میرا پکّا یکِین ہَے کِہ میرے واںگ ہی ہر وِئکتی نُۄں کدے-کدائیِں اجِیبۄ-گرِیب سُپنِیاں دی پْریشانی `چۄں گُذرنا پَیںدا ہۄویگا۔ مَینُۄں انیکاں اجیہے سُپنے وار وار آئُںدے نیں جِنہاں `چۄں گُذردِیاں مَیں ساہۄ-ساہ اتے پسِینۄ-پسِینی ہۄ جاںدا ہاں۔ کئیِیاں سُپنِیاں `چ ورتِیا ورتارا اینا کرُۄر٬ کمِینا٬ تے گلِیذ ہُںدّا ہَے کِہ اگر اِہ ہکِیکت ہۄوے تاں سُپنا لَیݨ والا اِنسان کھُدکُشی کر جاوے۔
وار وار دُہرائے جاںدے اِکّ سُپنے `چ میرا باپ اِکّ شمشانگھاٹ `چ مُردا ہالت `چ پِیا ہَے۔ اُس دا سِر دھَۄݨ کۄلۄں کٹِّیا ہۄئِیا ہَے۔ ڈَۄلھے مۄڈھِیاں تۄں وڈھّے ہۄئے نیں اتے باہاں تے ہتھّ اِکّ دُۄجے تۄں بیرِشت ہۄئے پئے نیں۔ ہیٹھاں لکّ کۄلۄں دھڑ٬ ٹںگّاں تۄں وکھّ پِیا ہَے؛ لتّاں گۄڈِیاں تۄں وڈھّ کے پرہے کِیتِییاں پئیِیاں ہن٬ تے پَیر گِٹِّیاں تۄں الگّ نیں۔ اسِیں چارے بھرا اتے ساڈے کُجھّ دۄست باپُۄ دے وڈھّے ہۄئے اںگّاں نُۄں آپݨی آپݨی تھاں `تے مِلھا دیںدے ہاں۔ مۄئِیا پِیا باپُۄ کہِںدّا ہَے٬ مَینُۄں اِکّ واری باہاں دا سہارا دے کے اُٹھالھ دِئۄ٬ پھِر مَیں آپے تُرن لگّ جاواںگا۔ اسِیں جدۄں وڈھّے ہۄئے سرِیر نُۄں کھڑھا کرن دی کۄشِش کردے ہاں تاں کدے باںہ گِر جاںدی ہَے٬ کدے سِر لُڑک جاںدا ہَے تے کدے لتّ کھِسک جاںدی ہَے۔ آخِر لمّی جدّۄ-جہِد تۄں بائد باپُۄ نُۄں پَیراں `تے کھڑھا کر دِتّا جاںدا ہَے۔ فِر اُہ اِںجھ تُردا ہَے جِویں تںدّاں دے کھِچّݨ نال لکّڑ دِییاں پُۄتلِییاں ہُجھکے جِہے مار کے٬ ایدھر اۄدھر لڑ-کھڑائُںدِییاں نیں۔ دھَۄݨ دا ہُجکا وجدا ہَے٬ لکّ پِچھّے نُۄں دھکِّیا جاںدا ہَے٬ باہاں اگّے پِچھّے جھۄلے کھاںدِییاں نیں٬ تے لتّاں لُڑکُۄں-لُڑکُۄں کردِییاں نیں۔ اُہ جِویں تُردا ہَے٬ اۄںویں سِرف کۄئی لاش ہی تُر سکدی ہَے۔
مۄئِیا باپُۄ کہِںدّا ہَے مَینُۄں اِکّ وار سائیِکل دی کاٹھی `تے بِٹھاء دِئۄ٬ پھیر دیکھِئۄ میرا سائیِکل دھُۄڑاں پٹدا کِویں جاںدا ہَے۔ سائیِکل ہاذر ہُںدّا ہَے تے باپُۄ اُس `تے سوار ہۄ کے ساڈے گواںڈھی پِںڈّ بُٹّر والے اۄس سُۄئے دی لِسّی جِہی پٹڑی `تے ہوا نُۄں کٹدا جا رِہا ہَے جِس اُتّۄں٬ دسوِیں `چ سکُۄل جاںدِیاں٬ مَیں آپݨے ہمجماتِییاں نالھ سَیںکڑے دفا سائیِکل سواری کِیتی۔
جِس `چ مَیں باںٹِیاں دی اُمر گُذاری٬ ساڈا اُہ جدّی گھر میرے سُپنِیاں دے آسمان `چ چںدّ واںگ جڑِیا ہۄئِیا ہَے: کدے اِہ تِیج-چَۄتھ دے داتری-اکار واںگ میرے متھّے `چ کھُبھّ جاںدا ہَے تے کدے پُنِّیاں دا سُۄرجمُکھی مُہاںدرا بݨ کے میرے تسوّر نُۄں رُشنائُݨ لگدا ہَے۔ دۄ وڈّ-اکاری کۄٹھِیاں اتے ہریک سال سائُݨ-بھادۄں دے مِیہاں `چ کِرُۄں کِرُۄں کردِییاں واگلے دِییاں کںدھّا وِچکار٬ بیچَینی بھۄگدا٬ فۄڑیدار وِہڑا جِس دے اَین وِچکار٬ کُکڑِییاں نُۄں جاںگلی بِلّے تۄں بچائُݨ لئی٬ کِکّر دا اِکّ لمّا٬ اُچّ-کدّا٬ مۄٹا ٹاہݨ سِدھّا گڈّ کے٬ اُس دے سِخر اِکّ ٹۄکرا بنّہِیاں ہۄئِیا سی۔ ہر شام اسِیں چارے بھرا کُکڑِییاں نُۄں دبۄچ کے اِس ٹۄکرے ولّ نُۄں اُچھالدے تے سارِییاں کُکڑِییاں واری واری اِس ٹۄکرے `چ اسوار ہۄ جاںدِییاں۔
دۄ کچِّیاں کۄٹھِیاں `چۄں اِکّ نمبّر `چ لکّڑ دی اِکّ پیٹی جِس `چ رذائیِیاں٬ گُدَیلے٬ تے مۄٹے کھیس گرمِییاں دی رُتّ `چ لمّیں نِسلیویں (ہائیِبرنیشن) وِچّ سِتھلّ ہۄ کے پئے رہِںدّے۔ اِکّ دادے-پڑدادِیاں ویلے دا سںدُّۄک جِہڑا ساڈِییاں سِیالُۄ کھیسِییاں٬ باپُۄ دے کۄٹ تے پُراݨے فَۄجی کپّڑِیاں دی دُکان تۄں کھرِیدی مُۄںگِییا جِہی بھاء ماردی براںڈی اتے ہۄر نِکّے-مۄٹے سمان نُۄں سامبھی رکھدا۔ اِسے کۄٹھے `چ ہی کھلھ-وڑیوِیاں تے کݨک دِییاں بۄرِییاں تے گُڑ دے گٹّے دا نِواس-استھان سی۔ بھارے پاوِیاں تے سڈَۄل باہِییاں والا اِکّ نِواری پلںگھّ وی٬ بارِیئۄں-سکھّݨے اِسے کۄٹھے دی وِرلی جِہی پرجا دا ہِسّا سی۔ وِہڑے ولّ نُۄں کھُلہدے بار والے اِس کۄٹھے دِییاں کںدھّاں سَۄݨ بھادۄں `چ جدۄں سلہاب جاںدِییاں٬ میری ماں نُۄں٬ کںدھّاں `چ مۄٹِییاں میکھاں لا کے جڑِییاں اُنہاں ٹاںڈاں دے گِرن دا فِکر لگّ جاںدا٬ جِنہاں اُپّر مُۄدھے مُۄںہ پئیِیاں کچّ دِییاں گلاسِییاں اتے پِتّل دے بھاڈِیاں دی بھِیڑ ہُںدّی سی۔
وِںگّ-تڑِںگّے شتِیراں-کڑِییاں اُپّر کانِیاں دی چھتّ چُکّی کھلۄتِییاں٬ کچِّییاں اِٹّاں نال اُسارِییاں مۄٹِییاں کںدھّاں دا اِکّۄ-اِکّ فائِدا اِہ سی کِہ اِنہاں اںدّر ناں تاں گرمِییاں وِچّ بھڑداء ہی ماردی سی تے ناں ہی سِیالاں دی ٹھاری اِس کۄٹھے نُۄں اجّ دے پلستری گھراں واںگ پھرِیذر `چ بدل سکدی سی۔
دُۄسرا کۄٹھا٬ دِکھّ-مُہاںدرے پکھّۄں پیٹِییاں والے کۄٹھے دا جُڑواں-بھرا ہی سی؛ پر اِنہاں دۄہاں درمِیان اِکّ پھرک تاں اِہ سی کِہ دُۄسرے نُۄں دۄ درواذے لگّے ہۄئے سن: اِکّ باہرلی گلی ولّ نُۄں تے دُۄسرا اںدّرلے پاسے وِہڑے وِچّ نُۄں۔ دُۄسرا فرک اِہ کِہ اِس کۄٹھے دے اَین وِچکار٬ سِگرٹاں دی ڈبّی دے آکار دِییاں پکِّییاں نانکشاہی اِٹّاں نال اُسارِیا اِکّ مۄٹا تھملا سی جِس نُۄں جپھّی `چ لَیݨ لئی تِنّ جݨِیاں نُۄں آپݨِییاں باہاں جۄڑنِییاں پَیںدِییاں سن۔ اِس کۄٹھے دے اِکّ کھُۄںجے `چ اِکّ مجھّ تے اِکّ گئۄُ دا ٹِکاݨا سی٬ تے پشُۄیاں دے ٹِکاݨے دے لاگلے کھُۄںجے `چ سرکڑے دے پھِڑکے (ڈِوائِڈر) کھڑھے کر کے٬ تُۄڑی لئی جگہا بݨائی ہۄئی سی۔ کۄٹھے دے بچدے ادھّ `چ ساڈے بھَیݨ بھراواں دے مںجّے ڈہِںدّے سن۔
گَۄرمِںٹّ کالج لُدھِیاݨے تۄں اَیم اے کرن تۄں بائد٬ 1970 `چ جدۄں مَیں کسبا سُدھار دے دِہاتی کالج `چ لَیکچرر لگّ گِیا تاں پِںڈّ وِچلا اِہ پُراݨا گھر چھڈّ کے بھاںویں اسِیں آپݨے کھیت وِچّ اِکّ وِشال٬ پکّا گھر اُسار لِیا٬ پر نو-مُہاںدر نواں گھر ساڈے پُراݨے گھر نُۄں میرے سُپنِیاں `چۄ ہالے تِیک وی خارج نہِیں کر سکِیا۔
مل-مُۄتر نال ہتھّ-پَیر تے کپّڑے لِبّڑݨ, اݨپچھاتے راہاں/مُکاماں `تے بھٹکݨ, مُردِیاں `چ گھِرے ہۄݨ, تے سپّاں تۄں بچݨ لئی دَۄڑدِیاں-ہفدِیاں بیوسّ ہۄ جاݨ ورگے ورتارے میرے سُپنِیاں `چ وار وار ورتدے نیں٬ پر سبھ تۄں ودھّ دُہرائے جاݨ والے ورتارے ہن میرے بُۄٹ تے جُتِّییاں گُیاچ جاݨے اتے سِرۄں-تیڑۄں نںگّے ہۄ جاݨا۔ کدے مَیں گُردوارِیاں `چ آپݨِییاں گواچِییاں جُتِّییاں لبھدا لبھدا پْریشان ہۄ رِہا ہُںدّا ہاں٬ تے کدے کِسے سکُۄل `چ کۄٹ-پَیںٹ تے نَیکٹائی `چ سجِیا مَیں نںگّے پَیرِیں گھُمّ رِہا ہُںدّا ہاں۔ نںگّے پَیرِیں ہی پکھانے دی ہاجت پُۄری کرن لئی جِتھّے وی جاںدا ہاں٬ اُتھے منُکھّی گںدّگی کھِلری ہُںدّی ہَے جِہڑی میرے پَیراں٬ ہتھّاں تے کپّڑِیاں نُۄں چِمبّڑ جاںدی ہَے۔ ہوائی جہاذ `چ نںگّے پَیرِیں بَیٹھے ہۄݨا٬ بذار `چ جُتِّیئۄں بغَیر ہی تُردے ہۄݨا٬ تے ریڈِیئۄ سٹیشن `تے نگن ہالت وِچّ گائُݨا میرے سُپنِیاں `چ وار وار واپرن والِییاں گھٹناواں نیں۔
سُپنِیاں دِییاں جڑھاں دے جگِیاسُۄ اکسر کہِںدّے نیں کِہ سُپنے ساڈے جِیون وِچّ واپرِییاں گھٹناواں اتے ساڈِییاں اݨپُۄرت خاہشاں دے ساڈے اچیت من وِچّ رہِ گئے پرچھاویں ہُںدّے نیں جِہڑے چِبّ-کھڑِبّے رُۄپ وِچّ ساڈے سُپنِیاں `چ اُگّ آئُںدے نیں۔ نِکِّیاں ہُںدِّیاں نُۄں٬ باپُۄ سانُۄں آپݨے ڈکّرے ہۄ گئے بچپن دِییاں کہاݨِییاں سُݨائُںدا رہِںدّا سی: کِویں اُہدے پِئۄ نیں آپݨی چَۄداں پںدّراں ایکڑ جدّی ذمِین اپھِیم دِییاں مۄٹِییاں گۄلِییاں `چ وٹّ کے نِگلھ لئی٬ تے کِویں ساڈا باپ باراں-تیراں سال دی اُمر `چ ہی اناتھ ہۄ گِیا سی: فِر پںجّ بھَیݨاں تے اِکّ بھرا دے پالݨ-پۄشݨ اتے وِیاہُݨ-ورن دا بھارا بۄجھ اُس دے کنّہے `تے آ ڈِگّا سی۔ باپُۄ وار وار بِیاندا کِہ کِویں گھر `چ بھُجدی بھںگّ نیں باپُۄ دا بچپن لُۄہ سُٹِّیا٬ تے کِویں ذہِین-بُدھّ ساڈے باپ نُۄں سکُۄل `چ ہاذری لوائُݨا٬ ادھّی چھُٹّی گھر آئُݨا تے سکُۄل دے اںتّ `تے پہاڑے گائُݨا نسِیب ہی ناں ہۄ پائِیا۔ بالڑی اُمرے ہی اُہ سوختے اُٹھّ کے مجھّاں گائیِیاں دی دیکھ-بھالھ کردا٬ آپݨے چاچے نال کھیت `چ مِٹِّیئۄ-مِٹّی ہُںدّا٬ تے چارا وڈھّدا/کُتردا۔ جدۄں باکی بچّے سکُۄل دے خاتمے `تے چھپّڑ `چ پھٹِّییاں تۄں پُۄرنے دھۄںدے٬ باپُۄ اُنہاں نُۄں دیکھ دیکھ کے ہئُکے بھردا۔ اِس لئی میرے سُپنِیاں `چ آئُںدا باپُۄ دا ڈکّرے ہۄئِیا سرِیر شائِد اُس دی بچپن تۄں ہی ڈکّرے ہۄ گئی ذِںدّگی دا پْرتِیبِمبّ ہی ہَے۔
آپݨے نںگّ-پَیرے ہۄݨ دے سُپنے دی تہِ تِیک جاںدِیاں مَینُۄں بِیتِییاں گھٹناواں دے اچیت من `چ رہِ گئے پرچھاوِیاں والا کتھن یکِینیۄگ جاپݨ لگّ جاںدا ہَے۔ نںگّے پَیراں تے جُتِّییاں گواچݨ دا سُپنا مَینُۄں ادھّی سدی پِچھّے میرے پِںڈّ `چ لَے جاںدا ہَے۔ مۄگے شہِر تۄں دس کِلۄمِیٹر دے کچّے پھاسلے `تے وسِیا میرا پِںڈّ جِتھّے ناں بِجلی دا نامۄنِشان تے ناں کِسے گلی `تے پکّی اِٹّ دا پرچھاواں۔ کچِّییاں کںدھّاں وِچکار اُگھڑ-دُگھڑے ول-ولیویں کھا کے اِکّ دُۄجی نُۄں کٹدِییاں-مِلدِییاں گلِییاں٬ تے گلھِییاں دے اَین وِچکار کالے رںگّ دے چِکّڑ دِییاں امُکّ کاتراں! پِںڈّ دے دھُر-پُۄرب `چ اکھِیرلی گلی اُپّر ساڈا گھر! اخِیرلی گلھی `چۄں ساڈے گھر دے اَین لاگِئۄں پاٹ کے پِںڈّ دے پیٹ ولّ وِچّ نُۄں کھُبھدی ولیویںدار گلی اخِیر پِںڈّ نُۄں دۄ پھاڑِییاں `چ اَین وِچکارۄں کٹّ دیݨ والی مۄٹی گلی `چ جا رلدی سی۔ وِچکارلی گلی دا پچھّمی سِرا گُردوارے دے درواذے `تے دستک دے کے ختم ہۄ جاںدا سی۔
پچھّم وِچّ گُردوارے کۄل مُکدی مۄٹی گلی دے سِرے `تے کاٹویں لۄٹ اِکّ گلی سی جِس `تے اُتّر ولّ نُۄں مُڑدِیاں پْرائِمری سکُۄل `چ اپّڑ جائیِدا سی۔ ساڈے گھر تۄں سکُۄل تِیکر٬ تِیجی `چ پڑھدے میرے ورگے بچّے دے نِکّے نِکّے کدماں دا سفر کۄئی ستّ٬ اٹھّ مِںٹّاں `چ مُکدا سی۔
جِس دِن دا ذِکر مَیں کرن لگّا ہاں اُہ جیٹھ ہاڑ دی لٹّ لٹّ بلھدی لمکوِیں سںگّلی دی اِکّ کڑی سی۔ پہِلی آتھݨ مَیں پِںڈّ دی شاملاٹ دے مَیدان `چ آپݨے ہاݨِییاں نال کبڈّی کھیلہݨ گِیا آپݨی جُتّی گُیا آئِیا ساں۔ جُتّی اُڈّ کے کِدھرے سَیر کرن نہِیں چلی گئی سی؛ ذاہر سی کِہ اُس نُۄں کِسے شرارتی نیں چُرا لِیا سی۔ جیٹھ ہاڑ دِییاں سویراں تاں رات دِییاں تْریلاں کارن ٹھرمّیں `چ ہُںدِّییاں نیں؛ اِس لئی سویرے سکُۄل ولّ نںگّے پَیرِیں جاںدِیاں مَینُۄں بہُتی تکلِیف نہِیں ہۄئی٬ پر چھُٹّی ہۄݨ `تے جدۄں مَیں سکُۄلۄں نِکّلِیا٬ تاں سُۄرج سِخر اُتّے سی۔ کںدھّاں `چۄں ماردا سیک مَینُۄں ساڑن نُۄں پَیںدا سی٬ تے دھرتی توے واںگ تپی ہۄئی سی۔ میرِییاں نںگِّییاں تلھِییاں جدۄں بھکھی ہۄئی دھرتی `تے ٹِکِییاں٬ تاں مَیں تڑف اُٹھِّیا۔ باکی بچِّیاں دے پَیراں `چ جُتِّییاں ہۄݨ کارن اُہ دُڑںگّے ماردے تے ہسدے-کھیڈدے گھراں نُۄں جا رہے سن٬ پر مَیں پبّاں بھار تُر کے آپݨِییاں تلِییاں نُۄں سڑن تۄں بچائُݨ دی اسفل کۄشِش کر رِہا ساں۔ کُجھّ کُ کدم تپی ہۄئی دھرتی `تے تُرن بائد میرِییاں چِیکاں نِکّلھ گئیِیاں تاں ساتھِییاں `چ ہاسڑ مچّ اُٹھّی۔ مَیں آپݨے بچائۄ لئی آلھے دُیالے کِسے چِیذ دی تالاش کرن لگّا۔ سِر دے سِخرلا سُۄرج رتا کُ ڈھلھ گِیا ہۄݨ کارن کںدھّاں دے کدماں `چ کاتر کُ چھاں اُگّ آئی سی۔ من نُۄں بچائۄ دی جھُۄٹھی تسلّی دیݨ لئی مَیں کںدھّاں دی نہُں کُ بھر چھاں `تے تُر کے رۄںدا کُرلائُںدا گھر اپّڑِیا ساں۔
بچپن تۄں اَیم اے دی پڑھائی کرن تِیکر٬ تے فِر کَینڈا `چ اواس کرن دے مُڈھلے دَۄر دَۄران٬ ذِںدّگی مَینُۄں اِکّ چُݨَۄتی بݨ کے ٹکّردی رہی۔ ذِںدّگی دے مُڈھلے وِیہ پچِّییاں سالاں دا سفر سڑدِییاں دھرتِییاں اُتّے نںگّے پَیرِیں تُرن دے برابر ہی سی۔ شائِد اِسے لئی جُتّی گُیاچݨ دا تھِیم میرے سُپنِیاں نُۄں وار وار ڈںگّدا ہَے۔