݨا اےَ! ٹھِیک کِہا مَیں گِلّ بۄیائے؟‘
فِر٬ آپݨے چِٹّے کۄٹ دی جیب وِچّۄں اِکّ نَیپکِن کڈھّ کے٬ اُس نیں میرے متھّے٬ گلّہاں اتے مُۄںہ `تے پھیر دِتّا۔
’ساڈا گِلّ ’بۄیائے‘ ہُݨ ہسّ کے دِکھائیگا٬‘ نرس٬ میرے نکّ نُۄں آپݨے اںگُّۄٹھے اتے اُںگلی نال مرۄڑدِیاں٬ بۄلی۔
میرے بُلّہاں `تے ہلکی جِہی مُسکْراہٹ اُدے ہُںدِّیاں ہی چھِپ گئی۔
’شرارتی بچّا!’ میرے کمبّلھ نُۄں ٹِکاݨے سِر کردِیاں٬ نرس نیں میری داہڑی نُۄں تھپ-تھپائِیا۔ ’نِکّی جٔہی تکلِیف تۄں ای اُداس ہۄ گِئَے٬ ساڈا بھۄلُۄ کاکا!’
مَینُۄں جاپِیا مَیں اِکّ پۄتڑے `چ لِپٹِیا ہۄئِیا نو-جنمِیاں بچّا ساں تے اِہ نرس میری ماں سی جِہڑی مَینُۄں ہَۄسلا دیݨ دی کۄشِش کر رہی سی۔
پر اِہ میری ماں نہِیں۔
پھِر کَۄݨ ہَے اِہ؟
’کَۄݨ ہَیں تُۄں؟‘ مَیں بُڑبُڑائِیا۔
’تَینُۄں پتا ای پئی مَیں ایتھے نرس ہاں٬ مِسٹر گِلّ٬ تیرے ورگے مرِیذاں دی دیکھ-بھالھ لئی!’
’تُۄں کِتے گُجری تاں نہِیں؟‘
’گۄجری؟ کَۄݨ گۄجری؟ کی کہی جاںدَے ساڈا گالڑی مُںڈّا؟‘
’میری ماں دسدی ہُںدّی سی کِہ چھۄٹے ہُںدِّیاں اُس دِییاں سارِییاں ہانݨاں مَینُۄں ’اِکبال‘ نہِیں سگۄں ’گُجری والا‘ ہی کہِںدِّییاں سن۔‘
نرس نیں میری بِیوی نُۄں اںدّر آئُݨ دا سدّا دے دِتّا۔
’مِسِذ گِلّ٬ آپݨا ’گِلّ بۄیائے‘ کہِںدَّے مَیں ’گۄجری‘ آں۔ ہا٬ ہا٬ ہا!’ نرس نیں میرے سِر نُۄں تھپ-تھپاںدِیاں میری بِیوی نُۄں دسِّیا۔
’گُجری!’ میری بِیوی اُداس مُدرا `چ لہِ گئی۔ ’جدۄں تۄں اِنہاں نیں سُرت سمبھّلھی اےَ٬ اِہ گُجری نُۄں ہی نُۄں لبھدے پھِردے نیں۔‘
’اچھّا!’ نرس باری نال ڈھۄء لا کے کھلۄ گئی۔ ’آئۄ آپاں آپݨے گِلّ بۄیائے نُۄں سُݨِیئیں۔ دسّ بئی٬ گِلّ بۄیائے٬ کی کہِںدّا سی تُۄں گۄجری٬ گۄجری۔‘
گلے `چ اُبھّر آئی جکڑ دے رتا کُ ڈھِلّی ہُںدِّیاں ہی مَیں بۄلݨ لگّا: جدۄں مَیں جنمِیاں ساں تاں اِکّ اَۄرت سی گُجری٬ تے میرے باپ دا ہاݨی سی اُہدا گھروالا٬ سمدُۄ۔ اِنہاں نال ساڈی کںدھّ وی ساںجھی سی تے دِل وی۔ آودے گھر٬ ساری دِہاڑی کھڈّی بُݨدے سمدُۄ نُۄں جدۄں وی ادھّے کُ گھںٹّے دی چھُٹّی کرن دی بھلھ اُٹھدی تاں اُہ ہُکّا چُکّ کے ساڈے گھر آ بَیٹھدا جِتھّے اُدہی گھروالی٬ گُجری٬ مَینُۄں بُکّلھ `چ لَے کے آپݨا دُدھّ چُںگھّاء رہی ہُںدّی۔
’گُجری تَینُۄں آپݨا دُدھّ چُںگھّاء رہی ہُںدّی؟‘ نرس نیں اکھّاں سُںگّیڑِییاں۔
’جی ہاں٬ آپݨا دُدھّ!’
’اُہ کِئۄں؟‘
’اُہ اِس ترہاں کِہ جدۄں مَیں جنمِیاں تاں میری ماں نُۄں جݨیپے نال سبںدھّت کۄئی گُپت رۄگ لگّ گِیا جِس نیں اُس دِییاں چھاتِییاں `چ کھُشکی کھِلار دِتّی۔ مَیں بھُکھّ نال وِلکِیا تاں گواںڈھݨ گُجری نیں چھاتی نال لا لِیا۔ جِئۄں ہی میرے بُلہ اُس دے پِںڈّے نُۄں چھۄہ کے دُدھّ ٹٹۄلݨ لگّے٬ اُس دِییاں چھاتِییاں چھلک اُٹھِّییاں۔ اُہنے آپݨی چھاتی میرے مُۄںہ وِچّ ٹِکاء کے میری وِلکݨی نُۄں جِںدّرا لگا دِتّا۔ اُس دِن تۄں بائد گُجری دی گۄد میرا آلہݨا ہۄ گئی۔ ماں دسدی ہُںدّی سی پئی اُہ سوختے ہی ساڈے گھر آ چھݨکدی: آپݨی برسات ہۄئی چھاتی میرے بُلہاں `چ رکھّ دیںدی۔ مَینُۄں رجاء کے٬ اُہ چاہ بݨائُںدی٬ چَۄںکا-چُلّہا سںوّاردی٬ بہُکر ماردی٬ دالھ رِنّہدی٬ رۄٹی پکائُںدی٬ تے میری ماں نُۄں دِلاسے دیںدی۔ میری ماں جے مَینُۄں گُجری کۄلۄں آپݨے ہتھّاں `چ پکڑݨ لئی باہاں اُلاردی٬ مَیں کُرلائُݨ لگّ جاںدا۔ سال بھر٬ دِن رات گُجری نالھ چِمبّڑے رہِݨ کارن مَینُۄں گُجری ہی میری ماں جاپݨ لگّ پئی۔
’جدۄں مَیں ڈیڈھ کُ سال دا ہۄئِیا٬ سنّ سںتّالی آپݨے مدھّ تۄں دۄ کُ مہِینے اُرے سی۔ اچانک ہی پاکِستان بݨن دِییاں افواہاں ہکِیکت `چ بدلݨ لگِّییاں۔ پِںڈّ `چ کانافُۄسی ہۄݨ لگّی کِہ مُسلماناں نُۄں بھارت چھڈّ کے پاکِستان جاݨا پویگا۔ دہِشتذدا مُسلمان پروار اںدّرۄ اںدّری پِںڈّۄں نِکلݨ دِییاں تِیارِییاں کرن لگّے۔ آٹے دِییاں وادھُۄ بۄرِییاں پِسݨ لگِّییاں٬ تے لمّے سفر لئی چھۄلے تے جَۄں بھُجّݨ لگّے٬ مِٹّی دا تیل٬ لالٹݨاں٬ تے پاتھِییاں-لکّڑاں گڈِّیاں `تے سوار ہۄݨ لگِّییاں۔ گڈِّیاں اُپّر باںساں دے وِڈھّ (فریم) اُسرن لگّے؛ گدھِیاں گھۄڑِیاں `تے سمان لدّݨ لئی بۄرِییاں٬ کھُرجِییاں `چ بدلݨ لگِّییاں۔ سدِییاں تۄں بھراواں واںگ وسدے سِکھّاں تے مُسلماناں وِچکار اِکّ اکائۄُ خامۄشی تݨی جاݨ لگّی۔
سمدُۄ تے گُجری اِکّ دِن اُتّرے ہۄئے چِہرے لَے کے میری ماں کۄل آ بَیٹھے: دِلجِیت کُرے٬ سُݨِیاں مُسلماناں نُۄں اُجّڑنا پَیݨَے!
سُݨِیاں تاں مَیں وی آ٬ میری ماں اُداس اواذ `چ بۄلی۔
سانُۄں بیئۄَلادِیاں نُۄں وی اُجّڑنا پویگا؟ سمدُۄ بھرے گلے نال بۄلِیا۔
اسِیں بھلا اَیس نِیاݨے تۄں بِنا کِویں جِیواںگے٬ سِلّہِییاں اکھّاں نُۄں جھمکدِیاں٬ گُجری مَینُۄں آپݨی چھاتی نال گھُٹّ کے بۄلی۔
سانُۄں کِسے ترِیکے بچاوۄ ایس اُجاڑے تۄں!
تے اخِیر مُسلماناں دے اُجڑݨ دا دِن آݨ ڈھُکّا۔ مُسلمان٬ آپݨے اُجاڑے دے سفر لئی٬ گڈِّیاں٬ گھۄڑِیاں٬ تے گدھِییاں اُتّے راشن لدّݨ وِچّ مسرُۄف سن۔ ناں اُہ مںجّے لِجا سکدے سن٬ ناں کݨک دِییاں بۄرِییاں٬ تے ناں کںدھّاں تے ناں چھتّاں۔ جِنّہاں دے گھراں `چ ہوا وی سِر جھُکاء کے وڑدی سی٬ اُنہاں دے ساہمݨے ہی کۄئی اُنہاں دِییاں بکّرِییاں کھۄلہ کے آپݨے گھر نُۄں تُرِیا جا رِہا سی٬ کۄئی مجھّاں تے کۄئی گائیِیاں۔ کۄئی وِہڑِیاں `چ٬ کُڑ-کُڑ بھجّدے کُکّڑاں مگر دَۄڑی جا رہے سن٬ تے کۄئی داتِییاں-رمبّے بۄرِییاں `چ تھُنّی جاںدا سی۔ مںجّے٬ میذ تے کُرسِییاں٬ اۄپرِیاں دے سِراں `تے اسوار ہۄ کے٬ اُجّڑݨ والِیاں نُۄں دںدِّییاں چِڑاء رہے سن۔
اسِیں نی جاݨا٬ دِلجِیت کُرے٬ پڑے-پاکِستان! گُجری نیں اَیلان کر دِتّا۔
باپُۄ٬ گُجری تے سمدُۄ نُۄں ساڈے تُۄڑی والے کۄٹھے `چ بِٹھاء آئِیا۔
تُسِیں نی ہِلݨا ایتھۄں٬ باپُۄ نیں تِئۄُڑِییا اںدّاذ `چ تاکِید کِیتی۔ بھاویں مِیںہ آوے٬ بھاویں مُڑھکا٬ تُسِیں بسّ اںدّرے ای رہِݨَے۔ ایتھے ای تھۄنُۄں رۄٹی آئۄُ تے ایتھے ای دُدھّ-پاݨی۔
مُسلماناں دے اُجّڑِیاں مہِینا کُ ہۄئِیا سی کِہ اِکّ دِن مِلٹری دِییاں جِیپاں پِںڈّ `چ پھُںکّارن لگِّییاں۔ لال پگّاں شِکاری کُتِّیاں واںگ مُسلماناں نُۄں سُںگھّدِییاں پھِر رہِییاں سن۔ کِسے نیں ٹھاݨیدار دے کنّ `چ پھُۄک مار دِتّی اخے کرنَیل کوِیشر نیں آودے گھر `چ اِکّ مُسلمان جۄڑا چھُپائِیا ہۄئِئَے۔
کرنَیل کوِیشر اےَ تیرا نام؟ دیہلھی وڑدِیاں ٹھاݨیدار گرجِیا۔
جی ہاں٬ باپُۄ دے بُلہ کمبّے۔
تُۄڑی والا کۄٹھا کِہڑا اےَ تیرا؟
باپُۄ جِںدّرا لگّے درواذے ولّ جھاکِیا۔
کھۄلہ جِںدّرا!
پُلسِییاں دی دھاڑ جدۄں تُۄڑی والے کۄٹھے `چ وڑی تاں مَیں گُجری دِییاں باہاں `چ ساں۔
مَینُۄں ہتھّ ناں لائِئۄ٬ گاترے پائی نِکّی کِرپان نُۄں پُلسِییاں ولّ نُۄں اُلاردِیاں سمدُۄ گرجِیا۔ مَیں سِکھّ ہۄ گِیاں٬ سِکھّ۔
تَینُۄں جبری سِکھّ بݨائِیا گِئَے! ٹھاݨیدار نیں مۄڑوِیں گرج ماری۔ سِدھّا ہۄ کے جِیپ `چ بَیٹھ نہِیں تاں …
ٹھاݨیدار دی ’نہِیں تاں‘ سُݨدِیاں ہی٬ سِپاہِییاں دی دھاڑ سمدُۄ تے گُجری اُتّے جھپٹی۔
مَیں سِکھّݨی آں سِکھّݨی! گُجری کُرلائی۔ آہ دیکھۄ مَیں آپݨی دھرم دی بھَیݨ دلجِیتۄ دا مُںڈّا گۄد لِئَے!
گُجری ولّۄں گھُٹّے جاݨ نال میری لیر نِکّل گئی۔
سِپاہی گُجری نُۄں میرے سمیت دھُۄہ کے جِیپ کۄل لَے گئے۔
چھڈّ دِئۄ ابلا نُۄں٬ جالمۄ! میری ماں دی لیر نِکّلھی۔ دیکھِئۄ میرا مُںڈّا ناں مار دِئۄ!
چھڈّ دے مُںڈّے نُۄں٬ نٔہِیں تاں سِر پاڑدُۄں ڈںڈّے ناں‘ تیرا٬ ڈںڈّا اُلار کے ٹھاݨیدار گرجِیا۔
دۄ تِنّ سِپاہِییاں نیں گُجری دِییاں باںہاں مْرۄڑ کے مَینُۄں اُس دی بُکّلھ `چۄں تۄڑ لِیا۔
اینی وارتا دسّݨ تۄں بائد مَیں آپݨے گلھے `چ اُبھّر آئی گھُٹݨ نال سِجھّݨ لگّا۔
کمرے `چ چھاء گئی خامۄشی `چ میری بِیوی دا ہٹکۄرا کمبِّیا۔
’کی بݨِیاں گُجری دا فِر؟‘ اُداس بُلّہاں دی کمبّݨی نُۄں کابُۄ `چ رکھّݨ دی کۄشِش کردِیاں نرس نیں پُچھِّیا۔ ’کِتھّے گئی پھِر وِچاری گۄجری؟‘
’دس پںدّراں مِیل دے پھاسلے `تے بݨے مُسلماناں دے کَیمپ تِیک پہُںچّݨ تۄں پہِلاں ہی اُہ رۄںدی کُرلائُںدی دم تۄڑ گئی!’ ہیٹھلے بُلّہ نُۄں دںدّاں `چ کردِیاں مَیں دسِّیا۔
’تُۄں اُس نُۄں یاد کردَیں٬ مِسٹر گِلّ؟‘
’میرے پِںڈّ `چ میری ماں دِییاں ہانݨاں مَینُۄں اِکبال دے تَۄر تے گھٹّ اتے ’گُجرِیوالے‘ دے تَۄر `تے ودھّ جاݨدِییاں سن۔ بچپن `چ تاں مَیں آپݨے اِس اُپّ-نام بارے بہُتا کدے نہِیں سۄچِیا٬ پر جِئۄں جِئۄں مَیں اُمر دی چڑھائی چڑھدا گِیا تاں اِہ گلّ مَینُۄں ڈاڈھا پْریشان کرن لگّی پئی مَینُۄں آپݨا دُدھّ چُںگھّائُݨ والی اُس اَۄرت نُۄں مَیں دیکھ کِئۄں نہِیں سکِیا۔ کئی دہاکِیاں تۄں مَیں اُس دا چِہرا تے اُد دِییاں باںہاں٬ اُس دِییاں اُںگلاں تے اُس دِییاں دُدھِّییاں نُۄں چِتودا آ رِہا ہاں۔ اِکّ وار مَیں پاکِستان گِیا٬ تاں اُتھے تِیہ پَیںتی سال دی ہر اَۄرت `چۄں مَینُۄں گُجری دا اکس ہی نذر آئی جاوے۔ فیر مَیں کدے کدے اِہ وی سۄچداں کِہ شائِد اُہ مری ہی ناں ہۄوے۔‘
’پر تیرے پِںڈّ دے بںدِّیاں نیں دسِّیا سی پئی اُہ تاں دم تۄڑ گئی سی۔‘
’گُجرِییاں کدے نہِیں مردِییاں۔‘ مَیں گھگِیائی آواذ `چ بۄلِیا۔ ’اُہ وار وار جنمدِییاں نیں٬ ہر مہلّے `چ٬ ہر شہِر `چ تے ہر دیش `چ!’
نرس نیں آپݨے نَیپکِن نال میرِییاں اکھّاں تۄں سِلّہ پُۄںجھی۔ پھیر اُس نیں میرے متھّے اتے داہڑی `تے آپݨا مُلائِم ہتھّ پھیرِیا تے ہَۄلی ہَۄلی جھُکدِیاں میرے سِر اُتّے آپݨے کمبّدے بُلّہ ٹِکاء دِتّے۔ مَینُۄں جاپِیا جِویں میری گُجری مَینُۄں آپݨی بُکّل وِچّ لَیݨ دی تِیاری کر رہی ہۄوے۔