دسمبّر دے اخِیر وِچّ ہۄݨ والِییاں کْرِسمِس دِییاں چھُٹِّییاں نُۄں ساڈی ماں ’وڈّے دِناں‘ دِییاں چھُٹِّییاں پُکاردی ہُںدّی سی۔ سانُۄں اِس اسلِیئت دا اِلم بہُت دیر بائد ہۄئِیا کِہ اِہ دِن ’وڈّے‘ آپݨے کدّ سدکا نہِیں٬ بلکِہ اِیسا مسِیہ دے جنم دے “پوِتّر” دِن ہۄݨ کر کے جاݨے جاںدے سن۔ اِنہاں دِناں ’چ ہی گُرُۄ گۄبِںدّ سِںگھّ دے چھۄٹے ساہِبذادِیاں دی شہِیدی نُۄں شردھاںجلی دیݨ لئی٬ اتے گُرُۄ جی ولّۄں انںدّپُر دا کِلا چھڈّݨ تۄں بائد٬ پچھّم ولّ نُۄں کِیتے کشٹمئی٬ پَیدل سفر دی یاد وِچّ٬ سِرہںدّ٬ لُدھِیاݨے٬ اتے جگرائۄں آدِک دے آلھے-دُیالھے دے پِںڈّاں `چ٬ اکھںڈّپاٹھ٬ نگر-کِیرتن اتے دھارمِک دِیوان سجائے جاںدے سن۔ اِہ دھارمِک سماگم پۄہ-ماگھ (دسمبّر-جنوری) تۄں شُرُۄ ہۄ کے مارچ دے اخِیر تِیک چلدے رہِںدّے کِئُںکِہ٬ اکتُۄبر-نومبّر وِچّ کݨکاں دِییاں بِجائیِیاں مُکّ جاݨ کارن٬ پِںڈّاں دے لۄکاں لئی٬ اپرَیل `چ ہۄݨ والی واڈھی تِیکر٬ کمّ-دھںدّے کُجھ رَیلھے ہُںدّے سن۔ باپُۄ دے کوِیشری جتھّے نُۄں اِنہاں دِناں ’چ ہۄݨ والے دھارمِک سماگماں لئی کئی کئی مہِینے پہِلاں ہی بُکّ کر لِیا جاںدا سی۔
نومبّر دے آخری دِن سن جاں دسمبّر دا چڑھدا پکھّ کِہ دُپہِر ویلے دۄ سائیِکل سوار سِںگھّ ساڈے وِہڑے وِچّ آݨ لتھّے۔ سببّ نال باپُۄ گھر ہی سی۔
-آئۄ بھائی٬ بَیٹھۄ… رسۄئی دی کںدھّۄلھی دے لاگے٬ وِہڑے وِچّ دھُپّ سیک رہے مںجّے ولّ اِشارا کردِیاں باپُۄ بۄلِیا۔
سائیِکلاں نُۄں کںدھّاں دے لڑ لا کے دۄویں سوار جھِجکدے-جھِجکدے مںجِّیاں اُتّے بِراجمان ہۄ گئے۔
-کِہڑے نگّر تۄں آئے اۄں٬ بئی جوانۄ! ساڈی ماں نُۄں چاہ دھرن لئی آکھݨ تۄں بائد٬ باپُۄ مہِماناں نُۄں سمبّۄدھت ہۄئِیا۔
-اسِیں جی دیہڑکے پِںڈّ تۄں آئے آں٬ جگراواں دے لاگِئۄں!
-پتَے نَینُۄں دیہڑکِیاں دا٬ باپُۄ نیں یکِین نالھ دُّسیا1 کِویں آئُݨے ہۄئے؟
-آئے تاں جی اِئۄں آں بئی دِیوان سجݨے اَیں ساڈے پِںڈّ چھۄٹے ساہِبذادِیاں دی شہِیدی دی یاد ’چ٬ تے نالھے نگر کِیترن نِکّلݨَے۔
-کِہڑی تارِیخ اےَ؟
مہِماناں نیں جنوری دی کِسے وِچکارلی جِہی تارِیخ دا نام لِیا۔
-میرا جتھّا تاں بھائیِئۄ ساری جنوری لئی بُکّ اےَ۔
مہِمان مُرجھاء گئے چِہرِیاں نُۄں سہِج وِچّ رکھّݨ دی کۄشِش کرن لگّے۔
-اسِیں تاں بڑی آس نال آئے سی؛ اَیتکِیں سارے نگّر دی مںگّ سی پئی رامُۄوالِیئے جتھّے نُۄں ای بُلائُݨَے٬ داہڑی نُۄں تھپتھپائُںدا اِکّ جݨا بۄلِیا۔
-گلّ اسل ’چ اِئۄں اےَ بئی جنوری-فروری تاں ہریک سال ای کئی کئی مہِینے پہِلاں ہی بُکّ ہۄ جاںدی اےَ٬ کرڑ-برڑی داہڑی ’چ اُںگلاں نال کںگھّی کردِیاں باپُۄ بۄلِیا۔
ہرے رںگّ دا گھسمَیلھا سٹُۄل مہِماناں والے مںجّے اتے باپُۄ دی کُرسی وِچکار ہاذر ہۄ گِیا۔ کچّ دے گلاساں ’چۄں بھاپھاں ماردی چاہ دی اِںتذار دَۄران ایدھر اۄدھر دِییاں ہۄر گلّاں چلدِییاں رہِییاں۔
-کۄئی ہۄر جتھّا وی اینہاں دِناں ’چ مِلݨا مُشکِل جاپدَے٬ چاہ دی پہِلی گھُٹّ نِگھارن بائد دۄہاں ’چۄں اِکّ جݨا نِراشتا دے آلم ’چۄں بۄلِیا۔
مںجّے اُدالے سںگھّݨی چُپّ جمہاں ہۄݨ لگّی۔
لمّیری ہۄ رہی چُپّ نُۄں تۄڑدِیاں باپُۄ بۄلِیا: کِسے چںگّے جتھّے دا مِلݨاں تاں مُشکِل اےَ؛ اُہ تاں اگیتے ای بُکّ ہۄ جاںدے اےَ۔
-ساڈا تاں سرنا نی٬ پارس جی! کۄئی ترکِیب کڈھّۄ؛ کِسے ماڑے مۄٹے کوِیشری جتھّے دی دسّ ای پا دِئۄ٬ ڈںگّ سارن لئی!
-کِنّے دِیوان لگّݨے آں؟
- اکھںڈّ پاٹھ دے وِچکارلے دِن نگر کِیرتن نِکّلݨَے؛ نگر کِیترن لئی تاں اِںتذام ہۄجُۄگا کِسے راگی دا٬ پر بھۄگ والے دِن دِیوان لئی اسِیں تاں آس کردے سی بئی تُہاڈا جتھّا ای درشن دیدُۄگا۔
باپُۄ دے سجّے ہتھّ دا پںجّا اُس دی داہڑی نُۄں تھاپڑݨ لگّ پِیا۔ آپݨِییاں اُپّر نُۄں اُٹھّ گئیِیاں بھواں نُۄں اہِستا اہِستا ہیٹھاں اُتاردِیاں اُہ بۄلِیا: اِکّ دِیوان تاں… جے تھۄڈا اِرادا بݨ جے… تاں میرے مُںڈّے وی لا دیݨگے۔
-تُہاڈے مُںڈّے؟ دۄہاں مہِماناں ’چۄں اِکّ دے بُلّہ پھرکے۔
-ہاں٬ میرے مُںڈّے… ہَے تاں ہالے نِکّے نِکّے پر کوِیشری ودھِییا کر لَیںدے آ… سببّ نالھ مَیں اِنہاں نُۄں چھۄٹے ساہِبذادِیاں دی شہِیدی دا پْرسںگّ یاد کرا دِتَّے!
دۄناں مہِماناں دِییاں اکھّاں اِکّ-دُۄجے نال ٹکّرائیِیاں تے اِکّ گہِری چُپّ دا پاسار کرن لئی سٹُۄل اُتّے جمّ گئیِیاں۔
دۄہاں دے چِہرِیاں ’چ اُدے ہۄئی ہِچکچاہٹ پڑھن تۄں بائد٬ باپُۄ دا چِہرا اُتّر گِیا۔
-جاں پھِر تُسِیں اِئۄں کرۄ بئی کِسے ہۄر جتھّے نُۄں پُچھّ لوۄ… مۄگے آلے بِکّر پْردیسی دا ڈھاڈی جتھّا وی ماڑا نی…پر جے کۄئی ہۄر چارا مُۄلھۄں ہی ناں بݨِیاں تاں مَیں مُںڈِّیاں نُۄں گھلّ دیواںگا۔
دۄہاں اجنبِییاں دِییاں نذراں پھیر ٹکّرائیِیاں٬ تے چُپّ دا اِکّ ہۄر آلم اُبھّرن لگّا۔
-اُرے آئۄ مںُّڈِئۄ! باپُۄ دِییاں اُںگلھاں ساڈے ولّ اُلّر کے اگّ-پِچھّے ہِلِّییاں۔
اسِیں تِنّے بھرا کتار بݨا کے مںجّے دے پُیاںد ولِّیں کھلۄ گئے۔
میری اُمر اۄدۄں 12-13 سال دی سی٬ تے بلُۄںگڑا جِہا رچھپال گِیاراں کُ سال تۄں وی نِکّا جاپدا سی۔
باپُۄ دے سدّݨ `تے٬ وڈّے بھرا بلوںتّ دی الُۄںئیِں داہڑی پھڑ-پھڑائُݨ لگّی۔
-کر بئی بلوںتّ لَیکچر٬ باپُۄ چُٹکی مار کے بۄلِیا۔ اُس نیں آپݨی ٹھۄڈی آپݨی چھاتی ولّ نُۄں کھِچّی٬ تے آپݨِییاں نذراں بلوںتّ دے چِہرے ’تے گڈّ دِتِّییاں۔
بلوںتّ نیں گلھا ساف کِیتا تے دھَۄݨ نُۄں ذرا کُ اُتاںہ نُۄں کھِچّ کے اِکّ دم بۄل اُٹھِّیا: گُرُۄ گۄبِںدّ سِںگھّ جی مہاراج آپݨے سِںگھّاں تے پروار سمیت انںدّپُر دے کِلے ’چ بِراجمان سن۔ ہذاراں دی تاداد وِچّ مُغل پھَۄجاں نیں کِلے نُۄں گھیرا گھتّ لِیا۔ سِںگھّاں دے کہِݨ `تے رات دے ہنیرے دی اۄٹ وِچّ گُرُۄ جی نیں آپݨے پروار نُۄں کِلے ’چۄں نِکّلھ جاݨ دا ہُکم دے دِتّا۔ کالھی-بۄلھی رات٬ کہِر دی سردی تے شُۄُۄکدا جھکھّڑ۔ گںگُّۄ رسۄئیِئے سمیت گُرُۄ جی دا پروار تے انیکاں سِںگھّ انںدّپُر تۄں سِرہںدّ ولّ نںگّے پَیرِیں روانا ہۄ گئے۔ پِچھّۄں مُغل پھَۄج نیں اُنہاں ’تے چڑھائی کر دِتّی۔ سرسا ندی ’تے آ کے سارے پروار دے کھیرُۄں کھیرُۄں کھیرُۄں ہۄ جاݨ دا ہال کوِیشری جتھّا اِںجھ بِیان کردا ہَے۔
مَیں آپݨی دھَۄݨ نُۄں گھُمائِیا تے جِیبھ نُۄں تھِڑکدے ہۄئے بُلّہاں اُتّے پھیرِیا۔ ساہ اںدّر کھِچدِیاں میرے مۄڈھے اُپّر نُۄں اگاسے گئے۔ مَیں آپݨے-آپ جھمکݨ لگِّییاں آپݨِییاں اکھّاں نُۄں کابُۄ کرن دا یتن کِیتا۔ پھُلِّیا ہۄئِیا لُیاب میرے گلھے وِچّۄں دی کھہِ کے گُذرِیا٬ تے تِکھّی آواذ ’چ٬ بِنا الاپ لِیاں٬ مَیں چھںدّ گائُݨا شُرُۄ کر دِتّا:
`کٹھّے رہِںدِّیاں نُۄں بِیتِییاں سی سدِییاں
مِلݨا نہی٬ چلِّییاں وِچھّڑ ندِییاں۔
بلوںتّ دا سِر اُس تۄں بہُت ہی نِیویں کدّ والے رچھپال دے سِر ولّ نُۄں اُلّرِیا٬ تے اُہناں دۄہاں نیں چھںدّ دِییاں اگلِییاں ستراں چُکّ لئیِیاں:
بِیتݨا سی بھاݨا ایویں کرتار دا٬
پَے گِیا وِچھۄڑا سارے پروار دا۔
کِنّے ہفتِیاں تۄں ہر رۄذ چلدے آ رہے رِیاذ سدکا اُنہاں دِییاں آواذاں ریل دی پٹڑی واںگ اِکّسار سن۔
اِس تۄں بائد میری واری تے پھِر بلوںتّ-رچھپال دی جۄڑی دی: چھںدّ آپݨے سِخر ولّ ودھݨ لگّا۔
دیہڑکے پِںڈّ والے سجّݨاں دِییاں اکھّاں کدے ساڈے اُپّر گڈِّییاں جاںدِییاں تے کدے آپس-وِچّ ٹکراء کے چمک اُٹھدِییاں۔
چھںدّ دا گائِن ختم ہۄئِیا تاں باپُۄ پارس دِییاں سوالِییا نذراں مہِماناں ولّ گھُمِّییاں۔ دۄہاں سجّݨاں دے بُلّہ پاسِیاں ولّ نُۄں کھِچّے ہۄئے سن۔
-ہاں جی٬ کِویں لگّے مُںڈّے؟
مہِمان فِر اِکّ-دُۄجے ولّ جھاکے۔
-کی اںتّ اےَ! اِکّ بۄلِیا۔
-کمالاں ای کری جاںدے اےَ! دُۄجے نیں ’ہاں‘ `چ ’ہاں‘ مِلائی۔
پارس باپُۄ دے چِہرے ’تے لالی چھلکݨ لگّی۔ اُس دِییاں اکھّاں کدے ساڈے ولّ جھات ماردِییاں تے کدے مہِماناں ولّ۔
-فِیس کی آ اِنہاں دی٬ پارس جی؟
باپُۄ سِر گھُماء کے مُسکْرائِیا۔
-تُسِیں اِنہاں نال آپݨا بُتّا سارۄ؛ اِنہاں کۄلھ مسالا ہالے بسّ اِکّ دِیوان جۄگا ای اےَ٬ اَیویں ڈیڈھ کُ گھںٹّے کُ جۄگا۔ جۄ کُجھ دیݨا ہۄئِیا دے دِئۄ؛ نہِیں دیݨا تاں ناں دیئِئۄ! تھۄڈا کمّ سر جُۄ تے مُںڈِّیاں دا شُگل ہۄ جُۄ!
***
اگلے دِن مۄگے جاݨ دی تِیاری ہۄ گئی۔ مَینُۄں باپُۄ دے سائیِکل دے کَیرِیئر اُپّر تے رچھپال نُۄں بلوںتّ والے سائیِکل دے کَیرِیئر اُپّر بِٹھا لِیا گِیا۔ بجاذی دی دُکان تۄں اِکّۄ رںگّ دے مۄٹے جِہے کپّڑے ساڈے تِنّاں لئی پڑواء لئے گئے۔ اُسے دُکان ’تے بَیٹھے درذی نیں پھِیتا ساڈے گلھاں٬ باہاں٬ لکّاں تے لتّاں دے اُدالے-پدالھے گھُمّائِیا تے چار پںجّ دِن دا اِکرار دے کے کپّڑا آپݨے پِچھاڑی رکھّ دِتّا۔ مین بذار `چۄں سُۄٹاں دے کپّڑے نال میلھ کھاںدے رںگّ دِییاں پگّاں رںگّاء لئیِیاں گئیِیاں۔
اگلے دِن٬ کئی دِناں دی لمّی غَیرہاذری `تے نِکلݨ تۄں پہِلاں باپُۄ نیں بیبے نُۄں ہدائِتاں دے دِتِّییاں: مُںڈِّیاں نُۄں ہر رۄذ واںگ سویرے چار وجے جگا لَیݨَے تے نہائُݨَے نلھکے دے تاذے پاݨی نال۔ اُس تۄں بائد چاہ تے پِنِّییاں تے پھِر اِنہاں دِییاں چَۄںکڑِییاں پیٹی اُتّے۔ ساہِبذادِیاں دا سارا پْرسںگّ اِنہاں نیں اُچّی اواذ وِچّ گائُݨَے٬ تے دِلجِیت کُرے٬ تُۄں سُݨنَیں! میرِییاں ہدائِتاں ’چ کۄئی کمی-پیشی نہِیں رہِݨی چاہِیدی!
***
سائیِکل اُتّے دیہڑکے پِںڈّ پہُںچّݨ دا ’رُۄٹ‘ بلوںتّ نیں ساڈے گواںڈھی راجے-سِکھّ تائِیا نگِںدّر سِئۄں تۄں پہِلی رات ہی پُچھّ لِیا سی۔ دیہڑکے پِںڈّ دا دِیوان٬ اکھںڈّپاٹھ دے بھۄگ تۄں بائد٬ دُپہِر دے گِیاراں-باراں وجے ارمبھّ ہۄݨا سی٬ اِس لئی پچّی تِیہ مِیل دے کچّے سفر لئی سوختے نِکّلݨا ذرُۄری سی۔
سُۄرج دی ٹِکّی ہالے دھرتی دے سِرہاݨے والھے پاسے رذائی ’چ مُۄںہ لپیٹی پئی سی کِہ بلوںتّ نیں سائیِکل دے ٹائِراں دی نبذ اُںگلھاں تے اںگُّۄٹھے نالھ ٹۄہی۔ دۄہاں چکِّیاں `چ ہوا پُۄری سی۔ آپݨے مُۄںہ اُپّر٬ نکّ تِیک مار کردی ڈھاٹھی بنّہ لَیݨ تۄں بائد٬ بلوںتّ نیں٬ سائیِکل دی کاٹھی نُۄں ہَیںڈل نالھ جۄڑدے ڈںڈّے اُدالھے پُراݨے کپّڑے لپیٹ کے٬ اُنہاں اُدالھے اِکّ رسّی گھُٹّ کے بنّہ دِتّی۔ بیبے نیں کھۄئے دِییاں چھے-ستّ پِنِّییاں اِکّ پرنے ’چ لپیٹ کے کپّڑے دے اِکّ تھَیلے ’چ بِراجمان کر دِتِّییاں۔ اِس تھَیلے نُۄں بلوںتّ نیں سائیِکل دے ہَیںڈل نالھ لٹکاء دِتّا۔
جھۄلھِیدار پجامے٬ تے گۄڈِیاں نُۄں چھُۄںہدے کالراں والھے کُڑتے٬ ساڈے سرِیراں اُدالھے لِپٹ گئے۔ بیبے دِییاں بُݨِییاں٬ مۄٹی اُنّ دِییاں سوَیٹراں ساڈے سِراں نُۄں پلھۄس کے ساڈے کمِیذاں دے اُدالھے لِپٹ گئیِیاں۔ بھُۄرے کپّڑے دے بݨے٬ ربڑ دے تلھِیاں والے بُۄٹاں دے تسمیں کسّ لئے گئے۔ چھۄٹا رچھپال٬ جِہڑا آپݨے پںجّوِیں دے ہمجماتِییاں وِچّۄں کدّ اتے اُمر ’چ شائِد سبھ تۄں چھۄٹا سی٬ نُۄں کاٹھِیئۄں مُۄہرلے ڈںڈّے دِتّا اُپّر بِٹھاء دِتّا گِیا۔ سُنّسان وِہڑے `چ پسّری گاہڑی دھُںدّ کںدھّاں نُۄں لُکۄ رہی سی۔
درواذِئۄں باہر نِکّلھدِیاں ہی بلوںتّ نیں سائیِکل دے پَیڈل ’تے آپݨا پںجّا ٹِکاء دِتّا۔ سائیِکل نیں جِئۄں ہی سپِیڈ پھڑی٬ تاں مَیں پلاکی مار کے پِچھلی کاٹھی (کَیرِیئر) ’تے بَیٹھ گِیا۔ رامُۄوالھے تۄں دیہڑکے نُۄں جاںدِیاں پہِلا پِںڈّ بُٹّر آئُݨا سی جِتھّۄں دے ہائی سکُۄل وِچّۄں بلوںتّ نیں ہالے بِیتے سال ہی دسوِیں پاس کِیتی سی۔ اِس لئی بُٹّر تِیک دے رستے دا کُلّ ویروا اُس نُۄں کوِیشری دے درجݨاں وار گائے کِسے بِرتاںتک چھںدّ واںگ یاد سی: کِتھّے مۄڑ آئُںدا سی٬ کِتھّے ڈںڈّی جِہی بݨدی سی٬ کِتھّے سجّے جاں کھبّے پاسے نُۄں بُرک جِہا مار کے سائیِکل نیں اِکّ دم پھیر سِدھّے نِکّلݨا سی٬ تے کِہڑے تھاں `تے٬ رستے نُۄں چِیردی کِسے آڑ جاں کھالھے کارن٬ سائیِکل نیں چُبھّی جِہی مارنی سی جاں اُپّر نُۄں ہِچکی جِہی لَیݨی سی۔
پھِرنِیئۄں نِکّلھ کے بُٹّر دے راہ چڑھدِیاں ہی بلوںتّ نیں سائیِکل نُۄں ریل-گڈّی بݨا دِتّا۔ سائیِکل سںگھّݨی دھُںدّ نُۄں تِیر واںگ چِیردا جا رِہا سی۔ دھُںدّ اینی گاہڑی سی کِہ کچّے رستے تۄں وِیہ کرماں دے فاسلے ’تے پھَیلری ہڈّارۄڑی پار کر جاݨ دا اہِساس وی سانُۄں ہڈّاں دے مُشک نالھ ہی ہۄئِیا۔ رچھپال نیں سائیِکل دے ہَیںڈل نُۄں وِچکارۄں جہِئۄں دۄہاں ہتھّاں نالھ گھُٹّ کے پھڑِیا ہۄئِیا سی۔ بلوںتّ چُپّ سی کِئُںکِہ اُس دا سارا دھِیان٬ سائیِکل دے اگاڑی٬ دس-پںدّراں کدماں کُ تِیک نذر آئُںدے رستے اُپّر ہی کیںدرت سی۔ دس-پںدّراں کدماں تۄں اگّے دھُںدّ دی مۄٹی کںدھّ سی: جِئۄں جِئۄں سائیِکل اگّے ودھدا٬ تاں کںدھّ وی اگّے ہی اگّے تُردی جا رہی سی۔ سِیت ہوا نالھ ٹھر گِیا٬ بلوںتّ دا نکّ سُرڑ-سُرڑ کرن لگّا۔ دھُںدّ نیں ساڈے کپّڑِیاں `چ سِلّہ پھُۄکݨی شُرُۄ کر دِتّی۔ بلوںتّ بِںدّے بِںدّے سجّے ہتھّ نُۄں ہَیںڈل تۄں لہُںدّا تے اکھّاں ’چۄں نِکّلھ رہے پاݨی نُۄں ساف کر لَیںدا۔
ہالے ڈیڈھ کُ مِیل دا سفر ہی تَیء ہۄئِیا ہۄویگا کِہ رچھپال دبّوِیں چِیک ’چ رۄݨ لگّ پِیا۔
بلوںتّ نیں بریک مارے تے مَیں اِکّ دم چھالھ مار کے کَیرِیئر تۄں اُتّر گِیا۔
-کی ہۄ گِیا؟ بلوںتّ نیں سائیِکل دی کاٹھی تۄں اُتّر کے رچھپال نُۄں پُچھِّیا۔
رچھپال ہُݨ اُچّی اُچّی رۄݨ لگّا۔ بلوںتّ نیں اُس نُۄں ڈںڈّے تۄں اُتار لِیا۔
-اۄئے دسّ تاں سہی کی ہۄ گِیا تَینُۄں؟
-اُںگلاں… رچھپال رۄںدِیاں رۄدِیاں بسّ اینا ہی کہِ سکِیا۔
-کی ہۄ گِیا تیرِییاں اُںگلھاں نُۄں؟
-اُںگلھاں ’چ کںڈّے چُبھدے اےَ! اُس دے بُلّہ پاسِیاں تۄں ہیٹھاں نُۄں لُڑکے ہۄئے سن تے ہیٹھلے بُلّہ دا وِچکارلا پاسا گۄلائی اختِیار کر کے اُس دے ہیٹھلے دںدّاں ’تے چھتردھاری ہۄ گِیا سی۔
بلوںتّ نیں رچھپال دِییاں اُںگلاں نُۄں آپݨے ہتھّاں ’چ لِیا تے بۄلِیا: اۄئے کُش نی ہۄئِیا! اُںگلاں ٹھںڈّی ہوا نالھ ٹھر گئیِئَں! ہُݨے ٹھِیک کر دِنّے آں!
اُس نیں رچھپال دے اِکّ ہتھّ نُۄں آپݨے یکھّ ہۄئے ہتھّاں ’چ لَے کے رگڑنا شُرُۄ کر دِتّا۔ مَیں اُس دے دُۄسرے ہتھّ `تے آپݨا ہتھّ گھسائُݨ لگّا۔ رچھپال دے لگاتار نِکّلھ رہے ہٹکۄرے دۄ کُ مِںٹّاں بائد چھِجّݨ لگّے۔
-ٹھِیک اَیں ہُݨ? بلوںتّ نیں رچھپال دا مۄڈھا ہلُۄݨِیاں۔
رچھپال نیں اکھّاں نُۄں جھمک کے اُنہاں `چۄں نمی جھاڑی تے چُپّ-چاپ سِر نُۄں ہیٹھاں-اُپّر کِیتا۔
بلوںتّ نیں جھۄلھے `چۄں پِنِّییاں والھا پرنا کڈھِّیا٬ تے پِنِّییاں نُۄں جھۄلھے ’چ سُٹّ کے٬ پرنا رچھپال دے ہتھّاں اُدالھے لپیٹ دِتّا۔
سُۄرج نیں بھاویں سِر اُٹھاء لِیا سی٬ پر دُۄر دُۄر تِیک پسّرے٬ دھُںدّ دے مۄٹے تمبُّۄ کارن٬ اُہ نذر تۄں ہالے وی اۄجھلھ سی۔ سُۄرج چڑھ جاݨ کارن٬ ہُݨ آلھے-دُیالھے ’چ سِرف چِٹّا ہنیرا ہی رہِ گِیا سی٬ تے دِسݨ-ہدّ دس-پںدّراں کدماں تۄں ودھ کے وِیہ کُ کدماں `تے کھِسک گئی سی۔ ہُݨ آلھے-دُیالھے ’چ کھلۄتے گھۄن-مۄن بِرکھاں دے جھائُلھے جِہے وی نذرِیں آئُݨ لگّ پئے سن۔
جدۄں اسِیں بُٹّر والھے سُۄئے `تے اپّڑے٬ تاں دھُںدّ وِچّۄں٬ سِراں ’تے جھُمبّ ماری٬ کھیتاں ولّ نُۄں جا رہے لۄکاں دے بھُۄتِییا-آکار نذرِیں پَیݨ لگّے۔ بلوںتّ دے مگرلے پاسے بَیٹھا ہۄݨ کر کے٬ مَیں تاں سِیت ہوا دے کہِر تۄں رتا کُ بچِیا ہۄئِیا ساں٬ پر رچھپال دے نکّ دی کۄمپلھ پالھے نالھ ٹھر کے نِیلی ہۄئی پئی سی۔
سُۄئے دے پُلھ ’تے٬ مۄٹے کھیس دی بُکّلھ ماری٬ ادھّ-کھڑ اُمر دا اِکّ وِئکتی سِگرٹ دے سُۄٹے لا رِہا سی۔ اُس دی “لَیمپ” مارکا سِگرٹ دی بۄء اسِیں کئی کدم پہِلاں ہی سُںگھّ لئی سی۔ اُس دے نیڑے اپّڑدِیاں بلوںتّ نیں سائیِکل ہَۄلھی کِیتا تے مَینُۄں پِچھلے کَیرِیئر تۄں اُتّر جاݨ لئی کِہا۔
-ساسری `کال…کِویں اےَ بائی سِںیاّں؟ بلوںتّ٬ سِگرٹی وِئکتی نُۄں سمبّۄدھت سی۔
-تُۄں سُݨا بئی چۄبرا! چُٹکی مار کے سِگرٹ تۄں راخ جھاڑدِیاں سِگرٹی بۄلِیا۔
-تِیلاں والی ڈبّی چاہِیدی سی بھۄرا کُ! بلوںتّ دے بۄل دی کمبّݨی سِگرٹی نیں ذرُۄر بھامپ لئی ہۄویگی۔
-ہَیںء؟ اُہ تْربھک کے بۄلِیا۔ تِیلاں والھی ڈبّی؟
-ہاں٬ تِیلاں والھی ڈبّی!
-کی کرنی آں؟
-ہتھّ ٹھرگے اےَ جُیاکاں دے٬ بلوںتّ ساڈے ولِّیں جھاک کے مِمکِیا۔ – میرا `رادا اےَ بئی اَۄس سلواڑھ نُۄں اگّ لا کے ذرا سیک لئیِئے۔
ساڈے اگّ سیکݨ تۄں بائد سائیِکل پھیر ہرکت `چ آ گِیا۔ اَیتکِیں رچھپال دی سِیٹ پِچھلی کاٹھی اُتّے ہۄ گئی تے مَیں مُۄہرلے ڈںڈّے ’تے سوار ہۄ گِیا۔ سُۄئے دی پٹڑی ’تے سائیِکل دھُۄڑاں پٹدا جا رِہا سی۔ گِٹھّ٬ گِٹھّ دا کدّ کر گئیِیاں کݨکاں اُپّر پئی تْریل ساف دِسدی سی۔ کچّے رستے دا ریتا تے مِٹّی سِلّہ نالھ بھرے ہۄئے سن۔ پتِّیاں تۄں بغَیر پِںجّر جاپدے٬ اُداس دْرختاں اُپّر٬ آپݨے کھمبھّاں نُۄں مۄڈھِیاں واںگ سُںگّیڑ کے بَیٹھے ہۄئے کاں اُڈّݨ دی ہِمّت گُیا بَیٹھے سن۔
پںجّ چھے مِیل چلّݨ تۄں بائد٬ کماد جاں سلواڑھاں نالھ ڈھکی٬ کِسے پردے والھی تھاں `تے اسِیں سائیِکل تۄں اُتّردے تے پِشاب کرن دے بہانے بلوںتّ نُۄں دم دُیا دِںدّے۔ تیذ ہوا ’چ سائیِکل چلائُݨ نالھ بلوںتّ دا ذۄر لگّݨ کارن نَۄ کُ وجدے نُۄں اُس دے پیٹ ’چ تِتلِییاں اُڈّݨ لگِّییاں۔ سُنّسان تھاں ’تے کھلۄتے اِکّ نلھکے کۄلھ اُس نیں سائیِکل رۄکِیا تے دۄ تِنّ پِنِّییاں نِگھارن بائد پیٹ پاݨی نالھ بھر لِیا۔
میرے ہتھّ٬ پرنے ’چ لپیٹے ہۄئے سن٬ اِس لئی ٹھںڈّ سِرف اکھّاں تے نکّ ’تے ہی مار کردی سی۔ کئیِیاں پِںڈّاں دِییاں پھِرنِییاں ناپدے تے کئی وِںگّ-تڑِںگّے رستِیاں دا بھرمݨ کردے کردے٬ اخِیر اسِیں دیہڑکے جا سِر کڈھِّیا۔
گُردوارے ساڈا بھرواں سواگت ہۄئِیا۔ گُردوارے دی اِمارت چھۄٹی ہۄݨ کر کے٬ گُردوارے دے ساہمݨے والے مَیدان وِچّ ہی چانݨِییاں لگِّییاں ہۄئیِیاں سن جِنہاں دے ہیٹھ پٹِّییاں وِچھِییاں ہۄئیِیاں سن۔ گُرُۄ گْرںتھّ ساہِب دی بِیڑ٬ چانݨی دے ہیٹھ٬ گُردوارے دے مُکھّ گیٹ دے نیڑے جیہے ششۄبھت سی۔ لںگّر وِچّۄں لَۄںگ-لاچِییاں تے بھرویں مِٹھّے والھی چاہ چھکائُݨ تۄں بائد جدۄں سانُۄں دِیوان وِچّ لِیاںدا گِیا٬ تاں ساڈے اِکّۄ رںگّ دے کپّڑِیاں تۄں ساڈے کوِیشر ہۄݨ دا اںدّاذا لا لَیݨ نالھ٬ سںگّت وِچّ گھُسر-مُسر ہۄݨ لگّی۔ سارا پِںڈّ دِیوان وِچّ ہاذر ہۄݨ کارن٬ دِیوان وِچّ ہوا گُذرن جۄگری جگاہ وی خالی نہِیں سی۔ ایڈا وڈّا اِکٹھّ دیکھ کے میرے اںدّر جھُݨجھُݨی پھُٹّݨ لگّی۔
سٹیج سَیکٹری نیں آپݨے سںکھّیپ بھاشݨ ’چ ساڈے جتھّے دی تارِیف کردِیاں اِہ بھیت وی کھۄلہ دِتّا کِہ دھارمِک ستھان `تے اِہ کوِیشری گائُݨ دا اِہ ساڈا پہِلا بکائِدا پْرۄگرام سی۔
آپݨے پِںڈّ تۄں دیہڑکے تِیک دے سائیِکلی سفر دا پالھا میرے ہڈّاں تِیک ہالے وی جمِّیاں پِیا سی۔
جِئۄں ہی اسِیں مائیِکرۄفۄن دے ساہمݨے ہۄئے٬ سںگّت اُپّر خامۄشی دھُۄڑی گئی۔ ایڈے وڈّے اِکٹھّ نُۄں دیکھ کے میرِییاں لتّاں تھِڑکِییاں۔ چھۄٹا رچھپال ڈَۄر بھَۄر ہۄئِیا کھلۄتا سی۔
بلوںتّ نیں پھتیہ بُلائی تے اُہ سںگّت نُۄں سرسا ندی اُتّے لَے گِیا۔ سرسا ندی اُتّے کالھی-بۄلھی سِیت رات وِچّ کہِر دا جھکھّڑ جھُلّݨ لگّا۔ چار کُ مِںٹّاں بائد٬ گُرُۄ جی دے پروار دے کھیرُۄں-کھیرُۄں ہۄ جاݨ والھا چھںدّ سپِیکر اُتّے گُۄںجݨ لگّا۔ تِکھِّییاں آواذاں ’چ ساڈے ولّۄں گائِیا چھںدّ جدۄں سماپت ہۄئِیا تاں ساڈے ساہمݨے بَیٹھے نِہںگّ باݨے والھے اِکّ سِںگھّ نیں ’بۄلیئئء سۄ نِہال‘ دا لمّاں جَے-کارا چھڈّ دِتّا۔ ساری سںگّت ’ستِ سْری آکال‘ دے جواب نالھ گُۄںج اُٹھّی۔
جَیکارا مُکّدِیاں ہی سںگّت ’چۄں درجݨاں وِئکتی اِکّ اِکّ رُپَییا جیباں ’چۄں کڈھّ کے ساڈے ولّ ودھݨے شُرُۄ ہۄ گئے۔ ویکھدِیاں ہی ویکھدِیاں ساڈے ساہمݨے رکھّے میذ اُپّر مائِیا دا ڈھیر لگّ گِیا۔
رُۄپَییاں والھے لۄک جِئۄں ہی آپݨی آپݨی جگہا `تے واپِس پرتے٬ بلوںتّ٬ گُرُۄ جی دے اتِئںتّ بھرۄسییۄگ رسۄئیِئے گںگُّۄ نُۄں سٹیج `تے لَے آئِیا۔ گںگُّۄ٬ گُرُۄ جی دی ماتا گُجری نُۄں٬ آپݨے پِںڈّ کھیڑی٬ آپݨے گھر ’چ شرن لَیݨ لئی منائُݨ لگّا۔ ماتا جی تے ساہِبذادے مائِیا دی گٹھڑی سمیت گںگُّۄ دے چَۄبارے وِچّ چلے گئے۔ گںگُّۄ ہیٹھاں رسۄئی ’چ آٹا گُنہ رہی آپݨی ماتا نُۄں کہِݨ لگّ پِیا: “آکھاں مَیں جھِجک٬ جھِجک کے٬ اِکّ گلّ جے منّے ماں؛ بݨِیاں کمّ ربّ-سببِّیں٬ پاوِیں ناں ننّے ماں؛ دَۄلت تکّ اکھّاں مِیٹݨ, اکل دے انّہے ماں٬ آئی ہَے مساں اڑِکّے٬ کرِیئے ناں خَیر ناں؛ مار دیئیِئے دادی پۄتے٬ دے کے تے ذہِر ماں٬ مائِیا رہِ جائۄُ پلّے!” ماتا گںگُّۄ نُۄں اکْرِتگھݨ بݨن ’تے لائݨتاں پائُݨ لگّی: سڑجے تیری جِیبھا گںگُّۄ٬ پھُرنا کی پھُرِیا وے؛ نِمک ہرامی بݨ ناں٬ ذالم بے-گُرِیا وے؛ جِس نیں بݨائِیا پاڑیں٬ اُس دا ڈھِڈّ چھُرِیا وے! یُۄسف دی کِیمت پا ناں٬ سُۄت دی اٹّی وے؛ بھرکے تے ڈۄبے بیڑا٬ پاپ دی کھٹّی وے؛ مائِیا نیں نالھ ناں جاݨا!
ساہِبذادِیاں نُۄں کںدھّاں ’چ چِݨے جاݨ تِیکر دے اِتِہاس دے اہِم پڑاواں نُۄں چِتردے چھںدّ جِئۄں ہی ختم ہُںدّے تاں مائِیا دی ڈھیری ہۄر وڈّی ہۄئی جاںدی۔ شہِیدی پْرسںگّ جدۄں ماسُۄم بچِّیاں نُۄں کںدھّاں وِچّ چِݨے جاݨ والے پڑاء ’تے اپّڑِیا تاں سںگّت وِچّ چھائی خامۄشی ہۄر ڈُۄںگھی ہۄ گئی۔ اَۄرتاں والھے پاسِئۄں سِسکِییاں سُݨائی دیݨ لگِّییاں٬ تے مرداں والھے پاسے ہَۄکے اُگّݨ لگّے۔ اُچِّییاں اواذاں ’چ لگاتار ڈیڈھ گھںٹّا گائی جاݨ کارن ساڈے سرِیر پسِینے ’چ تر ہۄ گئے٬ تے ہڈّاں `چۄں سیک نِکلݨ لگّا۔
دِیوان دی سماپتی جِئۄں ہی ہۄئی٬ بچِّیاں تے اَۄرتاں نیں ساڈے اُدالھے جھُرمٹ بنّہ لِیا۔ کۄئی اَۄرت سانُۄں بُکّلھ ’چ لوے٬ کۄئی سِر پلھۄسے٬ تے کۄئی مۄڈھِیاں نُۄں تھاپڑا دےئی جاوے: ہر پاسِئۄں آواذاں آئی جاݨ: جِئۄںدے رہۄ! جُگ جُگ جِیوۄ! دھنّ تُہاڈی ماں٬ بچِّئۄ٬ جِس نیں ایڈے ہۄݨہاراں نُۄں ’جرم‘ دِتّا! دیکھۄ نی نِکّے نِکّے جواک کمالاں ای کری جاںدے اےَ!
اینِییاں تارِیفاں سُݨ کے اُس سویر جھلّی کہِر دی ٹھاری دی یاد دِماغ `چۄں نُچّڑ گئی۔