ذِںدّگی دے چھے دہاکِیاں دے لمّے سفر دَۄران٬ اݨگِݨت ٹھںڈِّییاں-تتِّییاں ہواواں `چۄں گُذرن تے ونّ-سُونّے٬ سُرے٬ بِسُرے وِئکتِییاں نال وِچرݨ تۄں بائد مَیں اِہ یکِین کرن لگّ پِیا ہاں کِہ بُدھّی دی سدھارن (نَۄرمل) یۄگتا والھا ہر وِئکتی٬ کۄئی ناں کۄئی ہُنر٬ کُدرت ولّۄں ہی لَے کے آئُںدا ہَے۔ مَینُۄں ایس گلّ `چ وی دم نذر آئُںدا ہَے کِہ کِسے خاس ہالات وِچّ٬ نِکّے تۄں نِکّا اتے تُچھّ تۄں تُچھّ سمجھِیا جاںدا٬ دُنِییاں دا ہر ہُنر وی مہان ہُںدّا ہَے؛ اِہ گلّ وکھّری ہَے کِہ کِسے خاس سمیں اتے ہالات وِچّ کۄئی ہُنر ودھّ سلاہُتا اتے ماݨتا پْراپت کر لَیںدا ہَے۔
اجّ دے تکنِیکی مہَۄل وِچّ لِکھݨ, پڑھن٬ گائُݨ, کمپِّئۄُٹر٬ سائِںس آدِک وِچّ پْربِینتا جاں مَیڈِیکل سائِںس دِییاں برِیکِییاں وِچّ مُہارتاں نُۄں اُتّم ہُنراں `چ شُمارِیا جاںدا ہَے٬ پر پڑھائی-لِکھائی اتے ہۄر پْرواݨت کھیتراں `چ ’ماہر‘ لۄکاں دی٬ کِسے جںگّلھ وِچّ گواچی کۄئی ٹۄلی٬ اگر کہِر دی سرد رات `چ کِتے ٹھُرک رہی ہۄوے تاں اُس خاس ہالت وِچّ٬ پتھّراں اتے لکّڑِییاں نُۄں رگڑ کے اگّ اُپجاء لَیݨ دی مُہارت رکھدا کۄئی اسلۄں ’گںوّار‘ تے ’جاںگلی‘ سمجھِیا جاںدا وِئکتی وی٬ ’ماہراں‘ نالۄں ودھیرے ہُنرمںدّ ہۄ گُذردا ہَے۔ اِںجھ ہی٬ اجّ دے یُگ `چ٬ اسمان وِچّ ہوائی جہاذاں دِییاں٬ مچھلِییاں واںگ تارِییاں لُیا دیݨ والے پائیِلاٹاں دے ہُنراں `تے ہَیرانی ذاہر کِیتی جاںدی ہَے٬ پر ہوائی جہاذ دی اِیجاد تۄں پہِلاں وی تاں اجیہے اݨگِݨت وِئکتی ہُںدّے ہۄݨگے جِہڑے اجیہے دۄ کھمبھِّیاں وِچکار دی جہاذ اُڈاء سکݨ دے ہُنری ہۄ سکدے سن جِنہاں دا فاسلا اگر دۄ چار اِںچ وی گھٹاء دِتّا جاںدا تاں جہاذ دے کھمبھّ٬ کھمبھِّیاں نال گھسڑ کے٬ جہاذ نُۄں بھُیاںٹݨی دے دیںدے٬ پر اُس وکت کِئُںکِہ ہوائی جہاذ دا تسوّر اتے ہۄںد ہی نہِیں سن٬ اِس لئی اُنہاں دا اِہ ہُنر پُںگّر ہی ناں سکِیا۔
ہاں٬ مَیں آپݨے اِس وِشواش نُۄں دُہرائُݨ دی غُستاخی کردا ہاں کِہ ہر سدھارن-بُدھّ وِئکتی کۄلھ کۄئی ناں کۄئی ہُنر ذرُۄر ہُںدّا ہَے۔
اِسے سںدّربھ وِچّ اِہ گلّ وی سہی ہَے کِہ کُدرت نیں بھاویں ہر وِئکتی نُۄں کِسے ناں کِسے ہُنر وِچّ پربِین ہۄݨ دی سمبھّاونا/گُںجّائِش نال لَیس کِیتا ہُںدّا ہَے٬ لیکِن آپݨے سمبھّاوی ہُنر دی شناخت کر لَیݨی ہر وِئکتی دے ہِسّے نہِیں آئُںدی۔ مِسال دے تَۄر `تے٬ کئیِیاں وِچّ ودھِییا بھلوان بݨ جاݨ دی سمرتھّا ہُںدّی ہَے٬ پر کِسے اگِیات کارن وسّ اُہ ہارمۄنِیئم وجائُݨ دے تاںگھی ہۄ جاںدے نیں۔ اِس ہالت `چ اُنہاں دِییاں اُںگلاں٬ ہارمۄنِیئم دِییاں سُراں `چۄں دھُناں اُبھارن دی تھاں٬ اُنہاں دا مِدھّݨ-لِتڑݨ ودھّ کردِییاں نیں۔
جدۄں مَیں گائِکی٬ ساذِںدّگی اتے ساہِت رچنا نالھ آپݨی گُۄڑھی ساںجھ اُتّے نذر ماردا ہاں تاں مَینُۄں جاپدَے میرے اںدّر لفذاں نال کھیڈݨ اتے سُر-تال نال اِکّمِکّ ہۄݨ دے تھۄڑھے-بہُتے بِیج کُدرت ولّۄں ہی کھِلارے ہۄئے سن۔ اِہ بِیج کُدرت ولّۄں میرے باپُۄ نُۄں وی مِلے سن جِس نیں٬ ہر سُۄخم کلا نُۄں مسلھ دیݨ والے کٹھۄر ہالات وِچّ گھِرے ہۄݨ دے باوجُۄد٬ اِنہاں بِیجاں نُۄں آپݨی لگن اتے سِرڑ نالھ پُںگّراء لِیا۔ باپُۄ کوِیشری لِکھݨ/گائُݨ اتے سںگِّیت دا ابھِیاسی سی۔ بچپن ولّ جِتھّۄں تِیک میری سُرت پرتدی ہَے٬ اۄدۄں تۄں ہی ساڈے تھُڑاں بھۄگدے گھر `چ کوِیشری دی رچنا دے رُۄپ وِچّ کاوِک لفذ چھݨکدے سن٬ گائِکی دِییاں لَییاں گُۄںجدِییاں سن٬ اتے ڈھڈّاں دے تال تھپتھپاںدے سن۔
جِس ذمانے دی گلّ مَیں کرن لگّا ہاں اُس `چ اجّ والھِییاں سی ڈِیذ اتے کسَیٹّاں دا ہالے تسوّر وی نہِیں سی جنمِیاں۔ اُہ ’توِیاں‘ دے تَۄر `تے جاݨے جاںدے٬ گرامۄفۄن-مشِیناں `تے چلدے رِیکارڈاں٬ اتے بَۄلداں دے گلِیں پائیِیاں جاں مںدّراں `چ لٹکدِییاں ٹلِّییاں دی شکل دے وڈّ-اکاری لائۄُڈسپِیکراں دا یُگّ سی۔ شادِییاں٬ اکھںڈّپاٹھاں٬ بھۄگاں اتے خُشی دے ہۄر سماگماں مَۄکے٬ اِہ لائۄُڈسپِیکر٬ کۄٹھِیاں اُتّے دۄ مںجِّیاں دے سِرہاݨِیاں نُۄں تِکۄݨی شکل وِچّ جۄڑ کے٬ اُنہاں اُپّر ٹںگّ دِتّے جاںدے سن۔ اِنہاں سپِیکراں راہِیں ڈھاڈِییاں تے الگۄذِیاں دی سںگّت نالھ کِیتی گائِکی دے گرامۄفۄن رِیکارڈ٬ کئی- کئی دِن تے ساری -ساری دِہاڑی سارے پِںڈّ دے کنّاں `چ ’پمپّ‘ کِیتے جاںدے سن۔ سائۄُںڈ-باکس دے نام نالھ جاݨی جاںدی اِکّ ڈبّی `چ کسّی اِکّ سُۄئی٬ مہِین سِیاڑاں `چ گھِسڑ کے٬ مشِین اُتّے گھُمّ رہے رِیکارڈ `چۄں اواذ چُگدی٬ اتے اَیمپلِیپھائِر دے اِکّ گُںجھّلھدار سِسٹم وِچّ دی گُذار کے کۄٹھے اُپّر ٹُںگّے ’ہۄرن‘ راہِیں دُۄر - دُۄر تِیکر پہُںچّائُںدی۔ بچپن اُمرے٬ گرمِییاں دی رُتّے آپݨے کۄٹھے اُتّے مںجّے `تے پِیاں٬ رِیکارڈاں راہِیں سُݨی تُۄمبِیاں دی تُݨ- تُݨ, الگۄذِیاں دی ’پھُۄں-پھُۄں‘ , سرںگِّییاں دی `چِیں- چِیں‘ اتے ڈھڈّاں دی ’ڈُگّ- ڈُگّ٬ ڈھُمّ -ڈھُمّ‘ میرے کنّاں وِچّ ہُݨ وی گُۄںجݨ لگّ جاںدی ہَے۔
گھر وِچّ سںگِّیت اتے کوِیشری دا اٹُٹّ پرواہ ہۄݨ کر کے سںگِّیت میری سِمرتی `چ کِسے خاس دِن جاں کھاس وکت اُتّے داخل نہِیں ہۄئِیا؛ اِہ تاں ہوا واںگ آپ-مُہارے ہی میرے دِلۄ-دِماغ `چ گھُلھ گِیا سی٬ پر سںگِّیت اتے تال نالھ میرا املی اتے سُچیت واہ جِس اِتفاک نال ہۄئِیا اُہ میرِییاں یاداں `چ کدے پھِکّا نہِیں پِیا۔
سن 1955 دی گلّ ہَے: اُمر دے نَۄویں پائیدان `تے وِچردِیاں مَیں تِیجی جمات دِییاں کِتاباں نال سِجھّݨ لگِّیا ساں۔ ساڈے گواںڈھی پِںڈّ رݨِیئیں دا ماسٹر شمشیر سِںگھّ کُرسی `تے نہِیں سگۄں بھُںجّے وِچھائی اِکّ تپڑی اُتّے بَیٹھدا۔ اُہدے ساہمݨے مدھرے کدّ دی اِکّ وِشال سںدُّۄکڑی پئی ہُںدّی سی جِس وِچّ اُہ آپݨے ڈرںکّ٬ کلماں٬ سِیاہی دِییاں دواتاں٬ پَینسِلاں تے ہۄر نِکّڑ- سُکّڑ دے نالھ نالھ ہر رۄذ آئُںدی-جاںدی سارے پِںڈّ دی ڈاک دا لیکھا-جۄکھا وی رکھدا۔ مِیںہ ہۄوے جاں ہنہیری٬ گڑے پَیݨ جاں کۄہرا٬ اُہ چار٬ ساڈھے چار مِیل دا سفر پَیدل ہی تَیء کر کے٬ سکُۄل شُرُۄ ہۄݨ تۄں ادھّا پَۄݨاں گھںٹّا پہِلاں سکُۄل آ سِر کڈھدا سی۔ سوختے سکُۄل پہُںچّ کے اُہ کمذۄر بچِّیاں نُۄں ہِساب سِکھائُںدا اتے راہ پٹّ کے لِیاںدے کانِیاں دِییاں مہِین کلماں گھڑدا۔
بھادۄں دِییاں دھُپّاں نیں آپݨا کیڑا چاڑھنا شُرُۄ کر دِتا سی پر نال ہی مَۄنسُۄن آ جاݨ کر کے٬ بُۄںداباںدی نیں گرمی نُۄں ہوا `چۄں نِچۄڑنا شُرُۄ کر دِتّا سی۔ اِکّ دِن٬ دۄ دِن٬ ہفتا: بُۄںدا-باںدی تۄں چھڑاکِیاں `چ انُواد ہۄئی بارش بںدّ ہۄݨ دا نام ہی ناں لوے۔ رݨِیئیں والھا ماسٹر آودے پِںڈّ دی فِرنی `تے ٹھاٹھاں ماردے پاݨی نُۄں ویکھ کے واپِس چلا گِیا۔ ساڈے پِںڈّ مِٹّی دے بنیرِیاں تۄں باہر نُۄں ودھائیِیاں دھَۄݨاں والھے پرنالے٬ چھتّاں دے اتھاہ پاݨی نُۄں سمبھّالݨ تۄں تۄبا کرن لگّے۔ ہریک گھر دے پرنالھے `چۄں وگدِییاں دھاراں دا شرر-شرر دا شۄر سارے پِںڈّ وِچّ گُۄںجݨ لگّا۔ چھتّاں پہِلاں سِمّݨ لگِّییاں٬ تے فیر چۄݨ, تے آخِر لںگّار ہۄ کے مگھۄرے بݨن لگِّییاں۔ کۄٹھِیاں دِییاں کچِّییاں کںدھّاں دھُر-اںدّر تِیک پِلپِلِییاں ہۄ گئیِیاں۔ گارے `چ تُۄڑی مِلا کے٬ کںدھّاں دے باہرلے پاسے کِیتی لِپائی٬ لِئۄڑاں-کھلیپڑاں دے رُۄپ `چ دائڑ-دائڑ کِرن لگّی۔ گلھِییاں `چ ہرل-ہرل کردا پاݨی کھرُۄدی شرابِییاں واںگ بُۄہِیاں `تے ڈھُڈّاں مارن لگّا۔ سارے پِںڈّ `چ کچّے گھراں دِییاں نِیہاں پھِسّݨ لگِّییاں۔
ساڈے گواںڈھی مہِرے پروار دی ساڈے وِہڑے ولّ دی کںدھّ٬ بنیرے ولّۄں ساڈے ولّ نُۄں اُلّرن لگّی۔ لگاتار ورہ رہے مِیںہ دے ستائے مہِرے پروار دِییاں دۄویں جوان لڑکِییاں تے اُنہاں دے بِردھ ماپے آپݨے اِکلَۄتے کۄٹھے `چ کُںگّڑے بَیٹھے سن۔ کںدھّ دے رتا کُ اُلّردِیاں ہی چھتّ دِییاں کڑِییاں تے کانے کرڑ-کرڑ کرن لگّے جِس نُۄں سُݨدِیاں سار مہِرا پروار `چ ہفڑا-دفڑی مچّ اُٹھّی۔ آپݨے مُۄہرلے بُۄہے تھاݨی دَۄڑ کے ساڈے پرلے درواذِئۄں اُہ ساڈے وِہڑے `چ ہالے داخل ہۄئے ہی سن کِہ جھُکی ہۄئی کںدھّ دھڑمّ کر کے ساڈے وِہڑے وِچّ کھِںڈّر گئی۔ وِہڑے `چ ڈاڈھے بُخار واںگ چڑھِیا پاݨی٬ چھِٹِّیاں دے رُۄپ وِچّ تْربھک کے ساڈی واگلھے والھی کںدھّ دے اُپّرۄں دی ہُںدّا ہۄئِیا گواںڈھِییاں دے وِہڑے `چ جا ڈِگِّیا۔ شتِیرِییاں تے کڑِییاں اتے چھتّ اُپّرلی گِلّی مِٹّی نیں مہِرِیاں دے مںجِّیاں-بِسترِیاں نُۄں دبۄچ لِیا۔ اُنہاں دِییاں دۄویں بِلِّییاں مںجّے ہیٹھۄں دَۄڑ کے٬ اُنہاں دی ڈِگّݨ تۄں بچ گئی کںدھّۄلھی `تے جا چڑھِییاں۔
مہِرِیاں دی کںدھّ کِردِیاں ہی ساڈے آںڈھ-گواںڈھ دے کچّے گھراں دے سبھ وسنِیک آپݨے کۄٹھِیاں `چۄں مںجّے-بِسترے اُٹھالھ کے٬ ساڈے وِہڑے ولّ نُۄں دَۄڑن لگّے۔ مںجِّیاں دے سِر جۄڑ کے وِہڑے `چ تِکۄݨِییاں جھُگِّییاں اُسارِییاں جاݨ لگِّییاں۔ ویںہدِیاں-ویںہدِیاں٬ ساڈے وِشال وِہڑے `چ پںدّراں وِیہ جھُگِّییاں دی اِکّ بستی اُگّ آئی۔ مِیںہ تۄں بچاء لئی گُدَیلے تے رذائیِیاں نُۄں تِکۄݨِییاں جھُگِّییاں `تے سُٹِّیا جاݨ لگّا۔ گُڑ والے گٹّے٬ آٹے والھے پِیپے٬ گھِئۄ دِییاں پِیپِییاں٬ لُۄݨدانِییاں تے دالھاں دے کُجّے٬ آںڈھ-گواںڈھ دے ڈِگُۄں-ڈِگُۄں کردے کۄٹھِیاں `چۄں جھُگِّییاں ولّ نُۄں وہِیراں گھتّݨ لگّے۔
ہُݨ مہِرِیاں دی کںدھّ دے ملبے اُتّے اِکّ ترپال تاݨ لئی گئی۔ کئی جاݨے کِدھرۄں کُجھّ کُ پکِّییاں اِٹّاں لبھّ لِیائے جِنہاں نُۄں جۄڑ کے ترپال دے ہیٹھ دۄ چُلّہے اُسار لئے گئے۔ اگّ مچائُݨ لئی٬ مہِرِیاں دی چھتّ دے ملبے `چۄں کانیں اتے کڑِییاں دھُۄہے جاݨ لگّے۔ چُلّہِیاں `چ اگّ دے پرگٹ ہُںدِّیاں ہی ترپال ہیٹھ اَۄرتاں دا جھُرمٹ بجھّ گِیا۔ اِکّ وڈّے پتِیلے `چ دالھ اُبلݨ لگّی تے کئی پراتاں `چ چُۄڑِییاں والھے ہتھّاں دا گِلّے آٹے نالھ دںگّلھ ہۄݨ لِّگیا۔ جھُگِّییاں `چ وِلکدے میرے ورگے نِیاݨِیاں دِییاں جاڑھاں ہیٹھ بُرکِییاں لتھّݨ لگِّییاں۔
دۄ کُ دِناں دی بارشی-جھمبّائی تۄں بائد بدّلاں دِییاں تِئۄُڑِییاں `چ رتا کُ نرمی جھلکݨ لگّی۔ ہۄر دۄ دِن لںگھّے تاں گھراں `چ وڑِیا گۄڈے- گۄڈے پاݨی وِہڑِیاں دِییاں چھائُݨِییاں خالی کرن لگِّیا۔ سارے پِںڈّ دے نُکسانے گئے کںدھّاں-کۄٹھِیاں دا ہِساب-کِتاب لگّݨا شُرُۄ ہۄئِیا۔ سلہابے اتے چِکّڑ دا بھرپُۄر پروار وِہڑِیاں دی جھۄلھی `چ چھڈّ کے٬ پاݨی ہۄرِیں گلھِییاں `چ دی ہُںدّے ہۄئے٬ کھیتاں ولّ نُۄں پرت گئے۔
ہُݨ سارے پِںڈّ دِییاں دھڑمّ ہۄ گئیِیاں چھتّاں تے کںدھّاں دا ملبا سامبھِیا جاݨ لگّا۔ ڈِگݨۄں بچ گئے کۄٹھِیاں `چۄں بھَیء پھُںکّارن لگِّیا٬ اِس لئی لۄک بچ گئے کۄٹھِیاں دے نیڑے ہۄݨ تۄں وی تْربھکݨ لگّے۔ ساڈے وِہڑے وِچّ اُگّ آئی٬ مںجِّیاں نالھ بݨائیِیاں جھُگِّییاں دی بستی جِویں دی تِویں کائِم رہی۔
خُشکِسمتی نالھ ساڈے دۄ کچّے کۄٹھِیاں `چۄں اِکّ کۄٹھا ہڑھ تے مِیںہ دے کہِر تۄں بچ نِکلھِیا: بچ وی اینا نِکّلھِیا اُس وِچّ بیخَۄف آئِیا جائِیا جا سکدا سی۔
ایس بھِیانک ہڑھ تۄں کُجھّ کُ مہِینے پہِلاں میرے باپُۄ اںدّر سرںگّی سِکھّݨ دا شَۄک وگݨ لگّ پِیا سی۔ پر ہڑھ دے دِنِیں٬ لگاتار کئی مہِینے آتھݨ سویر ساڈے گھر `چ٬ چُۄں چُۄں دی رَۄݨک لگائُݨ والھی سرںگّی٬ ہڑھ دی مار تۄں بچ گئے کۄٹھے `چ اِکّ کِلّی تے ٹںگّی رہی سی۔
کپاہاں مکِّییاں تے آلُۄیاں دِییاں فسلاں کہِراں دے پاݨی دی بھیٹ چڑھ گئیِیاں سن۔ کھیتاں `چ ہالے وی گۄڈے- گۄڈے پاݨی کھلۄتا سی٬ اِس لئی کِسے وی مرد نُۄں کھیتاں `چ جاݨ دی کاہلھ نہِیں سی۔
اِکّ دِن دُپہِرے٬ جدۄں وکھّ- وکھّ پرواراں دے اسِیں کئی نِیاݨے رۄٹِییاں کھا کے وِہڑے `چ ’جھُگِّییاں‘ اُدالھے کھیڈ رہے ساں٬ تاں سارا پِںڈّ بچِییاں-کھُچِییاں اِٹّاں٬ کڑِییاں٬ بالِیاں٬ تے شتِیرِییاں نُۄں سامبھݨ `چ رُجھّا ہۄئِیا سی۔ ڈِگّݨۄں بچ گئیِیاں پر مگھۄرے ہۄ گئیِیاں چھتّاں `تے مِٹّی پائی جا رہی سی۔ گلھِییاں ولّ نُۄں کِر گئیِیاں کںدھّاں دے ملبے نُۄں اِدھر اۄدھر اُٹھالھ کے گھراں دے پاݨی دے نِکاس لئی لاںگھے بݨائے جا رہے سن۔
اچانک ہی٬ ہڑھ دے کہِر `چ سابت کھلۄتے رہِ گئے ساڈے کۄٹھے `چ٬ ’تُںگّ-تُںگّ٬ تُںگّ-تُںگّ‘ ہۄݨ لگّی۔ باپُۄ٬ سلہابے نالھ ڈھِلّی پَے گئی سرںگّی نُۄں سُر کر رِہا سی۔ تاراں دی اواذ نُۄں اِکّ دُۄجے دے بِلکُل ہاݨ دی کرن لئی باپُۄ کدے اِکّ کِلّی نُۄں مرۄڑدا تے کدے دُۄجی نُۄں۔ مرۄڑے کھاںدِییاں کِلِّییاں `چۄں چِرڑ-چِرڑ دی اجِیب اواذ نِکّلھدی تاں مَینُۄں اِںجھ لگّا جِویں سرںگّی باپُۄ دِییاں ہرکتاں `تے اِتراذ کر رہی ہۄوے۔ پھیر اُہ پہِلی اُںگلھی نال تاراں نُۄں تُݨک -تُݨک کے اِکّ دُۄجی دی پِچّ سُݨدا۔ ہُݨ سرںگّی دے گذ نُۄں بنّہے گھُںگّرُۄ چھݨکݨ لگّے۔ باپُۄ سرںگّی دے گذ نالھ بنّہے٬ گھۄڑے دے والھاں٬ نُۄں برۄذے دی ٹِکّی اُتّے گھسا رِہا سی۔ جِئۄں ہی برۄذے نالھ لَیس ہۄئے گذ نیں سرںگّی دِییاں تاراں نال گھسڑواں سمپّرک کِیتا٬ کچّے کۄٹھے `چۄں سںگِّیت سِمّݨ لگّا۔ سرںگّی دی ہُۄک سُݨدِیاں ہی میرے ہتھّاں `چۄں باںٹے کِرن لگّے تے میرے پَیر کچّے کۄٹھے ولّ نُۄں کھِچّہے جاݨ لگّے۔
جدۄں نُۄں مَیں کۄٹھے دے در `تے اپّڑِیا٬ کُرسی `تے بَیٹھا باپُۄ سرںگّی دی ہُۄک وِچّ پُۄری ترہاں اِکّ-مِکّ ہۄ چُکِّیا سی۔ اُس دِییاں سرُۄر `چ مِیٹِییاں اکھّاں کۄٹھے اںدّر میرے داخلے تۄں بیخبر رہِییاں۔ فِر وجد `چ آئِیا باپُۄ گائُݨ لگِّیا: ’پٹݨے دے وِچّ پرگٹ ہۄئے٬ دسم پاتشاہ سۄڈھی!’ مگرے ہی سرںگّی دِییاں تاراں `چۄں باپُۄ دی گائی ترذ گُۄںجݨ لگّی۔ سرںگّی دے پیٹ کۄلھ٬ گذ٬ تاراں اُپّر اِکّ خاس رِدم وِچّ اگّے پِچھّے جاںدا۔ مَیں دیکھِیا کِہ میرا سِر آپ-مُہارے ہی٬ گذ دی اگّے-پِچھّے دی ہرکت دے نالھ نالھ کھبّے-سجّے جھُۄمݨ لگّا۔ باپُۄ سںگِّیت وِچّ ڈُۄںگھا ہی ڈُۄںگھا لہِںدّا جا رِہا سی۔
اچانک ہی میرِییاں اُںگلاں `چ ہرکت ٹپکݨ لگّی۔ کھبّے ہتھّ دی مُٹھّی مِیچی گئی تے سجّے ہتھّ دِییاں اُںگلھاں٬ مِیٹی ہۄئی مُٹھّی دے سِر `تے سرںگّی دے تال وِچّ ٹھکّ-ٹھکّ کرن لگِّییاں۔ باپُۄ دِییاں اکھّاں دھتُۄرے `چ گڑُۄںد وِئکتی واںگ رتا کُ کھُلّہِییاں۔ اُہدا سِر ہالے وی جھُۄمی جا رِہا سی تے رِدم وِچّ میری مُٹھّی `تے وجّ رہِییاں میرِییاں نِیاݨِییاں اُںگلاں نُۄں٬ اُہ بڑے اچمبھّے نال دیکھی جا رِہا سی۔
پھِر لگاتار چلّ رہی سرںگّی دی `چِیں-چِیں٬ چِیں-چِیں٬ چِیں-چِیں٬ چِیں-چِیں‘ اِکّ دم خامۄش ہۄ گئی۔ میرے ہتھّاں `تے گڈِّییاں باپُۄ دِییاں اکھّاں دا سرُۄر نرم ہۄݨ لگّا اتے اُس دے بُلّہ اہِستا- اہِستا پاسِیاں ولّ نُۄں کھِچّہے جاݨ لگّے۔ مَیں تْربھک گِیا اتے میرِییاں اُںگلاں لُڑک گئیِیاں۔
“وجائی! وجائی چلّ!” باپُۄ دی اواذ `چ ہُکمِییاں ترلا سی۔ “اُئے تُۄں تاں تال `چ وجائُںدَیں!”
اُس نیں اُٹھّ کے کِلّی دے لٹکدے تݨِییاں والے جھۄلھے `چۄں اِکّ ڈھڈّ کڈھّی تے میرِییاں نِکِّییاں- نِکِّییاں اُںگلھاں `چ ٹِکاء دِتّی۔
“اِس نُۄں وجاء!” باپُۄ دا ہُکم ہۄئِیا۔
سرںگّی دی چُۄں چُۄں پہِلاں والی رِدم وِچّ ہی پھیر شُرُۄ ہۄ گئی۔ میرِییاں اُںگلھاں سہی تال وِچّ ’ڈُگّ-ڈُگّ٬ ڈگ-ڈگ؛ ڈُگّ-ڈُگّ٬ ڈگ-ڈگ‘ کرن لگِّییاں۔ اِکّۄ گھاٹ سی کِہ مَینُۄں ڈھڈّ دی ’ڈُگّ-ڈُگّ‘ دی مردانا آواذ نُۄں٬ ڈھڈّ دی تݨی نُۄں کھِچّ کے٬ ’ڈُمّ-ڈُمّ‘ والی مدِین اواذ وِچّ انُوادݨا نہِیں سی آئُںدا۔ کئی مِںٹّ سرںگّی ہُۄکدی رہی٬ تے ڈھڈّ سہی تال وِچّ ڈُگڈُگائُںدی رہی۔
اُس دِن تۄں بائد ہر رۄذ باپُۄ دی سرںگّی ہُۄکدی تے میرِییاں اُںگلھاں ڈھڈّ دے مڑھ اُتّے ہرکت کردِییاں۔ ہَۄلھی-ہَۄلھی مَیں ڈھڈّ دِییاں سارِییاں سِدھِّییاں اتے گُںجھّلھدار گتاں تے تال وجائُݨ وِچّ مُہارت بِناں کِسے سِکھلائی تۄں ہی ہاسل کر لئی۔
گِیت-سںگِّیت٬ شائِری٬ گائِکی٬ تے چِتّرکاری آدِک سُۄخم ہُنر اسل وِچّ کۄئی کۄئی وِئکتی کُدرت کۄلھۄں ہی لَے کے آئُںدا ہَے۔ مَیں پِںگّل جاں آرُۄذ کِسے اُستاد تۄں باکائِدگی نال کدے نہِیں سِکھِّیا٬ پر چھںدّبدھّ شائِری لِکھدے سمیں٬ اتے کۄئی غذل جاں گِیت سٹیج اُتّے ترنُّم `چ پڑھدے سمیں باپُۄ دی ہڑھاں دے دِنِیں وجائی اُہی سرںگّی میری آتما `چ ہُۄکدی ہُںدّی ہَے۔ اِںجھ ہی جدۄں کِسے ریڈِیئۄ٬ ٹیپ جاں ٹی وی `چۄں اُٹھّدی سرںگّی دی ہُۄک میرے کنّاں `تے دستک دیںدی ہَے٬ تاں میری آتما `چ ڈھڈّاں دی ڈُگّ-ڈُگّ آپ - مُہارے ہی چھلکݨ لگّ جاںدی ہَے۔