پںجّاب وِچّ اۄدۄں تِیکر لۄک-گائِکی ’چ جاں تاں ڈھڈّ-سرںگّی دا میلھ ہۄئِیا کردا سی تے جاں تُۄمبے اتے الگۄذِیاں دا٬ پر اسِیں تُۄمبی نالھ ڈھڈّاں کھڑکائُݨ دا نواں جۄڑ لبھّ لِیا۔ ڈھڈّ-تُۄمبی دی نویکلھی سںگّت اتے تِکھِّییاں آواذاں ’چ گائی ساڈی کوِیشری٬ جلںدھّر ریڈِیئۄ دِییاں لہِراں راہِیں جدۄں ہر مہِینے٬ ڈیڈھ مہِینے گھراں-بذاراں ’چ وگݨ لگّی تاں گائِکی کرن لئی سانُۄں پُۄرے پںجّاب ’چۄں بُکِّںگّ مِلݨ لگّی۔ 1960-61 ’چ جدۄں مَیں بھُپِںدّرا خالسا سکُۄل مۄگا تۄں نَۄوِیں جمات پاس کر لئی سی٬ تاں بلوںتّ ڈی اَیم کالج مۄگے وِچّ بی اے کر رِہا سی۔ اُنہی دِنِیں دسوِیں (مَیٹرِک) کرن تۄں بائد کالج جائیِدا سی جِتھّے دۄ سال ’چ اَیپھ اے تے اگلے دۄ-سالا کۄرس راہِیں بی اے مُکمّل کِیتی جاںدی سی۔ گائِکی لئی بُکِّںگّ دا ہڑھ ہی آ جاݨ کر کے میرے اتے رچھپال لئی سکُۄل جاری رکھّݨا اُکّا ہی ناں-مُمکِن ہۄ گِیا۔ بلوںتّ نیں آپݨے پْرۄفَیسراں دی ہمدردی اِہ آکھ کے ہاسل کر لئی سی کِہ گھر دِییاں آرتھِک تںگِّییاں نالھ جُۄجھݨ لئی اُس نُۄں پڑھائی دے نالھ نالھ گائِکی وی کرنی پَیݨی ہَے۔ پْرۄفَیسر اُس دے لَیکچر پُۄرے کر کے اُس نُۄں اِمتِہان لئی یۄگ کرار دےئی رکھدے۔ ہفتے ’چ تِنّ-تِنّ٬ چار-چار دِن دُۄر-دُۄر گائِکی کرن جاݨ کارن٬ باپُۄ نُۄں میری تے رچھپال دی پڑھائی وِچّ پَے رہے اٹکاء دا فِکر تاں سی٬ پر نالھ ہی٬ پڑھائی جاری رکھّݨ دی سُۄرت ’چ٬ ساڈے ولّۄں کمائے جاݨ والھے ہذاراں رُپئے (جۄ اجّ دے لکھّاں دے برابر سن) گُیاچدے وی نذر آ رہے سن۔ اِس لئی باپُۄ٬ ساڈے ولّۄں گائِکی راہِیں کمائے رُپِیاں دے تھبّے دیکھ کے کھِڑ اُٹھّدا٬ پر تُرت ہی ساڈی پڑھائی دے ہۄ رہے نُکسان نُۄں سۄچدِیاں ڈُۄںگھی چِںتّا ’چ وی لہِ جاںدا۔
اِنہی دِنِیں ہی اُس نُۄں کِسے نیں پٹّی پڑھا دِتّی پئی اِکبال-رچھپال آپݨی پڑھائی تاں دۄ-چار سال اٹک کے وی کر سکدے نیں٬ پْرںتُّۄ اُنہاں دِییاں چھۄٹِییاں اُمراں کارن اُنہاں نُۄں مِلھ رہی اںتّاں دی شۄہرت شائِد بہُتا چِر جِیوت ناں رہِ سکے۔ اِس لئی چۄٹی ’تے پہُںچّی اِنہاں دی مکبُۄلِیئت دا آرتھِک لاہا لَے لَیݨا چاہِیدا ہَے۔ باپُۄ کہے مَیں مُںڈِّیاں نُۄں پڑھا-لِکھا کے وڈّے افسر بݨائُݨ دا سُپنا پالھی بَیٹھا آں٬ پر دسّݨ والھے نیں اِہ چکُۄںدھر وی چھڈّ دِتّی پئی سکُۄلاں ’چ پڑھائُݨ دی تھاں مُںڈِّیاں نُۄں پْرائیِویٹ ہی ’بُدھِّیمانی‘ تے ’گِیانی‘ کرا کے ’لُکوِییاں گلھِییاں‘ راہِیں بی اے کرن ولّ ودھائِیا جا سکدا ہَے۔ فَیسلا ہۄئِیا کِہ دۄ تِنّ سالاں لئی سکُۄل تِیاگ کے گائِکی لئی دھڑا-دھڑ آ رہی بُکِّںگّ دا لابھ اُٹھاء لِیا جاوے تے نالھ دی نالھ ’بُدھِّیمانی‘ دِییاں کِتاباں پڑھ کے ’گِیانی‘ پاس کرن دا رُۄٹ اختِیار کر لِیا جاوے۔
میرے تے رچھپال دے بستِیاں اُپّر دھُۄڑ جمّݨ لگّی۔ سِیاہی والھی دوات سُکّݨ لگّی۔ پَینّاں دِییاں نِبّاں خامۄش ہۄ گئیِیاں۔ مۄگے دے کرتار بُکّ ڈِپۄ تۄں بُدھِّیمانی دِییاں ’سَیکںڈّ-ہَیںڈ‘ کِتاباں خرِید لئیِیاں گئیِیاں۔ اُنہاں دِناں ’چ کاراں اَیویں وِرلِییاں-وِرلِییاں تے سِرف امِیر ٹبّراں دی پہُںچّ وِچّ ہی ہُںدِّییاں سن٬ اِس لئی گائِکی دے نیڑے-نیڑے دے پْرۄگراماں لئی اسِیں سائیِکلاں نُۄں تھاپی دیںدے٬ اتے دُۄر دا سفر بساں جاں ریل-گڈِّییاں راہِیں کردے۔ باپُۄ نیں ہُکم کِیتا: بساں-ریلاں دے سفر ’چ وِہلے بَیٹھݨ دی تھاں کِتاباں پڑھۄ؛ گائِکی دا پْرۄگرام تاں دِن ’چ ودھّ تۄں ودھّ تِنّ گھںٹّے لئی کرنا ہُںدّا ہَے٬ اِس لئی٬ اگّۄں-پِچھّۄں دے سمیں دَۄران٬ کِتاباں ’چ گُیاچۄ!
باپُۄ دا نُسخا تاں دھنںتّری سی٬ پر اپنائُݨا اینا سَۄکھا نہِیں سی۔ سائیِکلاں دے سفر دَۄران کِتاباں پڑھن بارے سۄچِیا وی نہِیں سی جا سکدا۔ ہریک رُۄٹ ’تے گھںٹّے٬ پَۄݨے گھںٹّے دی اُڈِیک بائد چلّݨ والھِییاں بساں آم تَۄر ’تے تُۄڑی والھے ٹرکّ واںگ سوارِییاں نالھ تُۄڑِییاں ہُںدِّییاں؛ بہُتی واری تاں بساں دِییاں چھتّاں نِیوِییاں ہۄݨ کارن کئی کئی مِیل کُبّے ہۄ کے ہی کھڑھناں پَیںدا۔ اگر کِتے بھُلّ-بھُلیکھے سِیٹ نسِیب ہۄ جاںدی تاں وار وار رُکدی-تُردی تے سڑک تۄں آسے-پاسے بُرک ماردی بس دے ڈِکّ-ڈۄلِیاں نالھ کِتاباں٬ ہتھّاں ’چۄں کھِسک کے٬ پَیراں ’چ جا ڈِگدِییاں۔ اکسر ہی کُجھّ کُ مِیل دے سفر بائد ہی اُۄںگھ آئُݨ لگّ جاںدی تے متھّا اگلی سِیٹ دی ڈھۄء نالھ جا وجدا۔ گائِکی دے بہُتے پْرۄگرام بٹھِںڈّے ذِلہے دے ٹِبِّیاں ’چ دُۄر-دُریڈے کھِںڈّے پِںڈّاں ’چۄں آئُںدے۔ اسِیں بٹھِںڈّے تۄں دُۄر کِسے سٹیشن ’تے اُتّردے جِتھّۄں اگّے پِںڈّ ’چ جاݨ لئی ساڈے میذباناں ولّۄں ساڈے لئی اُۄٹھ بھیجے ہُںدّے۔ اُۄٹھاں دِییاں کاٹھِییاں ’تے ٹُںگّے٬ ریتے اتے ٹِبِّیاں دا کئی کئی کۄہاں دا رستا ماپدے٬ اسِیں ٹِکاݨے پہُںچّدے تے ڈھائی-تِنّ گھںٹّے لمّاں گائِکی دا پْرۄگرام کر کے٬ اوّل تاں رات نُۄں ہی اگلی مںذِّل ولّ چالے پا دِںدّے تے جاں پھِر اگلی سویر دے سُۄرج چڑھدے نُۄں اُۄٹھاں راہِیں کئی مِیلاں تَیء کرکے واپِس ریلوے سٹشن ’تے آ سِر کڈھدے۔ اِس لئی کُجھّ کُ دِناں ’چ ہی بُدھِّیمانی دِییاں کِتاباں٬ چمڑے دے بَیغاں ’چ پکّے تَۄر ’تے سَۄں گئیِیاں۔
بُکِّںگّ دی جھڑی اینی بھروِیں لگّݨ لگّ پئی کِہ ہفتے دا اَیویں اِکّ-ادھّا دِن ہی خالی رہِںدّا۔ اجّ جے کۄٹکپُۄرے دے کِسے پِںڈّ ’چ گائِکی ہۄ رہی ہُںدّی تاں اگلے دِن برنالھے دے آس-پاس تے اُس تۄں اگلیرے دِن فِیرۄذپُر دی وکھّی ’چ۔ خانابدۄشی دے اِس جِیون ’چ سفر ہی سفر سی۔۔ بَیغاں ’چ ودھّ تۄں ودھّ تِنّ کُڑتے-پجامے ہی سمائُںدے سن٬ اِس لئی اِکّۄ ہی کُڑتا اُدۄں تِیک سرِیر نُۄں الوِدا ناں کہِںدّا جد تِیک مَیلھ اُس دے کالراں ’چۄں دُہائیِیاں پائُݨ ناں لگّ جاںدی۔ کئی وار دۄ دۄ ہفتے پِںڈّ جاݨ دی فُرست ناں مِلھدی٬ تے بیبے کالھجا پھڑ کے سانُۄں اُڈِیکدی رہِںدّی۔
اکسر ہی رات دا وِسرام بٹھِںڈّے کرنا پَیںدا۔ اُتھّے ریلوے سٹیشن دے نیڑے ہی٬ اِکّ ڈھابے اُپّرلے اِکّ وِشال چَۄبارے ’چ ’ہِمّت‘ نام دا وِئکتی اِکّ سراں چلائُںدا سی۔ چھۄٹی اُمر ’چ ہی کِر گئے سارِیاں دںدّاں والھے٬ ادھّکھڑ اُمر والھے اِس باݨِیئیں نیں اِس وڈّ-اکاری چَۄبارے نُۄں٬ پلائی دِییاں چادراں نالھ وِیہ-بائی نِکّے نِکّے کَیبناں وِچّ وںڈّ کے اُنہاں ’چ اِکّ٬ اِکّ مںجّا ڈہِیا ہۄئِیا سی۔ کَیبناں اُپّر چھتّاں دی اݨہۄںد کارن چَۄبارے دِییاں چھتّاں نالھ لمکدے وڈّے-وڈّے پھراں والھے تِنّ٬ چار مُدّت-پُراݨے پکھّے کَیبناں ’چ ٹھہِرے مُسافراں نُۄں ہوا دیݨ دے نالھ کھڑکّ کھڑکّ دی اواذ وی سُݨائُںدے سن۔ کَیبِناں وِچکارلی پلائی اینی مہِین سی کِہ نالھ دے کَیبِن ’چ سُتّے مُسافر دا ساہ وی ساف سُݨائی دیںدا سی۔ گرمِییاں دے دِنِیں اُپّر لَیݨ لئی مَیلھِییاں-کُچَیلھِییاں چادراں مِلھدِییاں تے سردِییاں نُۄں پھٹے-پُراݨے کمبّلھ۔ چَۄبارے دے اںدّر ہی اِکّ نُکّرے کَیبِن اُسار کے چھے٬ ستّ چُلہانُما ٹٹِّییاں بݨائیِیاں ہۄئیِیاں سن جِنہاں وِچۄں اُٹھّدی٬ ملھمُۄتر دی دُرگںدھّ٬ سارے چَۄبارے وِچّ پھَیلی ہُںدّی۔ ہِمّت کَیبِن دا کِرائِیا پںجّ رُپئے پھی مُسافِر جھاڑدا سی٬ پْرںتُّۄ اسِیں کِئُںکِہ اِکّ تاں ہر ہفتے٬ دۄ-ہفتے بائد اُس دی سراں ’چ آئُݨ والھے اُس دے باکائِدا گاہک بݨ گئے ساں٬ تے دُۄسرا اسِیں تِنّیں دۄ جاں تِنّ مںجِّیاں دی تھاں اِکّۄ اُتّے ہی اِکّ-دُۄجے ’چ گھُسڑ کے سَۄݨ گِجھّ گئے ساں٬ اِس لئی سانُۄں تِنّاں نُۄں اُہ اِکّۄ مںجّے والھا کَیبِن پںدّراں دی بجائے دس رُپَییاں ’چ ہی دے دیںدا سی۔
اِس سال سِیالھۄ-سِیالھ شادِییاں دے سماگماں اتے دھارمِک دِیواناں ’چ گائِکی کردِیاں اسِیں رُگّاں دے رُگّ پَیسا کما لِیا۔ گہِݨے دے پْرۄنۄٹاں ’چ لِپٹی رہِ گئی ذمِین ’چۄں ادھّ-پچدھّ بھۄر کے باپُۄ دی مُٹھّی ’چ کر دِتّی گئی۔ اپرَیل مئی ’چ پیںڈُۄ لۄک کݨکاں دی وڈھائی تے گہائی رُجھّے ہۄݨ کارن گائِکی دا کمّ مٹھّا ہۄ گِیا٬ پر جُۄن چڑھدِیاں ہی وِیاہاں دا ذۄر سائُݨ دِییاں گھٹاواں واںگ آ چڑھِیا۔ سارا جُۄن٬ جُلائی تے اگست گائِکی دی چلّ-سۄ-چلّ رہی: ادھِئۄں بہُتِییاں تارِیخاں دۄ دۄ مہِینے پہِلاں ہی بُکّ ہۄ چُکِّییاں ہُںدِّییاں۔ جِتھّے وی گائِکی کرنی ہُںدّی٬ اۄتھے نیڑے تیڑے دے پِںڈّاں ’چۄں آئے ہذار ہذار لۄکاں دا اِکٹھّ ہۄئِیا ہُںدّا۔ سْرۄتے ٹِکٹِکی لا کے ساڈی گائِکی سُݨدے۔ نۄٹ ورہدے۔ بلّے بلّے ہُںدّی۔ گائِکی دے سَیشن دے خاتمے ’تے ساڈے اُدالھے پْرسںسّکاں دا جھُرمٹ بجھّ جاںدا۔ رات نُۄں ساڈے اُتارے والھے گھر ’چ ساڈے لئی مُرغے رِجھدے تے بۄتلاں دے ڈٹّ کڑکّ کڑکّ کردے۔
گائِکی دے امُکّ سفر دے سِٹّے وجۄں٬ پڑھائی-لِکھائی ’چ میرا شَۄک لُڑک کے رہِ گِیا۔ ’بُدھِّیمانی‘ دِییاں کِتاباں بَیگاں ’چۄں چھالھاں مار کے ریڈِیئۄ والھی بَیٹھک ’چ بݨی الماری ’چ جا بِراجِییاں۔
اِنہی دِنِیں ہی باپُۄ دے دِماغ ’چ اِکّ نواں ای خِیال مںڈّرائُݨ لگّا: اخے پاسپۄرٹ بݨوائۄ تے سِںگھّاپُر ملیشِییا نِکّلھ جائۄ! اۄتھے کۄئی ڈھاڈی-کوِیشر کدے نہِیں جاںدا؛ اِس لئی اۄتھے دے پںجّابِییاں نُۄں گائِکی دی ڈاڈھی بھُکھّ ہۄویگی۔ جے تُسِیں اۄتھے چلے گئے٬ اۄتھۄں دے پںجّابی تُہاڈی کوِیشری سُݨ کے تُہاڈِییاں جیباں بھر دیݨگے۔
بلوںتّ نیں اِسے سال جدۄں گائِکی کردِیاں٬ کردِیاں بی اے دی ڈِگری وی ہاسل کر لئی تاں باپُۄ گد-گد ہۄئِیا پھِرے کِئُںکِہ اُنہاں وکتاں ’چ ساڈے اُدالھے-پدالھے دے پِںڈّاں ’چ بی اے دا ڈِگری ہۄلڈر کۄئی ٹاواں-ٹاواں ہی ہۄویگا۔ بلوںتّ کۄلھ ہُݨ دۄ رستے سن: اِکّ تاں اِہ کِہ مۄگے دے ڈی اَیم کالج ’چۄں ٹِیچِںگّ دی ڈِگری (بی ٹی) لَے کے کِتے ادھِیاپک لگّ جاوے٬ تے دُۄسرا اِہ کِہ دُۄر-دُۄر پھَیلی ساڈے کوِیشری جتھّے دی پْرسِدھّی دا لاہا لَیݨ لئی گائِکی دا کمّ ہی چلائی جاوے۔ بی ٹی ٹِیچر دی مہِینے دی تنکھاہ اۄدۄں سَۄ٬ سوا-کُ سَۄ رُپئے ہۄویگی٬ پْرںتُّۄ اینے پَیسے تاں گائِکی راہِیں اسِیں اِکّ دِن ’چ ہی کما لَیںدے ساں۔
اکتُۄبر 1962 ’چ جدۄں چِین نیں بھارت اُپّر ہملا کِیتا٬ مَیں اُمر دے ستہارویں ورہے دا پہِلا ادھّ پُۄرا کر لِیا سی۔ کتّے دی بِجائی ذۄراں ’تے ہۄݨ کارن٬ پیںڈُۄ لۄک گلھ-گلھ تِیک کمّ وِچّ رُجھّے ہۄئے سن۔ گائِکی ولّۄں بِلکُل وِہلے ہۄݨ کر کے مَیں تے رچھپال آپݨے گھر ہی ہۄئِیا کردے ساں۔ اسِیں سویرے اُٹھّدے تے چُلہے اُپّر پتِیلے ’چ چاہ بݨا رہی بیبے دے ساہمݨے بَیٹھ جاںدے۔ بیبے ناشتے دے پرائُٹھِیاں لئی آٹا گُنّہدی تے٬ تاذی کڈھّی مکھّݨی٬ دہِیں والھے کٹۄرِیاں ’چ سُٹّکے ساڈے اگاڑی رکھّ دِںدّی۔ مَیں اتے٬ اٹھّوِیں جمات ’چۄں ہٹائِیا رچھپال٬ دِن بھر چارا وڈھّݨ-کُترن٬ مجھّاں نُہائُݨ, سنّہِییاں کرن اتے گۄہا ہٹائُݨ ورگے نِکّے-مۄٹے کمّاں ’چ رُجھّے رہِںدّے۔ کدے کدے چاہ-گُڑ٬ کھںڈّ تے دالھاں-مسالے آدِک خرِیدݨ لئی اِکّۄ سائیِکل ’تے اسِیں مۄگے شہِر نُۄں نِکّلھ جاںدے۔ وِہلے سمیں ’چ کھُتّی اُدالھے باںٹِیاں نالھ کھیڈ چھڈّدے۔ لُدھِیاݨے ذِلے دے پِںڈّ باڑیوال دا وسنِیک٬ میری وڈّی بھرجائی دا بھرا٬ ماسٹر بھرپُۄر سِںگھّ اِنہی دِنِیں کِتاباں دا جھۄلھا بھر کے ساڈے پِںڈّ آ بِراجِیا۔ اُہ نَۄکری کرن دے نالھ نالھ پْرائیِویٹلی بی اے دی اںگّریذی اتے ہِسٹری دے پیپراں دی تِیاری کر رِہا سی۔ اُہ سوختے اُٹھّدا٬ تے نہا-دھۄ کے٬ داہڑی دے ہیٹھلے پاسِئۄں کنّاں کۄلھ دی سِر ولّ نُۄں جاںدی اِکّ ڈۄری دی گںڈھّ سِر دے اَین وِچالھے دے دیںدا۔ پھِر اُہ آپݨے جھۄلھے ’چۄں لۄہے دی اِکّ پتلی جِہی کِلّی (باج) کڈھدا جِس دی سلِیکیدار مدّد نالھ٬ اُہ آپݨی داہڑی نُۄں ڈۄری دے ہیٹھ تھُنّ لَیںدا۔ دُپہِر ہۄݨ تِیک اُہ کِتاباں-کاپِییاں ’چ رُجھِّیا رہِںدّا۔
دُپہِر دی رۄٹی کھا کے اُہ گھںٹّے کُ لئی بِسترے دے گلھ لگّ جاںدا۔ سُۄرج دے استݨ تۄں گھںٹّا کُ پہِلاں ساڈی بھرجائی دا اِہ بھرا مَینُۄں تے رچھپال نُۄں نالھ لَے کے ساڈے کھیت ولّ نُۄں نِکّلھ تُردا۔ کھیت ’چ ایدھر اَۄدھر گیڑے کڈھّݨ تۄں بائد٬ مُڑدے وکت اسِیں اگلی سویر لئی سارے ٹبّر واستے کِکّراں تۄں داتݨاں وی لاہ لِیائُںدے۔
شام دا رںگّ ساںولھا ہُںدِّیاں ہی اُہ باپُۄ دی شراب دِییاں بۄتلاں والھی الماری نالھ گُفتگُۄ کر کے اِکّ بۄتل اُٹھاء لِیائُںدا۔ پہِلا ہاڑا گھُٹّ٬ گھُٹّ کر کے نِگھارن تۄں بائد اُہ مَینُۄں تے رچھپال نُۄں کوِیشری سُݨائُݨ لئی آکھدا۔ اسِیں تُۄمبی نُۄں جگا لَیںدے٬ تے شاہݨی کَۄلاں٬ مِرذا٬ جاں کۄئی ہۄر کِسّا چھۄہ لَیںدے۔ اسِیں گائِکی کردے تاں اُس دِییاں مۄٹے شِیشِیا والھِییاں اَینکاں دے پِچھواڑِئۄں اُس دِییاں اکھّاں ’چ سرُۄر ٹپکݨ لگدا۔ اِکّ-دُۄجی ’چ پُۄری ترہاں اِکّسار ہۄئیِیاں آواذاں ’چ جدۄں اسِیں لمّی ہیک لائُںدے تاں اُہ ’بہُت خُۄب! بہُت خُۄب‘ آکھ کے آپݨا سجّا ہتھّ ساڈے ولّ ودھاء دیںدا۔ تِیجے ہاڑے دے مُکّݨ ویلھے اُس دِییاں اکھّاں ’چ اتھّرُۄ ٹپک اُٹھّدے۔
اِکّ دِن جدۄں اسِیں کھیت گیڑا مار رہے ساں تاں بھرپُۄر سِںگھّ کہِݨ لگّا: اۄئے مُںڈِّئۄ٬ تُسِیں گائُںدے تاں ودھِییا اۄں٬ پر … سکُۄل کِئۄں چھڈّ ’تا؟
-باپُۄ جی کہِںدّے اےَ بئی سکُۄل دا کۄئی بہُتا فائِدا نی … تُسِیں سِںگھّاپُر ملیشِییا چلے جائۄ تے رجّ کے پَیسے کمائۄ٬ ساڈا جواب سی۔ –کہِںدّے اۄتھۄں اگّے اِںگلَیںڈ نُۄں نِکّلھ جائِئۄ۔
-پر … سِںگھّاپُر ملیشِییا تُسِیں ساری اُمر تاں نی گائی جائۄںگے … پہِلی گلّ تاں سِںگھّاپُر ملیشِییا جاݨا ای اَۄکھَے٬ تے اِںگلَیںڈ پہُںچّݨا تاں اۄدُۄں وی مُہال اےَ … نالھے جے پڑھائی-لِکھائی پلّے ناں ہۄئی تاں اِںگلَیںڈ ’چ ساری اُمر مذدُۄری ہی کرۄںگے … جاں ودھّ تۄں ودھّ کِسے گُردوارے ’چ گْرںتھّی بݨ کے واجے وجائی جاوۄںگے …
اسِیں چُپّ ساں۔
-مَیں تُہانُۄں دسّاں اِکّ گلّ؟ ماسٹر بھرپُۄر سِںگھّ سںجِّیدا ہُںدِّیاں بۄلِیا۔ –اجّ تاں تُسِیں نِیاݨے اۄں … بھۄلھے-بھالھے تے مسُۄم جِہے جاپدے نیں تُہاڈے چِہرے … اِس لئی لۄک تُہانُۄں ہتھّاں ’تے اُٹھائی پھِردے نیں … پر جدۄں تُسِیں 19-20 سال تۄں ٹپّ گئے تاں اجّ والھی شۄہرت کائِم نٔہِیں رہِݨی … ہۄ سکدَے اۄدۄں نُۄں تُہاڈے ورگا ای کۄئی نواں گوئیِّیا اُٹھّ کھڑھے … لۄکاں دی فِترت اےَ بئی اِہ نوِیں چِیذ نُۄں ٹُٹّ کے پَیںدے اےَ … ہۄ سکدَے کۄئی نواں گائِک ہُۄںجھا ای پھیر دیوے جِویں تُسِیں نِکِّیاں نِکِّیاں نیں وڈّے وڈّے گائِکاں نُۄں پچھاڑ دِتَّے … پر جے پڑھائی چھڈّ دِتّی تاں کی کرۄںگے اُس وکت جدۄں تُہاڈی گائِکی دا کمّ اُکّا ای مٹھّا پَے گِیا؟ کھیتی کرن جۄگے رہِجۄںگے … کی پِئَے کھیتی ’چ … مِٹّی نالھ مِٹّی ہۄݨ تۄں سِوا؟
-بائی جی سانُۄں تاں پتا نی … سانُۄں تاں باپُۄ جی نیں ہٹائِئَے پڑھنۄں …
-مَیں کرُۄںگا ماسڑ جی (باپُۄ جی) نالھ گلّ تُہاڈی ہاذری ’چ ای … تُسِیں وی اکھِئۄ بئی اسِیں تاں پڑھن لگّݨَے۔
شام نُۄں باپُۄ جی تے بلوںتّ وی آ دھمکے۔ مَیں تے رچھپال آںڈے اُبالھ کے اُنہاں دے چھِلکے اُتارن لگّے۔ کُکّڑ دی ’کِیاکۄ-کِیاکۄ‘ کرائُݨ تۄں بائد٬ بلوںتّ پتِیلے ’چ کڑچھی مار رِہا سی۔ بیبے کُکّڑ دے کھمبھّ تے چمڑی سمیٹ رہی سی۔ باپُۄ نیں آپݨے لئی تے ماسٹر بھرپُۄر لئی دۄ گلاساں ’چ رںگِّینِیں اُلدّ دِتّی۔ سانُۄں پاݨی دی گڑوی لِیائُݨ دا ہُکم ہۄئِیا۔ بٹھِںڈّے ذِلہے ’چ پَیںدے مںڈّی کلاں پِںڈّ دا٬ باپُۄ دا نواں سجِیا چیلا٬ کرتار گِیانی٬ اۄس دِن آپݨے اِکّ ہۄر ساتھی٬ گُردیو سِںگھّ رام نِواسِیئے نُۄں٬ باپُۄ دے ’چرنِیں‘ لُیائُݨ لئی آئِیا ہۄئِیا سی۔ گلاس خالی ہۄݨ تۄں بائد باپُۄ دِییاں اکھّاں ’چ جِئۄں ہی گُلابی سُرما ٹپکݨ لگّا٬ باپُۄ٬ گِیانی کرتار ولِّیں٬ ٹِیرِییا-اںدّاذ ’چ جھاکِیا۔ –ہۄ جے پھِر ’چہُں کُ دِناں دا میلا‘, باپُۄ بُلہ سںگّۄڑ کے بۄلِیا۔ گِیانی گلھا ساف کرن لئی کھںگھُّۄرِیا تے اگلے ہی پل آپݨا کھبّا ہتھّ آپݨی چھاتی ’تے ٹِکا کے اتے سجّے ہتھّ نُۄں ہوا ہوالے کر کے اُس نیں ’ہۄئئئئئء‘ دی لمّی ہیک لگا دِتّی۔ اُس دی کڑکدی آواذ ساڈے گھر دِییاں کچِّییاں کںدھّاں دے لِئۄڑ اُتارن لگّی: اُٹھّ جاگ مُسافِر تُۄں٬ ہۄئی بھۄر نگارے وجّے/ اجّ کرنا ابّ کرلا٬ کرنا کلّہ سۄ کرلَے اجّے
مَیں ہالے وی چُلہے کۄلھ بَیٹھا ساں۔ کرتار دا لمّیری ہیک ’چ لائِیا ’ہۄئئئء‘ اُبھّردِیاں ہی میرے کالجے ’چ تِتلِییاں اُڈّݨ لگّ پئیِیاں سن٬ تے کڑچھی بلوںتّ دے ہتھّۄں لُٹک کے پتِیلے دے ہوالے ہۄ گئی سی۔ کرتار اجے آپݨی پںگّتی دے ادھّ ’چ ہی سی کِہ مَیں تے بلوںتّ چُلّہے کۄلھۄں اُٹھّ کے وِہڑے ’چ لائی باپُۄ پارس دی مہِفل کۄلھ جا کھلۄتے۔ کرتار نیں جِئۄں ہی آپݨِییاں دۄ ستراں مُکائیِیاں٬ مَیں تے بلوںتّ نیں اِکّ دُۄجے ولّ جھاک کے اگلِییاں ستراں اُٹھاء لئیِیاں: غفلت وِچّ بِیت گِیا٬ مُڑ کے ہتھّ نی آئُݨا ویلا/ ہَے آئُݨ-جاݨ بݨِیاں٬ دُنِییاں چہُں کُ دِناں دا میلا۔
رچھپال نیں کرد نال پھاڑِییاں کِیتے آںڈِیاں نُۄں پلیٹ ’چ چِݨ کے دۄ مںجِّیاں وِچکار٬ سِر ’تے بۄتل اتے گلاس چُکّی کھلۄتے میذ ’تے ٹِکاء دِتّا۔ دۄ-دۄ ستراں گائُںدے مَیں٬ بلوںتّ تے کرتار٬ چھںدّ نُۄں سِخر ولّ نُۄں ودھائُݨ لگّے۔ ہالے اسِیں چھںدّ دے ادھّ-وِچکار ہی پہُںچّے ساں کِہ سرُۄر وِچّ آئے باپُۄ دے دۄویں ہتھّ سجِّییاں-کھبِّییاں کچھّاں ’چ جا بِراجے تے اُہ مۄڈھِیاں نُۄں اُتاہاں نُۄں اگاس کے آپݨے سِر نُۄں کھبّے-سجّے ہِلائُݨ لگّا۔ چھںدّ دِییاں اخِیرلِییاں دۄ ستراں گائُݨ ویلھے کرتار٬ بلوںتّ اتے میرِییاں آواذاں پاݨی ’چ پاݨی واںگ گھُلھ گئیِیاں۔ اینے نُۄں رچھپال کمرے ’چۄں ڈھڈّاں تے تُۄمبی چُکّ لِیائِیا۔ تُۄمبی تُݨکی تے ڈھڈّاں ہِݨکِݨ لگِّییاں۔ پلاں ’چ ہی ساڈے وِہڑے ’چ چھپار دا میلا اُتّر آئِیا۔ ساڈِیاں گلھِیاں ’چۄں اِکّ تۄں دُۄجی آئیِٹم کِردی گئی تے ماسٹر بھرپُۄر سِںگھّ وار وار ’واہ! واہ!’ کردا گِیا۔
-رۄٹی کھا لۄ ہُݨ, چُلہے کۄلھۄں بیبے دی اواذ آئی
-کھانے آں ماسی جی٬ ماسٹر بھرپُۄر بۄلِیا۔ –پہِلاں مَیں ماسڑ جی نالھ اِکّ گلّ کرنی اَیں۔
بھرپُۄر دا جواب سُݨدِیاں باپُۄ نیں آپݨی دھَۄݨ نُۄں جھٹکا مارِیا اتے آپݨِییاں گڑُۄںد ہۄئیِیاں اکھّاں بھرپُۄر دے چِہرے ’تے گڈّ دِتِّییاں۔ –سُکھ تاں ہَے٬ ماسٹر جی؟ باپُۄ بُڑبُڑائِیا۔
-سُکھ ای اےَ٬ بھرپُۄر سںجِّیدا لہِجے ’چ بۄلِیا۔ –مَینُۄں اِکبال تے رچھپال دا پھِکر لگِّیا ہۄئِئَے … بلوںتّ تاں بی اے کر گِئَے٬ پر اِہ دۄویں تُسِیں سکُۄلۄں کِئۄں ہٹاء لئے نیں؟
باپُۄ دے دںدّاں دے پِچھواڑے برف جمّݨ لگّی۔ تُۄمبی سہِم گئی۔ ڈھڈّاں سُںگّڑ کے جھۄلھے ’چ دڑ گئیِیاں۔ باپُۄ دِییاں اکھّاں اہِلّ ہۄ گئیِیاں۔
-بسّ ہٹا لے٬ لمّی ہۄ گئی چُپّ نُۄں تْریڑݨ لئی باپُۄ بُڑبُڑائِیا۔
-میرے خِیال ’چ اِہ کۄئی چںگّا فَیسلا نہِیں٬ ماسٹر بھرپُۄر رُسیویں اںدّاذ ’چ بۄلِیا۔ –ٹھِیک اےَ اجّ مۄٹی کمائی کر کے گھر دا مُۄںہ-مُہاںدرا بدل سُٹِّئَے اِنہاں نیں٬ پر مُںڈِّیاں دا فِئۄُچر کی اےَ گائِکی ’چ؟
-مَینُۄں کِسے نیں دِّسئَے پئی ’بُدھِّیمانی‘ …
-اۄ چھڈّے پرہے ماسڑ جی٬ باپُۄ دے واک نُۄں ادھّ-وِچالھِئۄں کٹّدِیاں بھرپُۄر کھِجھ کے بۄلِیا۔ –بُدھِّیمانِییاں گِیانِییاں تاں اُمرۄں ٹپّے وِئکتِییاں دا رُۄٹ اےَ … اِنہاں دۄہاں نُۄں کلّ تۄں سکُۄل گھلّݨ لگّۄ …
-ٹھِیک اےَ باپُۄ جی٬ بلوںتّ مِیاںکِیا۔ –میرا وی اِہی خِیال اےَ بئی مَیں آہ کرتار تے گُردیو نُۄں نالھ لا کے دۄ تِنّ سال جتھّا چلا لَینَے٬ تے آپاں اِکبال رچھپال نُۄں گائِکی تۄں چھُٹّی کر دیئیِئے
اگلی سویر چاہ دی گڑوی میذ تۄں اُٹھائُںدِیاں بھرپُۄر نیں ساڈے سکُۄل جاݨ دی گلّ پھیر چھۄہ لئی۔ باپُۄ نیں کھِیسے ’چ ہتھّ مارِیا تے رُمال ’چ لپیٹی نۄٹاں دی تھبّی ’چۄں دس-دس دے دۄ نۄٹ بھرپُۄر ولّ ودھاء دِتّے۔
-اِہ کاہدے لئی٬ ہَیران ہۄئِیا بھرپُۄر بۄلِیا۔
-اِہ تیرے لئی … اِکبال نُۄں اجّ مۄگے لَے جا تے دسوِیں دِییاں کِتاباں خرِید دے … کلّہ نُۄں اِہنُۄں بُٹّر ہائی سکُۄل ’چ داخل کرا دیوِیں …
-سکُۄل والھِیاں نیں ہُݨ اِکبال نُۄں دسوِیں ’چ لَیݨا نٔہِیں … اِہنُۄں ہُݨ پْرائیِویٹ ای پڑھنا پَیݨَے تے پْرائیِویٹ کَیںڈِیڈیٹ دے تَۄر ’تے ای داخلا گھلّݨا پَیݨَے …
-پھِر ایہنُۄں پڑھائۄُ کَۄݨ? باپُۄ نیں سوالِییا نذراں بھرپُۄر ماسٹر دے متھّے ’چ گڈّ دِتِّییاں۔
-اںگّریذی تے ہِساب مَیں پڑھادُۄں … باکی مذمُۄناں دِییاں گائیِڈاں نالھ کمّ سر جُۄ …
اُسے دِن رچھپال نُۄں پِںڈّ والھے سکُۄل ’چ اٹھّوِیں وِچّ بِٹھاء دِتّا گِیا۔
بھرپُۄر مَینُۄں سُۄرج دے اُٹھّݨ تۄں ڈھیر پہِلاں اُٹھائُںدا تے اںگّریذی پڑھائُںدا۔ اُہ مَینُۄں مۄگِئۄں لِیاںدِییاں گائیِڈاں (جِنّہاں ’چ سرل بھاشا وِچّ دسوِیں دے ہر مذمُۄن لئی سوال اتے جواب دِتّے ہۄئے سن) پڑھن لئی آکھدا تے مَیں اُس تۄں اُنہاں سوالاں-جواباں دی وِیاکھِیا سمجھ لَیںدا جِہڑے میرے دِماغ دے ریڈار وِچّ فسݨ تۄں بغاوتی ہۄئے ہُںدّے۔ میرے لئی سبھ تۄں وڈّی چُݨائُتی ہِساب دے دۄ پیپر سن۔ ماسٹر بھرپُۄر مَینُۄں الجبرا سمجھائُݨ دی لکھّ کۄشِش کردا پْرںتُّۄ الجبرے دے فارمُۄلے میرے لئی کِیڑِیاں دا بھَۄݨ ہۄ نِبّڑدے۔ کۄئی کِدھر نِکّلھ جاںدا تے کۄئی کِدھرے۔ مَیں اِکّ دی شناخت کرن لگدا تاں دُۄسرے دی بھُلّ جاںدا۔
اِمتِہان تۄں ڈیڈھ کُ مہِینا پہِلاں بھرپُۄر نیں میری وکھّ-وکھّ مذمُۄناں اُپّر پکڑ دا غَیر-رسمِیں لیکھا-جۄکھا کِیتا۔ اںگّریذی دِییاں کہاݨِییاں نُۄں گھۄٹا سُݨ کے اُس دے چِہرے ’تے کھیڑا ٹپکݨ لگّا۔ سماجک دے سوالاں دے جُیاب میرے بُلّہاں ’چۄں نلھکے دے پاݨی واںگ گِڑن لگّے۔ ہِساب دے سوالاں دے اُتّراں ’چ کاݨۄں دیکھ کے اُہ اُداس ہۄ گِیا۔ کہِݨ لگّا: باکی سبھ تاں ٹھِیک لگدَے … پر ہِساب دا کمّ ڈھِلّا اےَ … جے ہِساب ’چۄں پھیلہ ہۄ گِیا تاں سمجھ لَے سارِیاں ’چۄں ای پھیلہ … پاس ہۄݨ لئی تَینُۄں ہِساب دے دۄہاں پیپراں دا جۄڑ 66 پھی سدی لَیݨا پَیݨَے … پہِلا پیپر سارا ای گݨِت دا ہُںدَّے یانی کِہ ارِتھمَیٹِک … تے دُۄسرے ’چ ادھّی جِییامَیٹری تے ادھّا اَیلجبرا …
-پر بائی جی٬ مَیں اُداس ہۄ کے بۄلِیا٬ اَیلجبرا تاں میرے سمجھ ’چ ای نی پَیںدا …
-جے تُۄں پاس ہۄݨَے ہِساب ’چۄں پھِر تُۄں سارا ذۄر ارِتھمَیٹِک تے جِییامَیٹری ’تے لا دے … جِویں تیری ارِتھمَیٹِک ’تے پکڑ چںگّی اےَ٬ تُۄں سَۄ ’چۄں پںجّاہ نمبّر نی چھڈدا … جِییامَیٹری ’چۄں جے تُۄں پںجّاہاں ’چۄں سۄلاں نمبّر وی لَے جیں تاں کُلّ جۄڑ 66 ہۄ جاویگا٬ تے تُۄں پاس!
اگلے دِن تۄں میرے چابی والھے کلاک دا الارم سویرے پںجّ٬ ساڈھے پںجّ دی بجائے٬ تڑکِئۄں تِنّ وجے کُڑکݨ لگّا۔ جِییامَیٹری تے ارِتھمَیٹِک میرے لئی نِتّنیم بݨ کے کھُلہ جاںدے۔ دِناں ’چ ہی جِییامَیٹری دی ساری کِتاب میرے پۄٹِیاں ’تے وِچھ گئی۔ سُپنِیاں وِچّ وی تْرِکۄݨاں٬ چہُ-بھُجِییاں تے تھِیئۄرماں تَیرن لگِّییاں۔ دِنیں اںگّریذی نُۄں گھۄٹے لگدے تے سائِںس دے سوالاں نالھ متھّا لگّا رہِںدّا۔ جدۄں نُۄں پیپراں دے وکت نیں میرے متھّے نُۄں ٹھُںگّیرِیا٬ اںگّریذی دے دس سالے پیپر میری جِیبھ دے اُدالھے لِپٹے پئے سن۔
اُنہِیں دِنِیں دسوِیں٬ یانی مَیٹرِکُۄلیشن٬ دا اِمتِہان پںجّاب یُۄنِیورسِٹی لِیا کردی سی کِئُںکِہ اجّ والھا پںجّاب سِکھِّیا بۄرڈ ہالے ہۄںد وِچّ نہِیں سی آئِیا۔ دسوِیں دا رِیذلٹ وی اںگّریذی دے اخبار د ٹْرِبِئۄُن وِچّ چھپِیا کردا سی۔ آخری پرچے تۄں ڈیڈھ کے مہِینے بائد مَینُۄں رِیذلٹ دی اُڈِیک ستائُݨ لگّ پئی۔ مَیں ہر رۄذ سورے سائیِکل چُکّدا تے مۄگے اخباراں والھی دُکان ’تے جا دھمکدا۔ آخِر اُہ دِن وی آ گِیا جِس نُۄں مَیں بڑے ہی سہِم پر بڑی ہی تِیبرتا نالھ اُڈِیک رِہا ساں۔ اخبار خرِیدِیا٬ پھرۄلھِیا٬ تے گھر لَے آںدا۔ چائیِں-چائیِں باپُۄ جی دے بَیغ وِچّۄں اِکّ پۄسٹکارڈ کڈھِّیا تے ماسٹر بھرپُۄر نُۄں چِٹھّی لِکھی: ستِکاریۄگ وِیر جی٬ تُہاڈی اشِیرواد اتے ہلّاشیری نالھ مَیں مِہنت کِیتی۔ اجّ رِیذلٹ آ گِیا ہَے٬ اتے مَیں پاس ہۄ گِیا ہاں۔ ڈِوِئن وی سَیکںڈّ آئی ہَے۔ باپُۄ جی نیں اگّۄں کالج وِچّ پڑھن دی سہِمتی دے دِتّی ہَے!