1957-58 دِییاں باتاں نیں: اۄدۄں مَیں پںجّوِیں-چھیوِیں دِییاں کِتاباں `چ اُلجھِیا ہۄئِیا ہۄواںگا۔ ٹی وی تے ٹْراںذِسٹر ریڈِیئۄ امرِیکا جپان ورگے وِکست مُلکاں `چ بھاویں اوتار دھار چُکّے سن پْرںتُّۄ پںجّاب `چ اِنہاں دے نام اَیویں گِݨتی دِیاں لۄکاں نیں ہی سُݨے ہۄݨگے۔ پِںڈّاں `چ کِسے اِکّ-ادھّی چھتّ `تے دۄ باںس گڈّ کے٬ اُنہاں دے اُپّرلے سِرِیاں اُتّے اِکّ تۄں دُۄجے تِیک لٹکائیِیاں ایرِیئل دِییاں تاراں ایہ اَیلان کردِییاں سن کِہ اِس گھر `چ اِکّ ریڈِیئۄ-سَیٹّ وی وسدا ہَے جِہڑا آم لۄکاں دی ذُبان `چ ’کھوراں آلھا ریڑُۄیا‘ دے نام نالھ جاݨِیاں جاݨ لگّ پِیا سی۔ کِسے گھر `چ خبراں والا ’ریڑُۄیا‘ ہۄݨا اُنہاں وکتاں `چ آرتھِک پکھّۄں رجّے-پُجّے اتے دُنِیاوی تَۄر `تے آںڈھِییاں-گواںڈھِییاں نالھۄں اگّے ہۄݨ دی نِشانی سمجھِیا جاںدا سی۔

چِکّڑ `چ لِپٹِییاں ساڈے پِںڈّ دِییاں بھِیڑِییاں-کچِّییاں گلھِییاں راہِیں ساڈے نِیائیِں والھے کھیت نُۄں جاںدِیاں اِکّ پکّا٬ ہویلِینُما گھر اُجاگر سِںگھّ نامی اُس بذُرگ دا وی سی جِہڑا دُۄجی سںسّار جںگّ دَۄران برتانوی فَۄج `چ ’کمپّائۄُںڈر‘ بھرتی ہۄ کے کئی ورہے برہما `چ رِہا سی۔ جںگّبںدّی تۄں بائد٬ فَۄج تۄں پَینشن لَے کے اُہ پِںڈّ رہِݨ لگّ پِیا اتے سِر-درد٬ بُخار٬ اُلھٹِییاں٬ تے دست-مرۄڑ ورگِییاں نِکِّییاں-مۄٹِییاں بِیمارِییاں لئی دوائی-بُۄٹی دیݨ لگّ پِیا سی٬ اِس لئی سارا پِںڈّ اُس نُۄں ’ڈاکٹر‘ اُجاگر سِںگھّ دے نام نالھ پُکارن لگّ پِیا سی۔ ودھے-ہۄئے پیٹ تِیکر پھَیلری سںگھّݨی سفَید داہڑی اتے اُچّے-لمّے چُگاٹھے والھا چِٹّ-کپّڑِییا ڈاکٹر اُجاگر سِںگھّ مُۄںہ دا جِنّاں کبّا سی٬ دِل دا اۄنا ہی نرم وی سی۔ آپݨے بھارے سرِیر کارن اُہ بۄچ-بۄچ کے تُردا۔ امبّالھے تۄں ڈاک راہِیں دُۄجے-تِیجے دِن ساڈے پِںڈّ اُس دے گھر دستک دیںدے٬ اںگّریذی دے اخبار ’د ٹربِئۄُن‘ نُۄں٬ ڈاکِیئے دے ہتھّ `چ دیکھدِیاں اُس دے چِہرے `تے پُنِّیاں کھِڑ پَیںدی جاںدی۔

ڈاکٹر بابا جی دے گھر دے دَیںت-کدّے مُکھّ-دوار نُۄں کِسے نیں کدے کھُلہدا نہِیں سی دیکھِیا۔ اِس مُکھّ-دِیوار `چۄں اِکّ پتلی جِہی کھِڑکی گھر دے اںدّر ولّ نُۄں کھُلہدی سی۔ باہرۄں اِس درواذے نُۄں کھڑکائُݨ جاں اواذ مارن `تے ڈاکٹر پْروار دا نَۄکر کھِڑکی نُۄں کھۄلہدا تے بِناں کُجھّ بۄلِیاں جھٹّ-پٹّ اںدّر پرت جاںدا۔ اُس نُۄں پتا سی کِہ اِس گھر `چ بِیماراں تۄں بغَیر ہۄر کۄئی اِنسان کدے-کدائیِں ہی آئُںدا سی۔ آئُݨ والا وِئکتی جِئۄں ہی گھر `چ داخل ہُںدّا تاں اِکّ وِشال ویہڑا اُس نُۄں کِسے سُنّ-سان کِلے واںگ آپݨے `چ سمۄݨ لگدا۔ گھر `چ داخل ہۄݨ والھا وِئکتی سہِمے ہۄئے چِہرے نالھ جِئۄں ہی وِہڑے `چۄں کھبّے پاسے ولّ جھاکدا تاں اِکّ ٹِیپدار٬ آدم-کدّ کںدھّ دے پارۄں٬ پلستری کںدھّاں اُتّے بِراجِییاں اُچِّییاں چھتّاں والھے کئی کمرے اتے اُنہاں کمرِیاں اُپّر تِئۄُڑدار چَۄبارِیاں دا جھُرمٹ اُس نُۄں ڈرائُںدا۔ اِس رہائِشی کمپّلَیکس دے اَین اُلھٹ٬ وِہڑے دے سجّے پاسے٬ اِکّ وراںڈیدار بَیٹھک سی جِس دی اِکّ الماری `چ دوائی والھِییاں شِیشِییاں٬ ٹِیکے٬ مرہم-پٹّی٬ سرِںجّاں-سُۄئیِیاں تے ڈاکٹری نالھ سبںدھّت ہۄر نِکّ-سُکّ چِݨِیاں ہۄئِیا سی۔ بابا جی دی بَیٹھک `چ کھِلّرِییاں ہۄئیِیاں دوائیِیاں٬ سپِرِٹ تے پھرنَیل دی گںدھّ وراںڈے `چ بَیٹھِیاں دے نکّاں اںدّر وی جلُۄݨ کرن لگدی۔ دوائیِیاں والھی الماری دے نالھ ہی اںگِّیٹھی اُتّے اِکّ وڈّ-اکاری٬ چَۄرس بَیٹری اتے کپّڑے دے گِلاف وِچّ لِپٹِیا اِکّ ریڈِیئۄ ہُںدّا سی جِس دا گھُںڈّ مرذی نالھ اُپّر-ہیٹھاں کھِسکائِیا جا سکدا سی۔ مَینُۄں ایس گلّ دا اِلم بہُت دیر بائد ہۄئِیا کِہ سجاوٹ دے نالھ نالھ٬ رںگّدار کپّڑے نالھ بݨائے غِلاف دا مکسد ریڈِیئۄ نُۄں دھُۄڑ تۄں بچائُݨا وی سی۔

بابا جی سویرے تے شامی مرِیذاں نُۄں دیکھدے٬ دُپہِرے رہائِشی کمپّلَیکس `چ آرام کردے٬ تے دِن دے چھِپاء ویلے بَیٹھک وِچّ بَیٹھ کے ریڈِیئۄ سُݨن دے نالھ نالھ پِیلھے رںگّ دی شراب دِییاں چُسکِییاں وی لَیںدے۔ گرمِییاں دے دِنِیں شام دے وکت بابا جی آپݨے گھر دے مُکھّ-دوار دے ساہمݨے٬ وِیہی `چ٬ آپݨے سِیری تۄں پاݨی دا چھِڑکاء کرائُںدے۔ گِلّی ہۄ گئی کچّی مِٹّی دے آٹھردِیاں ہی بابا جی لئی باںہۄں-سکھّݨی اِکّ کُرسی ہاذر ہۄ جاںدی۔ کُرسی دے ساہمݨے ڈاہِیا سٹُۄل٬ بۄتل تے گلاس دی اُڈِیک کرن لگدا۔ گلھی `چۄں گُذردا ہر وِئکتی بابا جی نُۄں ’ساسری`کال‘ بُلائُںدا٬ تے بابا جی آپݨی مۄٹی٬ کھرہوی اواذ `چ جواب دِںدّے: ساسری `کال بئی پھلاݨا سِںئّہاں! کی ہال اےَ تیرا؟

شام دے ساڈھے کُ چھے وجدے نُۄں اسِیں چھے-ستّ مُںڈّے بابا جی دے دربار `چ ہاذر ہۄ جاںدے کِئُںکِہ پَۄݨے ستّ وجے دِہاتی پْرۄگرام شُرُۄ ہۄݨا ہُںدّا سی جِس `چ ٹھُݨِییاں رام٬ سںتّ رام اتے چاچا کُمیدان دی رَۄچِک ٹِچّرباذی تے نۄک-جھۄک نُۄں سُݨن لئی ساڈے نالھ نالھ بابا جی وی٬ دُپہِر ڈھلھدِیاں ہی اُتسُک ہۄ جاںدے۔ ساڈے پہُںچّدِیاں ہی ڈاکٹر بابا جی آپݨے گلاس نُۄں خالی کردے تے٬ بِنا کُجھّ اُچرِیاں٬ آپݨے بھارے سرِیر نُۄں درواذے ولّ نُۄں رۄڑھ لَیںدے۔ تُرن ویلھے جِہڑے پَیر `تے اُہ بھار پائُںدے٬ اُہناں دا دھڑ تے سِر اُسے پاسے ولّ اُلّر جاںدا۔ اُہ آپݨے کمبّدے ہتھّ درواذے نُۄں جا جۄڑدے تے دَیںت-کدّ درواذے دی پتلی جِہی باری نالھ کھہِںدّا اُنہاں دا بۄجھلھ سرِیر کھِڑکِیئۄں اںدّر ہۄ جاںدا۔ اسِیں بابا جی دی بۄتل تے گلاس اٹھائُںدے٬ کُرسی نُۄں پُٹھّے-رُخ سِر `تے کردے تے بابا جی دے مگر مگر بَیٹھک وِچّ آ جاںدے۔ بابا جی بِنا کُجھّ اُچرِیاں اںگِّیٹھی کۄلھ جاںدے٬ ریڈِیئۄ دا پلگّ بَیٹری دے سِر `چ پھسائُںدے٬ تے بیسُرت ریڈِیئۄ `چ جان پا دِںدّے۔ اسِیں چَۄںکڑِییاں مار کے فرش `تے بَیٹھ جاںدے تے گھںٹّا بھر دِہاتی پْرۄگرام دا ہاسا-ٹھٹھّا تے گاݨے سُݨی جاںدے۔

پھِر کلکتِّئۄں مُڑے باپُۄ پارس نیں ’خبراں والھا ریڑُۄیا‘ سانُۄں وی لِیا دِتّا۔ باپُۄ تۄں چۄرِیئۄں کوِیشری گائُݨی اسِیں وی شُرُۄ کر دِتّی۔ باپُۄ پارس دا کوِیشری جتھّا ہر مہِینے٬ سوا-مہِینے بائد دِہاتی پْرۄگرام وِچّ کوِیشری گائُںدا۔ اسِیں تِنّے بھرا جدۄں باپُۄ دے جتھّے دی کوِیشری اتے ہۄر گائِکاں دِییاں سُرِیلِییاں اواذاں تے تُۄمبے-سرںگِّییاں ریڈِیئۄ تۄں سُݨدے تاں ساڈے مناں `چ ریڈِیئۄ تۄں گائُݨ لئی لُۄہرِییاں اُٹھّدِییاں۔ ساڈا دِل کردا ساڈی تُۄمبی وی ریڈِیئۄ تے تُݨ-تُݨاوے٬ ڈھڈّاں ’ڈھُمّ-ڈھُمّ‘ کرکے تال دیوݨ, تے ساڈِییاں تِکھِّییاں اواذاں نُۄں سُݨ کے سارا پںجّاب جھُۄم اُٹھّے۔ پر ’ریڈِیئۄ سِںگّر‘ بݨن لئی ریڈِیئۄ `تے باکائِدا ٹَیسٹ دیݨا پَیݨا سی جِتھّے ریڈِیئۄ دے وڈّے ادھِکاری٬ ٹَیسٹ دیݨ لئی آئے گائِکاں دے ہُنر دا٬ کھُرچواں اَیکسرے کردے سن۔ اُنہاں دِناں `چ ’ریڈِیئۄ آرٹِسٹ‘ ہۄݨا اجّ دے پلیئبَیک سِںگّر ہۄݨ دے برابر سی۔ اُس سمیں دے سُرِںدّر کَۄر٬ آسا سِںگھّ مستانا٬ یملا جٹّ٬ نرِںدّر بِیبا٬ تے جگت سِںگھّ جگّا جِہے ’ریڈِیئۄ‘ آرٹِسٹاں دی لۄکِیں اِکّ جھلک دیکھݨ لئی ترسدے رہِںدّے سن۔

دۄ-ڈھائی کُ سالاں بائد٬ اِکّ دِن بَیٹھِیاں-بَیٹھِیاں اسِیں اِکّ پۄسٹکارڈ جلںدھّر ریڈِیئۄ سٹیشن دے ڈائِرَیکٹر نُۄں اِہ لِکھ کے پا دِتّا کِہ اسِیں ریڈِیئۄ `تے گائِکی کرنا لۄچدے ہاں۔ دۄ کُ ہفتے بائد ڈاک راہِیں آئے اِکّ فَۄرم نُۄں بھر کے اسِیں واپِس بھیج دِتّا۔ اِس فَۄرم `چ ساڈے جتھّے دا نام٬ سِرناواں٬ اتے کی گائُںدے ہاں بارے سںکھّیپ جاݨکاری مںگّی ہۄئی سی۔ پر کُجھّ کُ ہفتِیاں `چ ہی٬ ریڈِیئۄ `تے گائِکی کرن دی پْربل اِچھّا پڑھائی دے ہۄمورک٬ کھیتی دے نِکّے-نِکّے کمّاں اتے گائِکی دے دباء ہیٹھ پِچکݨ لگّی۔ من `چ اِہ وی آئُݨ لگّا کِہ ریڈِیئۄ سٹیشن نُۄں بھیجِیا ساڈا فَۄرم شائِد کِتے ڈاک وِچّ ہی رُلھ گِیا ہۄوے۔ پر دۄ کُ مہِینے بائد٬ اِکّ دِن اچانک ہی اِکّ چاہ-رںگّا لِفافا ڈاک راہِیں ساڈے گھر آ بِراجِیا۔ اِہ جلںدھّر ریڈِیئۄ سٹریشن دی چِٹھّی سی جِس راہِیں٬ جلںدھّر ریڈِیئۄ سٹیشن ولّۄں ساڈے بھُیںگّی جتھّے نُۄں اواذ تے گائِکی دا ٹَیسٹ دیݨ لئی بُلاوا بھیجِیا سی۔

سدّا-پتّر دی آمد تۄں بائد٬ ساڈِییاں اکھّاں `چ پھُل-جھڑِییاں کھِڑن لگِّییاں۔ ریڈِیئۄ سٹیشن ولّۄں آئی اِس چِٹھّی نُۄں اسِیں وار وار دیکھدے تے سامبھ سامبھ رکھدے۔ چار ہفتے بائد ہۄݨ والھے اِس ٹَیسٹ دے سُپنے سانُۄں ہر رۄذ آئُݨ لگّے۔ مَیں الماری `چ رکھّے ساڈے ریڈِیئۄ دے مُۄہرے جاںدا تاں ریڈِیئۄ `چۄں مَینُۄں ساڈی تُۄمبی دی تُݨ-تُݨ سُݨائی دیݨ لگدی: ڈھڈّاں دݨ-دݨائُںدِییاں٬ تے اسِیں اُچّی سُر `چ الاپ لَیںدے سُݨدے! میری سُرت `چ مۄگے شہِر دا بذار اُدے ہۄ جاںدا جِس `چۄں سائیِکل اُتّے گُذردِیاں٬ ہر ڈھابے `چ جلںدھّر ریڈِیئۄ تۄں چلّ رِہا رفی ساہِب جاں لتا جی دا اِکّۄ ہی نغما مَیں انیکاں وار سُݨِیاں سی۔ مَیں سۄچدا جدۄں ساڈی گائِکی ریڈِیئۄ تۄں براڈکاسٹ ہۄویگی تاں مۄگے دا سارا بذار ساڈی تُۄمبی اتے ڈھڈّاں نالھ وی گُۄںج اُٹھّیگا۔ پر ٹَیسٹ والھے دِن دا چار ہفتے دا سماں مُکّݨ `چ ہی ناں آوے۔

باپُۄ پارس نیں سانُۄں دسِّیا پئی ٹَیسٹ والھی ٹِیم سانُۄں ہِیر٬ مِرذا٬ پُۄرن٬ کَۄلاں آدِک لۄک-گاتھاواں گائُݨ لئی آکھیگی۔ اِس لئی اسِیں باپُۄ پارس ولّۄں کوِیشری-اںدّاذ `چ لِکھِییاں لۄک-گاتھاواں وِچۄں وکھّ وکھّ ترذاں والھِییاں دس آئیِٹماں نُۄں تُۄمبی اتے ڈھڈّاں دی سںگّت وِچّ گائُݨ لئی چُݨ لِیا۔ ہر رۄذ اُنہاں ہی دساں کوِیشرِییاں دا باکائِدا رِیاذ سویرے تے شامی٬ پیٹِییاں والھے کۄٹھے `چ ہۄݨ لگّا۔ تڑکسار تُۄمبی تُݨکدی٬ ڈھڈّاں کھَۄرُۄ پائُںدِییاں اتے اسِیں تِنّیں اِکّۄ سُر `چ اِکٹھّے ہۄ کے٬ اُچّی سُر `چ٬ جدۄں ’ہۄئئء‘ دی لمّی ہیک لائُںدے تاں کپّڑِیاں نال بھری ٹِین دی پیٹی `چ تھرتھراہٹ اُبلݨ لگدی۔ ساہمݨے بَیٹھ کے سانُۄں نِیجھ نالھ سُݨ رہے باپُۄ دا اُپّرلا بُلہ ہیٹھلے دے پِچھاڑی ہۄ جاںدا تے سہِجے-سہِجے اُس دِییاں دۄنۄ وراچھاں پاسِیاں ولّ نُۄں کھِچِّییاں جاںدِییاں۔ اگلے پلِیں اُس دی ٹھۄڈی اُس دی چھاتی نالھ جا لگدی اتے اُس دِییاں اکھّاں `چ٬ گڑُۄںد ہۄئِیا ٹِیر اُتّر آئُںدا۔ چار کُ دِناں بائد اُہ مۄگِئۄں بدام رۄغن دی بۄتل خرِید لِیائِیا۔ اُس دا خِیال سی بدام رۄغن نال گلھا تر رہِںدّا ہَے۔ گائُݨ دا رِیاذ شُرُۄ کرن تۄں پہِلاں ساڈے لئی دُدھّ اُبالھِیا جاںدا جِس `چ چار پںجّ چمچے بدام رۄغن گھۄلھ دِتّا جاںدا۔ رِیاذ دی آخری آئیِٹم مُکّݨ تِیک ساڈے تِنّاں دے کپّڑے پسِینے `چ گڑُچّ ہۄئے ہُںدّے۔ ایس تۄں مگرۄں تُۄمبی غِلاف نُۄں اۄڑ لَیںدی تے ڈھڈّاں جھۄلھے `چ گُچھّا-مُچھّا ہۄ جاںدِییاں۔ دُۄجی-چَۄتھی شام ساڈے وِہڑے `چ وِلکدی مُرگے دی ’کِیاں-کِیاں‘ آڈھ-گُیاںڈھ تِیکر کھِلّردی تے٬ ٹھیکے دی٬ ’بۄتا-مارکا‘ شراب باپُۄ دِییاں اکھّاں `چۄں اُچھّلھ-اُچھّلھ پَیںدی۔

ٹَیسٹ والھے دِن تڑکِئۄں ہی باپُۄ دی فلَیش-لائیِٹ (بَیٹری) وِہڑے `چ ڈٹھّے ساڈے مںجِّیاں دی تلاشی لَیݨ لگّی۔

–اُٹھّۄ مُںڈِّئۄ! سِر اُپّر کھِڑے ہۄئے سِلہے-سِلّہے تارِیاں نالھ اکھّ-مُٹکّا کرن تۄں بائد٬ باپُۄ گڑھکوِیں سُر `چ بۄلِیا۔ -بدّل گڑھکدَے پچھّۄں `چ … بھادۄں دے مہِینے مِیںہ دا کۄئی بھرۄسا نٔہِیں کدۄں آݨ لتھّے! مِیںہ ورہن تۄں پہِلاں پہِلاں مۄگے اپّڑ جِیئے تاں چںگَّے۔

اسِیں اکھّاں ملھدے-ملھدے اُٹھّے٬ کھُلہ گئے جُۄڑِیاں نُۄں سںوّارِیا٬ رات دی تْریلھ نالھ بھِجّ گئے کھیساں نُۄں تہِ کِیتا٬ تے کھُۄںجے `چ چُپّ-چاپ کھلۄتے نلھکے نُۄں جا تھاپڑِیا۔ اِشنان تۄں بائد٬ بَیٹھک `چ سانُۄں اُڈِیکدے کُڑتے-پجامِیاں دِییاں تہِیاں کھُلہݨ لگِّییاں۔ بلوںتّ اِکّ پرنے دی تہِ مار کے سائیِکلاں دِییاں کاٹھِییاں اُپّر جمہاں ہۄئی تْریلھ نالھ جُۄجھݨ لگّا۔ ٹائِراں `چ ہوا چَیکّ کِیتی۔ تُۄمبی رچھپال دے ہتھّ `چ پھڑائی٬ تے مَیں ڈھڈّاں والھے جھۄلھے نُۄں تھاپݨا دِتّا۔

درۄں باہر ہۄئے تاں گھُۄک سُتّے ہنیرے `چ٬ گلھِییاں دے وِچالھے٬ مۄٹے مچھّراں نُۄں اۄڑھ کے٬ بیسُرت پِیا چِکّڑ ہۄر وی سںگھّݨا جاپِیا۔ برساتاں دے دِنِیں کچِّییاں گلھِییاں دا چِکّڑ٬ کںدھّاں دے گِٹِّیاں تِیک چڑھ آئُںدا سی٬ اِس لئی پھِرنی `تے اپڑݨ تِیکر باپُۄ تے بلوںتّ سائیِکلاں نُۄں چِکّڑ تۄں بچائُںدے پَیدل ہی ریڑھی گئے۔ مَیں تے رچھپال٬ گئۄُیاں دے وچھرُۄیاں واںگ کںدھّاں دے کۄلھ کۄلھ دی اُنہاں دے پِچھّے پِچھّے تُرے جا رہے ساں۔ باپُۄ تے بلوںتّ راتاں دے ہنیرے `چ مۄگے نُۄں جاݨ والھے اِس رستِئۄں سَیںکڑے وار گُذر چُکّے سن٬ اِس لئی اُنہاں نُۄں اِس کچّے رستے دا ہر مۄڑ-گھۄڑ٬ اُچاݨ-نِواݨ, تے ریت-رڑا٬ وار وار سُݨی ’الی بابا تے چالھی چۄر‘ دی بات واںگراں یاد سی۔ مَیں باپُۄ دے سائیِکل دے اگلے ڈںڈّے `تے اتے رچھپال بلوںتّ دے سائیِکل دے مُۄہرلے ڈںڈّے `تے سوار ساں۔ تِنّ کُ مِیل دی دُۄری `تے آئُںدے پِںڈّ مہِرۄں دی جُۄہ `چ وڑدِیاں نُۄں پچھّۄں `چ گڑھکدا بدّل سںگھّݨا چںدّۄیا بݨ کے ساڈے سِراں `تے ڈِگُۄں-ڈِگُۄں کرن لگّا۔ مۄگے اپّڑݨ تِیکر بچدے پںجّ-چھے مِیل ساڈے چہُںیاّں دے سِراں `چ چُںجھّاں مارن لگّے۔ اگلے پِںڈّ بہۄنے پہُںچّدِیاں نُۄں ہلکی ہلکی بھُۄر نال ساڈِییاں پگّاں دا اکڑاء ڈھِلّا پَیݨ لگّا۔ بہۄنے تے مۄگے دے سنّہ وِچلی جھِڑی تِیک اپڑِیاں ساڈے کمِیذ ’سِلہے‘ تۄں ’گِلّے‘ دا وِشیشݨ سُںگھّݨ لگّے۔ ٹائِراں نالھ چِمبّڑ کے مڈگارڈاں `چ پھس رہی گِلّی مِٹّی نالھ سائیِکلاں دے پَیڈل٬ باپُۄ تے بلوںتّ تۄں ودھیرے ذۄر دی مںگّ کرن لگّے۔ باپُۄ نیں جھِڑی لاگلے نلھکے `تے سائیِکل نُۄں بْریک مارے تے اُہ پرلے پاسِئۄں اِکّ مۄٹا کانا پٹّ لِیائِیا۔ کانے نالھ دۄہاں سائیِکلاں دے مڈگارڈاں نُۄں کھُرل-کھُرل کے ڈھیر ساری مِٹّی جھاڑ دِتّی گئی۔ مۄگا ہُݨ دۄ کُ مِیل رہِ گِیا سی۔ دس٬ ساڈھے-دس وجدے نُۄں جلںدھّر پہُںچّݨ لئی اِہ ذرُۄری سی کِہ سویرے چھے وجے مۄگے تۄں لُدھِیاݨے نُۄں تُرن والھی بسّ `چ سوار ہۄئِیا جاوے٬ پرںتُّۄ باپُۄ نُۄں مۄگے تۄں لُدھِیاݨے نُۄں چلّݨ والھی اِہ بسّ ساڈے سِراں `تے سںگھّݨے ہۄ رہے بدّلھاں `چ ڈُبدی نذر آئُݨ لگّی۔ پچھّۄں `چ وَیلڈِںگّ دے چںگِّیاڑِیاں واںگ وجدے بِجلی دے اکھّ-مُٹکّے ہُݨ ساڈے سِراں دے اَین اُپّر مںڈّرائُݨ لگّ پئے سن۔ پچھّۄں والھے گاہڑے بدّل دا پھَیلاء ہُݨ باکی تِنّاں کُۄٹاں نُۄں جپھّا مار چُکِّیا سی۔ جدۄں نُۄں اسِیں سیم نالھے دے نذدِیک اپّڑے٬ بِجلی دی اِکّ چُںدھِّیائۄُ تریڑ نیں اِکّ پل لئی آلھے-دُیالے `چ اگّ دی کُۄچی پھیر دِتّی۔ پںجّ کُ سکِںٹّاں بائد کنّ-پاڑوِیں درڑ-درڑ ہۄئی تے مِیںہ دا اِکّ بھرواں چھڑاکا ساڈے سِراں `تے اِںجھ آݨ لتھّا جِویں پُراݨے گھر دی وِچکارلی لٹَیݨ ٹُٹّݨ نالھ ساری دی ساری چھتّ دھڑمّ کر کے ہیٹھاں فرش `تے آ گِردی ہَے۔ مۄٹِییاں مۄٹِییاں کݨِییاں ساڈے متھِّیاں٬ گلّہاں٬ اتے نکّاں `تے پِڑ-پِڑ ورہن لگِّییاں۔ ساڈے متھّے گھُۄرِییاں وِچّ بدل گئے۔ اکھّاں پِچک گئیِیاں۔ پگّاں ڈھِلھک گئیِیاں۔ پاݨی `چ گڑُچّ ہۄئے ساڈے کُڑتے-پجامے ساڈی چمڑی نال چِمبّڑ گئے۔ تلھِیاں `چ پاݨی بھر جاݨ کارن جُتِّییاں وی لہُۄں-لہُۄں کرن لگِّییاں۔ ڈھڈّاں والھا جھۄلھا چۄݨ لگّا۔ تُۄمبی دا غِلاف تُۄمبی دے ڈںڈّے نالھ چِمبّڑ گِیا۔ میرے دۄہاں ہتھّاں `چ ہلکی ہلکی کمبّݨی اُگّݨ لگّی۔ آلے-دُیالھے ناں کۄئی درخت سی٬ ناں چھپّر تے ناں ہی کۄئی ڈھارا۔ بھِیڑے رستے دے دۄہِیں پاسِیں کھلۄتا اُچّے-اُچّے کانِیاں دا جھلّ٬ پھراٹیدار ہوا نالھ شُۄں-شُۄں کر رِہا سی۔ اسِیں رُکݨا چہُںدِّیاں وی کِتے رُک ناں سکے۔ مُۄہرلی واچھڑ نُۄں چِیرن لئی باپُۄ دا سرِیر کماݨ واںگ جھُک کے میرے مَۄراں نالھ کھہِݨ لگِّیا۔ کدے کھبّے نُۄں جھۄلا کھاںدے تے کدے سجّے نُۄں لُٹکݨ لگدے سائیِکل نُۄں دولّدا ہۄئِیا باپُۄ ساہۄ-ساہ ہۄئِیا پِیا سی۔

مۄگے دِییاں وِںگّ-ولھیویں کھاںدِییاں٬ تںگّ گلھِییاں٬ اچانک ہی لہِ پئے مِیںہ نالھ ہڑھِیائیِیاں پئیِیاں سن۔ لگاتار چلّ رہی ’گرر-گرر‘ دی اواذ نالھ٬ چھتّاں-چَۄبارِیاں `چۄں پاݨی ہیٹھاں سُٹّ رہے پرنالھِیاں کۄلھ دی گُذردے٬ اسِیں مین بذار ولّ ودھ رہے ساں۔ کۄٹکپُۄرے والھے پُراݨے اڈّے `چ اِکّا-دُکّا دُکاناں دِییاں بھٹھِّییاں نیں اکھّاں پٹّ لئیِیاں سن٬ تے اُنہاں `چۄں نِکّلھ رِہا٬ پتھّر دے کۄلے دا دھُۄںیاں٬ مۄٹِییاں-مۄٹِییاں کݨِییاں دُیارا جھمبِّیا جا رِہا سی۔ دُکاناں دے مُۄہرلے پاسے تاݨِییاں ترپالھاں دے دۄہِیں پاسِیں مِیںہ دا پاݨی چۄء رِہا سی۔ اِکّا-دُکّا رِکشا-چالک٬ سِراں `تے بۄرِییاں دے جھُمبّ اۄڑی سوارِییاں دی اُڈِیک وِچّ کھلۄتے سن۔ لُدھِیاݨے والی بسّ٬ اسِیں اڈّا-کۄٹکپُۄرا تۄں کچہِرِییاں ولّ نُۄں مِیل کُ دے فاسلے `تے٬ مۄگے دے ٹائۄُن ہال دے مۄڈھے کۄلھ بݨے٬ پںجّاب رۄڈویذ دے اڈّے تۄں پھڑنی سی۔ پںجّاب رۄڈویذ دے اڈّے ولّ نُۄں ودھدِیاں کھبّے پاسے سْری گُرُۄ سِںگھّ سبھا گُردوارے دا گیٹ کھُلہا دیکھدِیاں ہی٬ باپُۄ پارس نیں سائیِکل گُردوارے ولّ نُۄں مۄڑ لِیا۔ بہُکراں نالھ گُردوارے دے وِہڑے `چۄں٬ پاݨی نُۄں نالھِییاں ولّ نُۄں دھکّ رہے سیوادار٬ مِیںہ `چ گڑُچّ ہۄئے باپُۄ نُۄں دیکھ کے اِکّ-دم اُٹھّ کھلۄتے: اَینی سوکھتے کِتھّۄں پدھارے٬ پارس جی؟

گُردوارے دے کِچن `چ اسِیں آپݨے کُڑتے پجامے اُتارے تے نِچۄڑ کے مُڑ پہِن لئے۔ چاہ دا ادھّا-ادھّا گلاس سںگھّۄں ہیٹھاں اُتّردِیاں ہی سرِیراں `چ گرمائِش کھِلارن لگّا۔ بارش تھمّ گئی سی٬ تے سائیِکلاں نُۄں سیواداراں دے ہوالے کر کے اسِیں لُدھِیاݨے والھے اڈّے پہُںچّݨ لئی دۄ رِکشِیاں `چ سوار ہۄ گئے۔

مۄگے تۄں لُدھِیاݨے والھی بسّ `چ دس-پںدّراں کُ سوارِییاں ہی سن۔ بسّ جِئۄں ہی شہِر تۄں باہر ہۄئی٬ تاں کھیتاں `چ مکِّییاں دے سںگھّݨے ٹاںڈے تے کپاہاں دے لُٹکے ہۄئے بُۄٹے نذر پَیݨ لگّ پئے۔ فراٹیدار ہوا نیں چرہِییاں نُۄں مدھۄلھِیا ہۄئِیا سی۔ نِکّی-نِکّی کݨی `چ٬ نںگّ-پَیرے کِسان سِراں `تے بۄرِییاں دے جھُمبّ اۄڑھِیں تے کہِییاں نُۄں مۄڈھِیاں `تے رکھّی کھیتاں ولّ نُۄں تُرے جا رہے سن۔ مۄگے تۄں لُدھِیاݨے والھی سڑک اُنہی دِنِیں٬ لُکّ تے رۄڑی دی اِکّ پتلی جٔہی پٹّی ہی ہۄئِیا کردی سی۔ لُدھِیاݨِئۄں جلںدھّر تِیک کدے کِݨ-مِݨی تے کدے چھڑاکیدار مِیںہ ورہدا رِہا۔ ساڈے جلںدھّر پہُںچّدِیاں نُۄں بدّلھاں `چ مگھۄرے ہۄݨے شُرُۄ ہۄ گئے۔

ریڈِیئۄ سٹیشن اِکّ اِکّ-چھتّی کۄٹھی-نُما دی بِلڈِںگّ `چ ستھِت سی جِس دے واگلھے والھی کںدھّ دے دۄ مُکھّ-گیٹ سن۔ اِکّ گیٹ راہِیں کاراں کۄٹھی دے اںدّر جاںدِییاں تے گۄلائیِدار اکار دی سڑک دا بھرمݨ کر کے دُۄسرے گیٹۄں باہر ہۄ جاںدِییاں۔ گیٹۄں اںدّر٬ اِس کۄٹھی دے ساہمݨے٬ گۄلائیِدار سڑک دے اںدّرلے پاسے ولّ سںگھّݨے گھاہ والھے لائن `چ٬ ٹَیسٹ دیݨ آئے آرٹِسٹاں دی خُۄب گہِما-گہِمی سی۔ کِسے ہتھّ تُۄمبی٬ کِسے ہتھّ سرںگّی٬ تے کِسے دے بۄجھے `چ الگۄذے۔ دۄ-چہُں کۄلھ بَیںجۄ وی سی۔ اِنہاں سارِیاں `چۄں ساڈا جتھّا سبھ تۄں چھۄٹی اُمر والھِیاں دا سی۔ آرٹِسٹاں دے ایڈے سںگھّݨے اِکٹھّ نُۄں دیکھ کے میرے اںدّر بھَیء دا اہِساس اُگّݨ لگّا۔ مَینُۄں جاپے کِہ ساڈے بالڑے جیہے مُۄںہاں والھِیاں دِییاں مِیںہ کارن ڈھِلھکِییاں پگّاں اتے سِلہے کمِیذ-پجامِیاں نُۄں ٹیڈھِییاں نذراں نالھ دیکھ کے ہر آرٹِسٹ اںدّرۄ-اںدّری ساڈی خستا ہالت `تے ہسّ رِہا سی۔ میرا جی کرے مَیں باپُۄ پارس تۄں چۄرِیئۄں اِس وڈّی بھِیڑ دا فائِدا اُٹھالھ کے ایتھۄں کھِسک جاواں۔

گِیاراں کُ وجدے نُۄں٬ لمبُّۄترے کدّ والھا اِکّ ماڑکُۄ جِہا گھۄن-مۄن بذُرگ ریڈِیئۄ-سٹیشن دی کۄٹھی دی دۄ کُ پَۄڑِییاں اُچّی لابی وِچّ آ پْرگٹ ہۄئِیا۔ اُس دے اَینہ پِچھلے پاسے دۄ چَۄڑے-چَۄڑے درواذے سن جِنہاں `چۄں اںدّر لںگھِّیاں اُس کۄٹھی دے نُۄں وِچکارۄں چِیردے اِکّ ہالویء `چ داخل ہۄ جائیِدا سی۔ سانُۄں اِہ اِلم ساڈا ٹَیسٹ ہۄݨ ویلھے ہۄئِیا کِہ ہالویء دے کھبّے-سجّے چار-پںجّ چَۄڑے درواذے سن جِہڑے اِس ہالویء نالھ جُڑے چار-پںجّ سٹُۄڈِیئۄذ ولّ نُۄں کھُلہدے سن۔ بذُرگ دے ہتھّ وِچلا کاگذاں دا تھبّا اُس دِییاں سُکِّییاں جِہِییاں اُںگلھاں `چۄں ڈِگُۄں-ڈِگُۄں کر رِہا سی۔ اُس دی ادھِّییاں-باہاں والھی ٹی-شرٹ وِچّۄں اُس دے ماس-رہِت ڈَۄلھے اِںجھ جاپ رہے سن جِویں کۄئی لمّی پَینسِل جُراب `چ پا دیوے۔ لمبُّۄترے نکّ `تۄں ڈِگُۄں ڈِگُۄں کردِییاں اُس دِییاں گۄلھائیِدار اَینکاں تۄں اُہ کِسے آڑھتی دا مُنِیم جاپدا سی۔

–اِہ چاچا کُمیدان اےَ٬ باپُۄ پارس ساڈے ولِّیں جھُک کے بۄلِیا۔

اُس بذُرگ دا اُبھّرِیا ہتھّ دیکھدِیاں ہی آرٹِسٹاں دی بھِیڑ لابی دے ساہمݨے اِکٹھّی ہۄݨ لگّی۔

–تُۄمبی والھے کِنّے آ بئی؟ اُہ سارا ذۄر لا کے٬ سِگرٹاں-کھادھے آپݨے پھیپھڑِیاں `چۄں٬ آپݨی ڈُۄںگھی ناکُۄ آواذ `چ بۄلِیا۔ –ہتھّ کھڑھے کرۄ بئی تُۄمبی والھے!

تُۄمبی والے ڈیڈھ کُ درجݨ ہتھّ کھڑھے دیکھ کے٬ مُنِیم-شکل بذُرگ مُسکرائِیا۔ اُس دے اردھ-بۄڑے مُۄںہ `چ اُس دی جِیبھ ہِلدی نذر آئُݨ لگّی۔ –پہِلاں تُۄمبی والِیاں دا ٹَیسٹ ہۄویگا٬ بذُرگ ڈِگُۄں-ڈِگُۄں کردی آواذ `چ بۄلِیا۔ –ہُݨ تۄں ٹھِیک پںتّالھی مِںٹّاں نُۄں … آپݨِییاں تُۄمبِییاں کس لۄ٬ سُر `چ کر لۄ۔ پںتّالھی مِںٹّ نُۄں اَیس کمرے `چ ہاذر ہۄݨَے٬ اُس نیں لابی دے سجّے پاسے والھے ویٹِںگّرُۄم ولّ اِشارا کِیتا۔

باپُۄ سمیت اسِیں تِنّے بھرا سٹیشن دی کۄٹھی تۄں باہر آ گئے۔ –پہِلاں چاہ پی لِیئے…نالھے تُۄمبی نُۄں کسّ لۄ٬ باپُۄ سٹیشن دے سجّے پاسے والھے چاہ دے کھۄکھے ولّ جھاکِیا۔

گِلّے غِلاف `چۄں تُۄمبی اُدے ہۄئی۔ بلوںتّ نیں تُۄمبی دی گھۄڑی (بْرِجّ) نُۄں دۄہاں تاراں اتے مڑھ دے وِچکار جِئۄں ہی پھسائِیا٬ تاں مِیںہ نالھ تر ہۄئِیا تُۄمبی دا٬ بکّرے دی کھلّ تۄں بݨِیاں مڑھ ہیٹھاں نُۄں لِف گِیا۔ تار `تے اُںگلھی ماری تاں ڈُۄںگھی اواذ `چ تُۄمبی اِںجھ تُݨکی جِویں کئی ہفتِیاں تۄں بِیمار پئی ہۄوے۔

-مڑھ تاں گِلّا ہۄ گِئَے باپُۄ جی٬ بلوںتّ اُداس اںدّاذ `چ بۄلِیا۔

باپُۄ دے بُلہ ڈھِلھک گئے تے اکھّاں ٹڈِّییاں گئیِیاں۔ مَیں تے رچھپال نیں آپݨِییاں گھبرائیِیاں نذراں تُۄمبی `تے کیںدرت کر لئیِیاں۔

چار-چُفیرے کُجھّ بھالھدی تے کُجھّ سۄچدی ہۄئی باپُۄ دی نذر گھُمّدی-گھُمّدی کھۄکھے مُۄہرے مگھی ہۄئی اںگِّیٹھی `تے جا اٹکی۔ اںگِّیٹھی `تے نذر پَیںدِیاں ہی باپُۄ دا چِہرا کھِڑ اُٹھِّیا۔

-اِئۄں کر … اُہ بلوںتّ ولِّیں نذراں گھُماء کے بۄلِیا۔ –تُۄمبی نُۄں اںگِّیٹھی دے نیڑے کر … پںجّاں مِںٹّاں `چ مڑھ سُکّ جُۄ گا! پھیر دیکھِیں کِویں گڑھکدی اےَ!

بلوںتّ تُۄمبی چُکّ کے٬ پُۄرے جلال `چ مگھ چُکّی اںگِّیٹھی دے نذدِیک ہۄئِیا۔ اُتھّے اُہ گُسّے `چ لال ہۄئے کۄلِیاں ولّ جھاکِیا تے تُۄمبی نُۄں مڑھ والے پاسِئۄں بھٹھّی دے نیڑے کر دِتّا۔ ادھّے کُ مِںٹّ بائد اُس نیں مڑھ `تے ہتھّ پھیرِیا جِہڑا بھٹھّی دے سیک نالھ گرم ہۄ چُکِّیا سی۔

-ادھّا کُ مِںٹّ ہۄر سیک لَے٬ پارس باپُۄ نیں سُجھائۄ دِتّا۔

-مَیں کہِنا بہُت سیک لِیا٬ بلوںتّ جکدِیاں-جکدِیاں بۄلِیا۔

-تھۄڑھی جہی ہۄر سُکاء لا … چںگّا تُݨکُۄگی٬ پارس نیں ذِد کِیتی۔

بلوںتّ نیں ناں-چہُںدِّیاں وی تُۄمبی نُۄں دۄبارا بھٹھّی دے سیک دے ہوالے کر دِتّا۔ وِیہ کُ سکِںٹّاں بائد اُس نیں آپݨا ہتھّ مڑھ `تے پھیرِیا۔ تھۄڑھا ہۄر سیک لوائُݨ دی منشا نالھ اِکّ وار پھیر تُۄمبی نُۄں بھٹھّی دے کلھاوے `چ کِیتا۔ اگلے ہی پل ’کھڑکّ‘ دا کھڑکا ہۄئِیا تے ادھّا مڑھ مرۄڑا کھا کے تُۄمبی دے کِنارے نالھۄں وکھّرا ہۄ گِیا۔ باپُۄ دے چِہرے `تے لِشکدا نُۄر پلاں `چ ہی دلدل `چ بدل گِیا۔ ادھّے گھںٹّے بائد شُرُۄ ہۄݨ والھا ٹَیسٹ باپُۄ دی کھۄپڑی `چ جھرِیٹاں مارن لگّا۔

-ہُݨ کی کراںگے؟ باپُۄ کمبّدی اواذ `چ بۄلِیا۔

ساڈے تِنّاں بھراواں دے چِہرے ڈھِلھک گئے۔ بُلہ ہیٹھاں نُۄں لمک گئے۔ کدے اسِیں تُۄمبی ولِّیں جھاکِیئے٬ کدے بھٹھّی ولِّیں٬ تے کدے باپُۄ دے پْریشان چِہرے ولِّیں! بھراڑ ہۄ گئی تُۄمبی وِچّۄں ریڈِیئۄ `تے گائُݨ دے سُپنے کِرن لگّے۔ باپُۄ نیں آپݨے کمبّدے ہتھّ نالھ آپݨے کھبّے کف نُۄں اُتاںہ ولّ کر کے گھڑی `تے اِکّ ہۄر نذر ماری۔ داہڑی نُۄں بِنا-وجہا کھُرکدِیاں اُہ سۄچاں وِچّ ڈُۄںگھا اُتّر گِیا۔ پھِر اُہ کھۄکھے والے کۄلھ گِیا تے بۄلِیا: ساذاں دی دُکان ہَے کۄئی نیڑے-تیڑے؟

کھۄکھے والھا بھائی سِگرٹ تۄں راخ جھاڑ کے بۄلِیا: کافی دُۄر اےَ … شہِر `چ!

-کِنّی کُ دُۄر؟

-لگّ ای جائۄُ ادھّا گھںٹّا اۄتھے جاݨ لئی … رِکشے `تے!

-پھیر تاں گلّ نی بݨنی!

باپُۄ نیں تُۄمبی نُۄں ہتھّ `چ پھڑِیا تے تُۄمبی دے اںدّر ولّ نُۄں مُڑ گئے مڑھ نُۄں گہُ نالھ دیکھݨ لگّا۔ –کِسے ترہاں جۄڑِیا وی نِیں جا سکدا٬ اُہ بُڑبُڑائِیا۔

اینے نُۄں وڈّے تُۄمبے والھے دۄ جݨے تے اِکّ الگۄذا-نواذ آپݨے چِٹّے کُڑتے چادرِیاں نُۄں جھاڑدے ہۄئے کھۄکھے دے اںدّر جا وڑے۔ دۄ کُ مِںٹّاں بائد کھۄکھے `چۄں تُݨ-تُݨ دی اواذ اُبھّرن لگّی۔ اگلے پلِیں الگۄذِیاں دی مِٹھّی-مِٹھّی ’پُۄں-پُۄں٬ پھُک-پھُک‘ سُݨائی دیݨ لگّی۔ تُۄمبے والھے نیں تُۄمبے دی تار نُۄں کسِّیا٬ ڈھِلّی کِیتا تے پھیر کسِّیا۔ تُݨ-تُݨ تے پھُک-پھُک جِئۄں ہی اِکسار ہۄئیِیاں تاں تِیسرے٬ ساذ-وِہُۄݨے نیں بۄل چُکّ لِیا: میری چُکّ لۄ کۄہارے ڈۄلی٬ وے رۄںدِییاں نُۄں رۄݨ دِئۄ…

پاٹی ہۄئی تُۄمبی پکڑی پارس باپُۄ کھۄکھے دے اںدّر ولّ نُۄں ہۄ تُرِیا۔ باپُۄ نُۄں دیکھدِیاں ہی ساذِییاں نیں ساذ تھمّ لئے۔ تِنّاں دِییاں نذراں پاٹے ہۄئے مڑھ `تے کیںدرت ہۄ گئیِیاں۔

-ٹَیسٹ `تے آئی اےَ پارٹی؟

-جی ہاں٬ ساذ-وِہُۄݨا مُسکْراء کے بۄلِیا۔

-اِکّ … بینتی … کرنی سی٬ باپُۄ اٹک-اٹک کے بۄلِیا۔ –جے آگِیا ہۄوے تاں …

-کرۄ ہُکم سردار جی!

-اَۄہ میرے مُںڈّے آ باہر بَیٹھے … اُنہاں دا ٹَیسٹ اےَ اجّ تُہاڈے آںگُۄں ای … پر آہ تُۄمبی دا مڑھ پاٹ گِیا … جے آپݨا تُۄمبا دس کُ مِںٹّ لئی سانُۄں مُںڈِّیاں نُۄں اُدھارا دیݨ دی میہربانی کر دِئۄں …

چِٹّ-کپّڑِییاں دِییاں نذراں اِکّ-دُۄجے نالھ ٹکّرائیِیاں۔ الگۄذِیئے نیں ساذاں دی جۄڑی دے مُۄںہاں نُۄں پرنے دی کنِّیں نالھ پُۄںجھِیا۔ تُۄمبِییا آپݨے تُۄمبے دی گۄلھائی نُۄں پلۄسݨ لگّا۔ لمّی ہۄݨ لگّی چُپّ نُۄں ٹھںگّۄردِیاں تُۄمبے والھے نیں گلھا ساف کِیتا۔ –گلّ تاں ماڑی ہۄئی٬ سردارا … پر … اسِیں کدے … آپݨا ساذ کِسے نُۄں اُدھارا نٔہِیں دِتّا اجّ تائیِں … اِہ ساڈی مرِیادا آ۔

-مرِیادا تاں ٹھِیک آ٬ باپُۄ پارس ٹھرمّے نالھ بۄلِیا٬ پر … مجبُۄری `چ پھسے دی مدّد کرنی وی پُنّ دا کمّ ہُںدَّے۔

باپُۄ دی دھِیمی آواذ کھۄکھے `چ گُمّ ہۄ گئی۔ الگۄذے والھے نیں الگۄذِیاں نُۄں آپݨے بُلہاں نالھ جۄڑِیا تے تُۄمبا مِٹھّی-مِٹھّی تُݨ-تُݨ کرن لگِّیا۔

سۄچاں `چ ڈُبِّیا باپُۄ باہر ڈٹھّے مںجّے `تے ساڈے کۄلھ آ کے بَیٹھ گِیا۔ –کِویں کرِیئے ہُݨ? اُس نیں آپݨے آپ نُۄں پُچھِّیا۔

اینے نُۄں پاݨی دِییاں ننّہِییاں-ننّہِییاں چھپڑِییاں نُۄں مِدھدا اِکّ رِکشا ساڈے ساہمݨے آ کھلۄئِیا۔ باپُۄ پارس ہالے وی تُۄمبی دے پھٹے ہۄئے مڑھ نُۄں ٹِکٹِکی لگا کے دیکھی جا رِہا سی۔ رِکشے `چۄ اُتّرے٬ ٹی-شرٹاں تے پَیںٹاں والھے دۄ سجّݨاں `چۄں پگڑی والھے دے بھروِیں سِیاہ داہڑی سی تے دُۄسرا گھۄن-مۄن۔ داہڑی والھے وِئکتی نیں تُۄمبی دے فِکر `چ ڈُبّے باپُۄ پارس دے مۄڈھے نُۄں تھپتھپائِیا۔ باپُۄ اُتاںہ جھاکݨ سار ہی داہڑی والھے نالھ بغلغِیر ہۄ گِیا۔

-آ بئی بخشِیش سِئہاں!

-اجّ کِویں پارسا ایتھے؟ گھۄن-مۄن بۄلِیا۔ –ریڈِیئۄ تے گائِکی تاں اجّ ساڈی ہۄݨی اَیں!

-اۄ یار آہ مُںڈّے آ میرے … اِنہاں دا اجّ ٹَیسٹ اےَ ریڈِیئۄ لئی … آ پر آہ تُۄمبی جواب دے گی … نیڑِئۄں تیڑِئۄں کِتۄں مِلݨی و نی۔

ہُݨ پارس ساڈے ولِّیں جھاکِیا۔ –بُلائۄ ساسری `کال مُںڈِّئۄ … اِہ کھنّے آلھے بخشی تے شادی اےَ … سُݨدے ہُنّے اَیں ناں ریڈِیئۄ `تے ’پکّا گھر ٹۄلھِیں بابلا٬ جِتھّے لِپّݨے ناں پَیݨ بنیرے‘ … اِہ آ بخشِیش بخشی٬ دستارِیئے ولّ اںگلھی سیدھدِیاں باپُۄ پارس بۄلِیا۔ –تے آہ اےَ شادی رام …

گھۄن-مۄن ساڈے ولِّیں دیکھ کے مُسکْرائِیا۔

-کی ہۄ گِیا تُۄمبی نُۄں؟ بخشِیش نیں پُچھِّیا۔

-گِلّی ہۄ گی سی مِیںہ `چ … مَیں کہِ`تا بھٹھّی `تے سیک لۄ … تے اِہدا وِچاری دا مڑھ ہی پاٹ گِیا سیک نالھ …

شادی رام نیں تُۄمبی نُۄں ہتھّاں `چ پکڑِیا تے مڑھ نُۄں نِرکھِیا۔ –اِہ تاں ہُݨ ناکارا ہۄ گی اےَ٬ اُہ گہِرے دُکھّ نالھ بۄلِیا۔

-پھیر کی ہۄئِیا؟ بخشِیش داہڑی نُۄ تھپتھپائُںدا بۄلِیا۔ –کڈھّ آپݨے آلھی٬ شادی راما٬ تے پھڑا مُںڈِّیاں نُۄں۔

***

چاہ والھے کھۄکھے `چ ہی بخشِیش بخشی ہۄراں دی تُۄمبی `تے پںجّ-ستّ مِںٹّ تُݨ-تُݨا-تُݨ-تُݨ-تُݨ-تُݨ کرن تۄں بائد٬ مِتھے وکت اُتّے اسِیں جِئۄں ہی ریڈِیئۄ سٹیشن دی لابی والھے کمرے `چ پہُںچّے تاں اۄتھے بھِجِّییاں ہۄئیِیاں چِٹِّییاں پُشاکاں والھے تُۄمبِییاں والھِیاں دی بھاری گہِما-گہِمی سی۔ کئی آرٹِسٹ اِس کمرے دِییاں کںدھّاں نال پِٹھّ کری کھلۄتِییاں کُرسِییاں `تے بِراجمان سن٬ تے باکی ایدھر-اۄدھر کھلۄتے سن۔ ساڈی اُڈِیک وِچّ کۄئی کُرسی خالی نہِیں سی۔ اینے نُۄں چاچا کُمیدان لابی `چ آ پْرگٹ ہۄئِیا۔ چاچے نُۄں دیکھدِیاں ہی باپُۄ پارس ساڈے والھے کمرے `چۄں اُٹھّ کے لابی ولّ نُۄں ہۄ لِیا۔ باپُۄ نُۄں دیکھدِیاں چاچا ساڈے والھے کمرے ولّ نُۄں ودھِیا۔ –تُۄں کِویں اجّ کرنَیل؟ چاچے نیں باپُۄ پارس ولِّیں ہتھّ ودھائِیا۔ –میرے مُںڈّے آئے آ ٹَیسٹ دیݨ, باپُۄ ساڈے ولّ اِشارا کردِیاں بۄلِیا۔ اسِیں ادب نالھ فرش تۄں اُٹھّ کے کھلۄ گئے تاں چاچا کہِݨ لگّا: بَیٹھۄ رہۄ٬ پُتّرۄ!

چاچا کُمیدان دسِیں کُ مِںٹِّیں چَۄڑے-چَۄڑے ڈبل درواذِیاں نُۄں دھکّ کے اںدّرلے پاسِئۄں باہر آئُںدا تے اگلے آرٹِسٹ دا نام پُکار کے اُس نُۄں ڈبل درواذِیاں راہِیں اںدّر لَے جاںدا۔ چاچا کُمیدان جِئۄں ہی ساڈے والھے ویٹِںگّرُۄم `چ داخل ہُںدّا میرا دِل ڈُبّݨ لگدا۔ پںجّاں-ستّاں آرٹِسٹاں بائد٬ آپݨِییاں اَیݨکاں اُپّرۄں دی ساڈے چِہرِیاں `تے مُسکرائُںدی نذر سُٹدِیاں چاچا کُمیدان آپݨی ناکُۄ اواذ `چ بۄلِیا: آ جۄ بئی رامُۄوالِیئۄ پہِلاں تھۄنُۄں بھُگتاء دیئیِئے۔

چاچے دے مگر مگر٬ کۄٹھی دے مُکھّ-دوار `تے٬ اںدّر-باہر دۄویں پاسِیاں ولّ نُۄں کھُلہدے مُکھّ-درواذِیاں راہِیں٬ اسِیں جِئۄں ہی ہالویء `چ داخل ہۄئے تاں اجِیب کِسم دی سُگںدھّی نیں ساڈِییاں ناساں نُۄں ٹھار دِتّا۔ اںدّر لںگھّدِیاں ہی ٹھںڈّ نالھ میری چمڑی `تے لُۄں-کںڈِّیائی پْرگٹ ہۄ گئی۔ اِہ سُگںدھّی ایئر-کںڈِّیشن دی سی جاں کِسے ہۄر ورتارے دی٬ اِس گلّ دا اِلم مَینُۄں اجے تِیک نہِیں ہۄئِیا۔ باہر مِیںہ نالھ تپش `چ آئی گِراوٹ دے باوجُۄد٬ باہرلی تپش اتے اںدّر دی ٹھںڈّ دا ذمِین اسمان دا پھرک سی۔ چاچے نیں سجّے پاسے والھے پہِلے سٹُۄڈِیئۄ دا چَۄڑا درواذا دھکِّیا تے اُس نُۄں پِٹھّ لا کے رۄک لِیا۔ ’آ جۄ اںدّر پُتّرۄ!’ کہِ کے اُس نیں سانُۄں اِکّ دری اُپّر بَیٹھݨ دا اِشارا کر دِتّا۔ دری دے وِچکار٬ سٹِیل دِییاں مۄٹِییاں سُلاخاں نال بݨے بھارے تھلّے والھے دۄ سٹَیںڈاں اُپّر مۄٹے مۄٹے دۄ مائیِکرۄفۄن لٹکائے ہۄئے سن۔ –ٹَیسٹ والھی ٹِیم پرلے پاسے والھے سٹُۄڈِیئۄ `چ بَیٹھی اےَ … اُہ ایتھۄں دِکھائی نہِیں دیݨگے … اُہ اُتھۄں تُہاڈے نالھ سپِیکر راہِیں گلّاں باتاں کرنگے تے تُہاڈی گائِکی سُݨنگے۔ تُسِیں تِیار ہۄ کے بَیٹھۄ۔

سانُۄں ہدائِتاں دے کے چاچا کُمیدان جِئۄں ہی باہر نِکّلھِیا٬ ساڈِییاں چکچۄںدھ ہۄئیِیاں اکھّاں چار-چُفیرے دا جائِذا لَیݨ لگِّییاں۔ مائیِکرۄفۄناں دے پِچھلے پاسے اِکّ سِتار٬ اِکّ کلَیئرنَیٹّ تے اِکّ ڈھۄلکی پئیِیاں سن۔ پرلے پاسے تبلے دی جۄڑی آپݨے اِینُۄںیاں `تے بِراجمان سی۔ ڈھۄلکی دے نالھ ہی گُچھّے `چ بنّہے گھُںگّرُۄ تے کھڑکݨ والھِییاں کھڑتالھاں آدِک ہۄر ساذاں دا نِکّا جِہا ٹبّر اِکتّر ہۄئِیا بَیٹھا سی۔

ادھّے کُ مِںٹّ بائد٬ ادھّکھڑھ اُمر دا اِکّ گھۄن-مۄن وِئکتی اںدّر آئِیا تے ساڈے ولّ سمپُّۄرن بیرُکھی دِکھائُںدِیاں کںدھّ کۄلھ پئی ڈھۄلکی نالھ چۄلہ-مۄلہ کرن وِچّ رُجھ گِیا: ڈُکّ-ڈُکّ؛ ٹکّ-ٹکّ؛ دھں-دھمّ۔ سٹُۄڈِیئۄ دے کھُۄںجِیاں نُۄں پلائی نالھ گۄلائی `چ کِیتا ہۄئِیا سی۔ چارے کںدھّاں اتے چھتّ٬ اُپّرۄں ہیٹھاں تے سجِّئۄں کھبّے نُۄں کٹدِییاں لائیِناں `چ٬ ہذاراں سُراخاں نالھ چھݨنی کِیتی پلائی نالھ بھرِییاں پئیِیاں سن۔ ایس ہکِیکت دا پتا سانُۄں بہُت دیر بائد لگِّیا کِہ پلائی والِییاں کںدھّاں `چ ہذاراں چھیک اِس لئی کِیتے گئے سن تاں کِہ بۄلݨ والھِیاں دِییاں اواذاں کںدھّاں تے چھتّ دے سِیمَیںٹِیں پلستر نالھ ٹکراء کے گُۄںجݨ ناں۔

-تِیار اےَ پارٹی؟ اِکّ بھرڑی ہۄئی آواذ کمرے `چ گُۄںجی۔ اِہ آواذ کِتھّۄں آ رہی سی٬ سانُۄں کۄئی پتا ناں چلِّیا کِئُںکِہ سپِیکر نُۄں چھیکاں والھی پلائی دے کِت پِچھّے لُکائِیا ہۄئِیا سی۔

-جی ہاں٬ بلوںتّ نیں جواب دِتّا۔

-کی گائُںدے اۄ؟

-کوِیشری گائُںدے آں تُۄمبی `تے!

-کی گائۄںگے پہِلاں؟

-پُۄرن بھگت سُݨائیِئے؟

-کرۄ شُرُۄ!

بلوںتّ نیں تُۄمبی نُۄں تُݨتُݨائِیا۔ مَیں تے رچھپال نیں سِلّہِییاں ڈھڈّاں نُۄں ڈُگ-ڈُگائِیا۔ وِچارِییاں دے گلھے بُری ترہاں بَیٹھے ہۄئے سن۔ ڈھڈّاں دا بَیٹھِیا ہۄئِیا بۄل سُݨ کے مَیں تے رچھپال نیں اِکّ دُۄجے نالھ اکھّاں ٹکّرائیِیاں۔ تال تۄں بغَیر ناں تاں گائُݨ والھے نُۄں انںدّ آئُںدا ہَے تے ناں ہی سُݨن والھے نُۄں۔ تُݨ-تُݨ سُݨدِیاں ہی ڈھۄلکی والھا بیرُخا بھائی سِر گھُمّائُݨ لگّا تے نالھ ہی ڈھۄلکی وِچّۄں ڈُگّ-ڈُگّ٬ ٹُکّ-ٹُکّ دی اواذ اُدے ہۄݨ لگّی۔ تُۄمبی دی تُݨ-تُݨ نالھ ڈھۄلکی دا تال جِئۄں ہی اِکّسار ہۄئِیا٬ سٹُۄڈِیئۄ `چ چھپار دا میلا کھِڑن لگّا۔ اساں تِنّاں نیں اِکٹھِّیاں ہی اُچِّییاں اواذاں `چ ’ہۄئئء‘ دا لمّاں الاپ لِیا۔ الاپ ختم ہُںدِّیاں٬ مدھّم ہۄ گئیِیاں تُۄمبی تے ڈھۄلکی نیں آپݨے جلال `چ کھڑکݨ لگِّییاں۔ پںجّ کُ سَیکںڈّ بائد ساڈِییاں آواذاں `چ پُۄرن دے کِسّے چۄں اِکّ ستھائی سٹُۄڈِیئۄ `چ گُۄںجݨ لگّی: پُتّ پُۄرنا٬ ہُںدّی وِرلی٬ ماں مترےئی چںگّی ویء … پُتّ پُۄرنا٬ ہُںدّی وِرلی٬ ماں مترےئی چںگّی ویء!

ستھائی مُکدِیاں ڈھۄلکی تے تُۄمبی اِکّ-دُۄجی نالھ اِکّ-جان ہۄ کے وجّ رہِییاں سن کِہ گُپت سپِیکر راہِیں مۄٹی اواذ بھرڑائی: مِرذے دی گاتھا آئُںدی اےَ؟

- ’جی ہاں‘ کہِ کے بلوںتّ نیں تُۄمبی نُۄں تُݨتُݨائِیا۔

مِرذے دِییاں ہالے اساں تِنّ کُ ستراں ہی گائیِیاں سن کِہ غَیبی اواذ پھیر کڑک اُٹھّی: دھارمِک پْرسںگّ دی کۄئی ونّگی سُݨائۄ!

تُۄمبی تُݨ-تُݨائی۔ ڈھۄلکی وجد وِچّ آئی۔ اسِیں اِکّ آواذ بۄلے: ناں مَۄتۄں بِلکُل ڈردے آں٬ ناں اِین کِسے دی … تُݨ تُݨ تُݨ, ناں اِین کِسے دی بھردے آں٬ اسِیں بیٹے کلگی … تُݨ تُݨ تُݨ, اسِیں بیٹے کلگِیدھر دے آں … جِیدہا جگّ وِچّ تیج نِیارا ہَے٬ سانُۄں سِر نالھۄں سِدک٬ تُݨ-تُݨ-تُݨ, سانُۄں سِر نالھۄں سِدک پِیارا ہَے … تُݨ-تُݨ-تُݨ

بھرڑائُںدی اواذ نیں سانُۄں وِچکارۄں ہی کٹّ مارِیا: ’کِنّی اُمر اےَ تُہاڈی؟‘

-مَیں ستاراں سال دا آں٬ بلوںتّ نیں جواب دِتّا۔

-دُۄسرا ساتھی؟

-مَیں جی چَۄداں دا٬ اِہ مَیں سی۔

-اگلا؟

-مَیں باراں سال دا٬ رچھپال مِݨمِݨی اواذ `چ بۄلِیا۔

-نالھ آئِئَے کۄئی تُہاڈے؟ مۄٹی رگڑوِیں اواذ گُۄںجی۔

-ساڈے پِتا جی آئے آ٬ بلوںتّ نیں جواب دِتّا۔

ایس تۄں بائد کمرے `چ چُپّ چھا گئی۔ تُۄمبی خامۄش ہۄ گئی٬ تے ڈھۄلکی والھا کںدھّ نُۄں ڈھۄء لا کے بَیٹھ گِیا۔ مَینُۄں پکّا یکِین سی کِہ ساڈی پارٹی نُۄں پاس نہِیں کِیتا جاویگا کِئُںکِہ ساڈی تاں کِسے وی آئیِٹم دِییاں دۄ-تِنّ تۄں ودھّ تُکاں وی پُۄرِییاں نہِیں سن ہۄݨ دِتِّییاں۔ پھیر مَیں سۄچݨ لگّا کِہ اِہ لۄک تاں سںگِّیت دے پارکھُۄ ہُںدّے نیں تے دۄ کُ تُکاں وِچّ ہی جاݨ جاںدے نیں کِہ آواذاں سُر `چ نیں جاں نہِیں تے گائِکی گُݨِیئیں `چ ہَے کِہ نہِیں۔

-باہر بَیٹھۄ٬ مۄٹی اواذ پھِر بھرڑائی۔ -واپِس نہِیں جاݨا ہالے … سارے ٹَیسٹ ہۄݨ تۄں بائد تھۄنُۄں بُلاواںگے۔

اگلے گھںٹّے `چ تُۄمبِییاں والھے تُمام آرٹِسٹ بھُگت گئے۔

ویٹِںگّرُۄم خالی ہۄ گِیا٬ سِرف اسِیں تِنّ بھرا تے باپُۄ پارس رہِ گئے ساں۔ اسِیں وار-وار اُباسِییاں لَیںدے تے اِکّ-دُۄجے ولّ بِٹر-بِٹر تکدے۔ کدے-کدے اکھّاں مِیچ کے اُۄںگھݨ دی کۄشِش کردے۔ باپُۄ بِںدّے-بِںدّے اُٹھدا٬ ویٹِںگّرُۄم دے در `تے جاںدا٬ تے پرت آئُںدا۔ اگلے گیڑے اُہ سٹُۄڈِیئۄ ولّ نُۄں جاںدے چَۄڑے درواذِیاں دا بھرمݨ کردا٬ درواذِیاں `چ لگّے گۄلائیِدار٬ پاردرشی شِیشِیاں راہِیں اںدّر جھاتی ماردا٬ تے بِنا-وجہا داہڑی کھُرکدا واپِس آ جاںدا۔ کُرسی `تے بَیٹھا اُہ لتّاں نُۄں دُۄر تِیک نِسالھدا٬ سجّے پَیر نُۄں کھبّے `تے رکھدا تے سجّے پںجّے نُۄں ہِلائُݨ لگدا۔ پھِر اُہ بِنا-وجہا ہی گۄڈے کۄلھۄں پجامے نُۄں اُتاںہ ولّ نُۄں کھِچدا تے چھاتی کۄلھۄں کمِیذ نُۄں جھاڑدا۔

ویٹِںگّرُۄم `چ بَیٹھِیاں٬ باپُۄ دی نذر وار وار سٹُۄڈِیئۄ ولّ نُۄں کھُلہدے درواذِیاں ولّ سیدھِت ہۄ جاںدی۔ درواذا باہر ولّ نُۄں کھُلہدا تاں باپُۄ دی دھَۄݨ تے دھڑ اُپّر ولّ نُۄں ہِجۄکا ماردے۔ ہر وار کدے کۄئی ساڑھِییا اَۄرت باہر آ سِر کڈھدی تے کدے کۄئی مۄنا بابُۄ پرگٹ ہۄ جاںدا۔ اخِیر چاچا کُمیدان وی اںدّرلے پاسِئۄں آ نِکّلھِیا۔ اُہ کاہلھے کدمی سِدھّا ویٹِںگّرُۄم وِچّ ساڈے ولّ نُۄں ودھِیا۔

-بَیٹھا رہِ کرنَیل سِئہاں٬ باپُۄ نُۄں اُٹھّݨ لئی اَۄہلھدا دیکھ کے کُمیدان بۄلِیا۔

نالھ دی کُرسی `تے بَیٹھدِیاں چاچا کُمیدان ساڈے تِنّاں بھراواں اُپّر جھات مار کے مُسکْرائِیا۔ باپُۄ نیں اُس ولّ سوالِییا-نذر سُٹّی۔

-مُںڈّے تیرے استر اےَ٬ کرنَیل٬ استر٬ کُمیدان دے بُلہ پاسِیاں ولّ نُۄں ودھ کے اُس دے پِچکے ہۄئے مُۄںہ `چ بچدے چار کُ دںدّاں نُۄں نںگّا کر گئے۔ – اواذاں تِکھِّییاں تے اُہ وی سُر-تال `چ … خُش ہۄ گے آڈِیشنرذ (سُݨن والے)!

-پاس کِہ پھیلہ؟ باپُۄ نیں دۄ ٹُک جواب مںگِّیا۔

چاچے دے بُلّہ جُڑے٬ اُپّر ولّ نُۄں اُٹھّے٬ تے پِچکِییاں گلّہاں `چ اُبھار آ گِیا۔

-پاس وی تے پھیلہ وی!

-اُہ کِویں؟

-پاس اِس لئی پئی اِنہاں دی گائِکی `چ کۄئی کسر نٔہِیں؛ پھیلہ اِس لئی پئی چھۄٹے اُمر دے نابالغ اےَ!

-اُمر؟ باپُۄ دِییاں بھواں نیں اُتہاں نُۄں چھڑپّا مارِیا۔ –اِنہاں تۄں گائِکی کرائُݨی اےَ کِہ اِنہاں نُۄں بھرتی کرنَے؟

-گلّ تیری جائِذ اےَ٬ کرنَیل! مَیں بتھیرا مغذ مار آئِئَں٬ پر سٹیشن ڈرَیکٹر پَیراں `تے پاݨی نی پَیݨ دِںدّا … کہِںدّا اگر سٹیشن `تے گائُݨ آئِیاں اِنہاں نابالغاں نُۄں کُجھّ ہۄ گِیا تاں کَۄݨ ذِمّیوار ہۄئۄُ!

-چاچا٬ تُۄں مَینُۄں چھے سالاں دا جاݨدَیں؛ تیری میری پِیالے دی ساںجھ اےَ! تُۄں کِئۄں نہِیں ذِمّیواری لَیںدا آودے بھتِیجِیاں دی؟

چاچے دا مُۄںہ کھِڑ اُٹھِّیا۔

–ہاء تاں میرے دِماغ `چ ای نی آئِیا … اِئۄں کرۄ٬ تُسِیں پِںڈّ پہُںچّݨَے … دُۄر دی واٹ اےَ تے مِیںہ-کݨی دا وساہ نی … لیٹ ناں ہۄ جِئۄ … تُسِیں مۄگے نُۄں چالے پائۄ … مَیں کہِنَیں ڈرَیکٹر نُۄں پئی مَیں ذِمّیوار آں اِنہاں نِیاݨِیاں دا۔

دۄ کُ ہفتے بائد ڈاکِیئے نیں اِکّ چاہ-رںگّا لِفافا ساڈے گھر لِیا پھڑائِیا۔ لِفافے دے باہر ’بلوںتّ سِںگھّ رامُۄوالِییا اَیںڈ پارٹی‘ لِکھِیا ہۄئِیا سی اتے لِفافے دے پِچھلے پاسے ’آل اِںڈِییا ریڈِیئۄ جلںدھّر‘ دی نِیلی سِیاہی `چ مۄہر لگّی ہۄئی سی۔

اگلے مہِینے دی کِسے تارِیخ نُۄں جلںدھّر ریڈِیئۄ تۄں ساڈِییاں تِنّاں بھراواں دِییاں اواذاں پںجّاب بھر دے ریڈِیئۄ سَیٹّاں `چ کھَۄرُۄ پا رہِییاں سن!