ڈا سوراجبِیر دے ناٹک- سںگّْرہِ ’اِہ گلّاں کدے پھیر کراںگے‘ وِچّ چھے لگھُۄ ناٹک/سکِٹّ اتے اِکاںگی شامِل کِیتے ہۄئے ہن جۄ اُس نیں پِچھلے دس سالاں دے سمیں وِچّ لِکھے اتے کیول دھالِیوال نیں آپݨِییاں مںچّی پیشکارِییاں راہِیں سمے سمے درشکاں دے سنمُکھّ کِیتے۔ ڈا. سوراجبِیر دے پہِلے سارے وڈّے ناٹک وی کیول دھالِیوال نیں ہی مںچِّت کِیتے ہن۔ ڈا. سوراجبِیر پںجّابی دا سمرتھّ٬ گمبھِّیر اتے سںوّیدنشِیل ناٹککار ہَے۔ اِس ناٹ پُستک تۄں پہِلاں اُس نیں پںجّابی ناٹک-ساہِت وِچّ کلاسِک ناٹک دا درجا رکھّدے وڈّے ناٹک٬ دھرمگُرُۄ (1999), کْرِشن (2001) اتے شائِری (2004) دی سِرجݨا کِیتی ۔ سوراجبِیر نیں آپݨی سِرجݨ پْرکْرِیا دے پہِلے دَۄر وِچّ اِتِہاس٬ مِتھِہاس ’چۄں کتھا لَے کے اجۄکے سمیں دِییاں پْرستھِتِییاں نُۄں سمجھݨ سمجھائُݨ دا یتن کِیتا۔ اُہ دھرم٬ سِیاست اتے سماجِک رہِتل وِچّ پئیِیا وِرۄدھتاواں اتے دۄغلیپݨ نُۄں اجَۄکے سںدّربھ وِچّ پیش کردا ہَے۔ اُس دے ہۄر پْرسِدھّ پُۄرے ناٹک میدنی (2002), کلّر (2007), مسِّیا دی رات (2013), ہکّ (2015), اگنِیکُںڈّ (2016), تسوِیراں (2017) ہن۔

پںجّاب دی سماجِک سبھِیاچارک رہِتل وِچّ پِتّر ستّا بھارُۄ رُۄپ سمائی ہۄئی ہَے اتے اِس وِچّ جن مانس آپݨِییاں مانسِک گْرںتھِّییاں وِچّ رِشتِیاں دِییاں پِیڈِییاں گںڈھّاں ساہِت پِترکی وِچّ جِئُںدا ہَے۔ پَیداواری سادھناں دے بدلاو اتے اُہناں وِچّ اَۄرت دی بھرپُۄر بھاگِیدار ہۄݨ دے وابجُۄد وی اَۄرت سماجک رِشتِیاں دِییاں اںدّرلِییاں پرتاں وِچّ گَۄݨ ستھِتی وِچّ ہی ہَے۔

اِس ناٹک سںگّْرہِ دے پاتر سماجِک رہِتل وِچّ پئیِیاں پِتّر-ستّا دِییاں مانتاواں نُۄں پہِلاں تاں آپݨی ذِںدّگی وِچّ برداشت کری جاںدے ہن پر ناٹک دے اںتّ اُتّے ردّ کردے ہۄئے بدلاء لئی ذمِین تِیار کردے ہن۔ ساڈے سماج دا نذرِییا جے اَۄرتاں (ماں٬ دھی٬ بِیوی٬ بھَیݨ) پْرتی اجِہا ہَے تاں اِہ سماج بدلݨ دی لۄڑ ہَے۔ ’اِہ گلّاں کدے پھیر کراںگے‘ ناٹک دے پاتر سوال اُبھاردے ہن اتے ناٹک دے کِردار پْرستھِتِییاں چۄں ہلّ لبھّدے دِسدے ہن۔ اِنہاں ناٹکاں دا سُنیہا سوالاں وِچّ ہی پِیا ہۄئِیا ہَے۔ ناٹک دی سفلتا اِس وِچّ ہی ہُںدّی ہَے کِہ اُہ درشک/پاٹھک نُۄں بے چَین(Upset) کرے۔ کۄئی بھاشن ناں دیوے۔ ہلّ ناں دیوے سگۄں درشک خُد سوالاں دے ہلّ لئی٬ اُنہاں ناںہ-واچک پْرستھِتِییاں دے رُۄ-ب-رُۄ ہۄ کے اُنہاں دے ہلّ لبھّݨ ولّ آپݨی یاترا آرمبھّ کرے اتے بدلاء دے رستے تُرے ۔

اِس ناٹ سںگّْرہِ وِچّ اِکّ پاتری (سۄلۄ) ناٹک ہن ۔ ناٹک-وِدھا مںچّی پیشکاری راہِیں ہی آپݨا سِرجݨاتمک اکار گْرہِݨ کردی ہَے۔اسل وِچّ اِکّ پاتری جاں دۄ-پاتری ناٹک-اداکار اتے نِردیشک دے ناٹک ہُںدّے ہن۔ نِردیشک دی وِشے نُۄں سمجھݨ اتے اُس دے اںدّر پئی ناٹکی ٹَیکسٹ تکّ رسائی ہی ناٹک دی پیشکاری دے مِیار نُۄں تہِ کردی ہَے۔ سںسّار ناٹک ساہِت وِچّ اِکّ-پاتری ناٹکاں دی ویٹِںگّ پھار گۄدۄ تۄں بائد لمّی پھہِست ہَے۔ پںجّابی وِچّ اِکّ-پاتری ناٹک وِیہوِیں سدی دے تِیجے چَۄتھے دہاکے تۄں لِکھے جاںدے رہے ہن ۔ نیڑلے سمِیاں وِچّ سماج وِچّ سمُۄہِک بھاگِیداری دی پْروِرتی دے گۄݨ ہۄݨ نال اِس دا کۄمل کلاواں دی پیشکاری اُتّے وی اسر پِیا اتے ساہِت وِچّ اِکہِرے ورتارے وِچّ اِسدا نِوارݨ ہۄݨ لگّا۔ اِکِیوِیں سدی دے پہِلے دہاکے تۄں پںجّابی وِچّ اِکّ-پاتری ناٹک لِکھݨ دا رُجھان ودھِیا ہَے ۔ نِردیشک تکنالۄجِیکل یُگتاں دی ورتۄں نال اِکّ پاتری دی ناٹک وِچّ لمبّی منۄبچنی نال پَیدا ہۄئی کارج دی کھڑۄت دے کھپّے نُۄں پُۄر لَیںدا ہَے۔

ناٹککار کۄل پاتر دی منۄدشا نُۄں بِیانݨ لئی بھاشا ہی مُکھّ ہتھِیار ہُںدّا ہَے۔ اِہ گلّاں کدے پھیر کراںگے‘ دے ناٹکاں وِچّ گِیتاں اہِم بھُۄمِکا ہَے ,اُہ جِتھّے ناٹک دی تۄر نُۄں اگاہ لِجاںدے ہن اُتھے پاتر دی منۄ دشا نُۄں بِیانݨ وِچّ ہۄر سہائی ہُںدّے ہن۔ اِہناں ناٹکاں وِچلی بھاشا-جُگت درشکاں دِییاں منۄ-اِںدرِییاں دے سُݨن تۄں اگاںہ سۄچݨ, سمجھݨ اتے دِل-دِماگ نُۄں ہلُۄݨدی ہَے۔’اِہ گلّاں کدے پھیر کراںگے وِچّ اِکّ سںوّاد-پاٹھ ہَے جۄ پاٹھک دے کنّاں نیں سُݨنا ہَے پر اِنہاں سارے ناٹکاں وِچّ اِس سںوّاد-لِکھت دے نال اِکّ سب-ٹَیکسٹ سںوّاد (Sub-Text) وی پیش ہۄ رِہا ہَے جۄ پیشکاری سمیں درشک بھلِیبھاںت دیکھ/سُݨ سکدا ہَے۔ ناٹکاں دی سمُچّی بݨتر وِچّ دِسدے بھاو(Manifest content) دے نال بِمبّاں دی بھاشا وِچّ پیش باتن بھاو (latent content) وی اُجاگر ہُںدّا ہَے جۄ رںگّمںچّی پاٹھ-پیشکاری سمے پاتر دی ویش بھُۄشا٬ ہاو بھاو اتے اُس دِییاں سرِیرک مُدراواں راہِیں اِکّ سُر ہۄ کے پْرواہِت ہۄ رِہا ہُںدّا ہَے۔

سںوّاد دا بہُت وڈّا مہتّو ہَے۔ ناٹک دی پیشکاری سمیں جِتھّے پاتراں دے بۄلاں دا پْربھاو درشک اُتّے پَیںدا ہَے٬ اُتھّے نِردیشک٬ اداکار دی سرِیرک مُدرا٬ اُس دے چِہرے دے ہاو-بھاو اتے سںوّاد راہِیں پاتر سِرجݨ وِچّ وڈّا یۄگدان پائُںدا ہَے۔ مِسال دے تَۄر ’تے ’سبھ تۄں چںگّی جنانی ناٹک وِچّ پاتر دے سںوّاد /بھاشا دے نال نال سرِیرک کِرِیاواں اتے پْرتِیک دے تَۄر ’تے ورتِییاں جاݨ والِییاں وستاں دا پْریۄگ اِک ودھِییا جُگلبںدّی ہَے۔ نائِکا دے سِرہاݨے دے پْریۄگ کرن دے اںدّاذ وِچّۄں ہی اُس دی منۄدشا دے درشن ہُںدّے ہن جۄ اُس دے بۄلاں نُۄں ہۄر گہِرائی پْردان کردے ہن۔ اِس ناٹک وِچّ نائِکا ولّۄں بُلوائِیا سںوّاد اُس دی سرِیرک ویدنا دے نال من دی ویدنا اتے وںڈّی ہۄئی رُۄہ دی بات وی پائُںدا ہَے۔ سبھ تۄں چںگّی جنانی اَۄرت دے اِنسانی ہکُۄک دی درد--داستان ہَے جِہڑی کیول ’بھُۄیا’بݨ کے رہِ گئی ہَے۔ اُس دِییاں سرِیرک ,مانسِک اتے اِنسانی لۄڑاں سماجِک رہِتل وِچّ کۄئی تھاں نہِیں رکھّدِییاں۔ جِتھّے ناٹک وِچّ پیشکاری والے بۄل کنّاں وِچّ پَیںدے ہن٬ اُتھّے ابۄل بۄل وی درشک تکّ رسائی کردے ہن۔ اِہ ہی سوراجبِیر دی ناٹکی - بھاشا دا کمال ہَے۔

اِس ناٹ پُستک دے سارے ناٹک اَۄرت سرۄکاراں نال سبںدھِّت ہن۔ سماجِک رہِتل وِچّ دھی٬ بھَیݨ, پتنی٬ ماں پْرتی سماج دا نذرِییا وی پیش کردے ہن۔اَۄرت دے رُدن٬مانسِک گُںجھّلاں٬سماجک دبائۄ اتے سماجک رہِتل وِچّ اُسدے رُتوے اتے وسیب دُیالے سارا تاݨا-باݨا سِرجدے ہن۔ لگھُۄ ناٹک٬ ’پسںدّ اتے ’سبھ تۄں چںگّی جنانی اِسے سںدّربھ نُۄں اُجاگر کردے ہن۔ ’کھُشبۄء‘ وِچّ ’مرد پاتر سماج دے وڈّے ہِسّے دا پْرتِینِدھّ ہَے اتے اِس راہِیں پِتّر-ستّا دی گہِری دلدل دے درشن ہُںدّے ہن۔ اکھَۄتی اِذّت پِچھّے باپ ولّۄں کتل کِیتی آپݨی دھی بارے منۄبچنی ہَے۔ ناٹک سوال پَیدا کردا ہَے کِہ کی کھُشبۄء کتل کِیتی جا سکدی ہَے؟ پںجّاب اتے ہرِیاݨا وِچّ ہی نہِیں سگۄں کَینیڈا اتے امرِیکا وِچّ وسدے پںجّابی بھائیِچارے وِچّ ’اکھَۄتی اِذّت پِچھّے انیکاں دھِییاں دے کتل کِیتے گئے ہن۔ اِس ناٹک وِچّ ’سکیلپل ڈاکٹری پیشے وِچّ ورتِیا جاݨ والا اَۄجار ہی نہِیں سگۄں سماج دی سرجری کرن دے پْرتِیک دے تَۄر تے پْرواہِت ہُںدّا ہَے۔ لگھُۄ ناٹک ’پسںدّ وِچّ سماج کُڑی نُۄں وِیاہُݨ لئی کیول مُںڈّے دی ’پسںدّ نُۄں ترجِیہ دِںدّا ہَے۔ کُڑی پسںدّ کِیتے جاݨ لئی اِکّ بذار دی وستُۄ دے تَۄر ’تے پیش کِیتی جاںدی ہَے۔ کُڑی /دھی دے من اُتّے کی بِیتدی ہَے اِس دی کِسے پرِوار اتے سماج نُۄں پْرواہ نہِیں سگۄں وار وار ’ردّ‘ کِیتے جاݨ مگرۄں اُس نُۄں ہی دۄشی ٹھہِرائِیا جاںدا ہَے۔‘

اِس ناٹ-سںگّْرہِ دا مہتّو پُۄرن ٹائیِٹل ناٹک ’اِہ گلّاں کدے پھیر کراںگے بھرُۄݨ ہتِّیا بارے ہَے ۔ پںجّاب نُۄں بھرُۄݨاں دے کھُۄہ مِلݨ کر کے سارے وِشو وِچّ شرمشار ہۄئِیا۔ اَۄرت دی وار وار گربھپات کرائُݨ نال کھۄکھلی ہۄئی دیہ بارے کِسے پرِوارک مَیبر نُۄں پرواہ نہِیں۔ پںجّاب وِچّ کُڑی-مُںڈّے دا لِںگّ انُپات سماج دی چِںتّا دا وِشا اجے تکّ نہِیں بݨِیا۔

’اداکار: آدِ اںتّ کی ساکھی‘ بارے کیول دھالِیوال نیں اِس پُستک دے اںتّ وِچّ نِردیشک ٹِپّݨی وجۄں اِس ناٹک دے لِکھت پاٹھ تۄں مںچّی-پاٹھ (Theatrical Text) تکّ دے سپھر نُۄں درج کِیتا ہَے۔ اِہ اِس ناٹک دے لِکھت کھرڑے تۄں مںچّی پیشکاری دی یاترا دا ہی بِیان نہِیں سگۄں ہر نِردیشک دے لئی راہ دسیرا وی ہَے کِہ کِویں اِکّ نِردیشک ناٹک نُۄں مںچّ اُتّے دھڑکݨ پْردان کردا ہَے۔ اِس ناٹ-سںگّْرہِ وِچلے سارے ناٹک-اداکار-نِردیشک دے ناٹک ہۄ نِبّڑدے ہن کِئُںکِہ اِکّ پاتر نیں بہُت سارے کِرداراں نُۄں اِکّۄ سمیں جِئۄُݨا ہُںدّا ہَے۔ نِردیشک اجِہا مںچّی کراپھٹ سِرجدا ہَے جِس وِچّ ویش-بھُۄسا٬ گِیت-سںگِّیت٬ سَیٹ تۄں اِلاوا اداکار دِییاں سرِیرک-کِرِیاواں (Body Language) دے اسل نُۄں پیش کرن وِچّ سہائی ہُںدِّییاں ہن۔ پْرۄڑ اداکار ہی اِکّ-پاتر راہِیں بہُت سارِییاں پْرستھِتِییاں اتے کِرداراں نُۄں پیش کر سکدا ہَے۔ ’اِہ گلّاں کدے پھیر کراںگے‘ وِچّ ’اداکار: آدِ اںتّ کی ساکھی‘ بارے نِردیشک ٹِپݨی تۄں سہِجے ہی اںدّاجا لا سکدے ہاں۔

ڈا. سوراجبِیر پاتر دے کِرداراں نُۄں سمجھݨ اتے پیش کرن لئی تھاں پُر تھاں نِردیشکی- سہائِک ٹِپّݨِییاں وی دِںدّا ہَے۔ اِہ سٹیج سَیٹِںگّ سمے اتے مںچّ اُتّے ورتۄں وِچّ لِیائُݨ والِییاں وستاں ہن۔اسل وِچّ اِہ ناٹک لیکھک-اداکار اتے نِردیشک دی جُگلبںدّی دے ناٹک ہن۔ اداکار اُنہاں وستاں نُۄں مںچّ اُتّے کِویں پْریۄگ وِچّ لِیائُںدا ہَے , اُنہاں دا بھاو-ارتھ درشکاں/پاٹھکاں تکّ کِویں پْرواہِت ہُںدّا ہَے۔

نوشرن نیں اِس پُستک دی بھُۄمِکا وِچّ لِکھِیا ہَے کِہ ’اِہ گلّاں ہُݨے ہی تُرنِییاں چاہِیدِییاں ہن۔ کیول دھالِیوال نیں نِردیشکی ٹِپّݨی وِچّ لِکھِیا کِہ اِہ گلّاں اسِیں وار وار کراںگے’۔ ساہِتکاراں٬ لیکھکاں٬ کلاکاراں اداکاراں دے وار وار گلّاں کرن تۄں بائد وی سماج وِچلی پِتّر ستّا دی گُںجھّلدار پْرستھِتی دی جکڑ کِئۄں نہِیں ٹُٹّ رہی۔ اِہ ہی اِہناں ناٹکاں دا مُکھّ سوال ہَے ۔ سوال پَیدا ہُںدّا ہَے کِہ اُہ کِہڑا ورتارا ہَے جِہڑا ’کھُشبۄء وِچلے اُجاگر سِںگھّ (باپ) اتے بھرا نُۄں مِلکے آپݨی دھی اتے بھَیݨ دا کتل کرن لئی مانسِک تَۄر ’تے تِیار کردا ہَے۔ اِنہاں ناٹکاں دا اِہی اُدیش ہَے کِہ اِس سماجِک رہِتل وِچلی مانسِکتا بدلے بِنا تںدّرست سماج دی سِرجݨا نہِیں ہۄ سکدی۔ جِس وِچّ اَۄرت نُۄں سکھسی آجادی سمیت جِںدّگی دے ہر مسلے اُتّے آپݨی چۄݨ کرن دا ادھِکار ہۄوے۔سماجِک بدلاء لئی اِکّ وڈّی سمُۄہِک لہِر اُسارن دی لۄڑ ہَے پھِر ہی سوراجبِیر ولَۄں ناٹکاں وِچّ کِیتِییاں گلّاں گھراں تۄں ستھّاں تکّ تُرنگِییاں۔