اِس سال بھارت سرکار ولّۄں 2024 دے گݨتںتّر دِوس ’تے دۄ پںجّابی شکھسِیئتاں٬ پٹِیالا نِواسی شْری پْراݨ سبھّروال جی اتے لُدھِیاݨا نِواسی بِیبی نِرمل رِشی جی٬ نُۄں پدم شْری پُرسکار نال سنمانِت کِیتا گِیا ہَے۔ اِہ دۄنۄں کلا (آرٹ) دے کھیتر نال جُڑِییاں ستِکاریۄگ ہستِییاں ہن۔ ’اڑب بیبے‘ دے نائۄں نال ہرمن-پِیاری ہۄ چُکّی بِیبی نِرمل رِشی نُۄں لگبھگ سارے پںجّابی جاݨدے ہن٬ کِئُںکِہ اُہ کئی پںجّابی پھِلماں وِچّ دمدار بھُۄمِکا نِبھا چُکّے ہن۔ پر پْراݨ سبھّروال جی بارے اِنی چرچا نہِیں۔ اِسدا کارن اِہ ہَے کِہ پْراݨ جی گھٹّ چمک-دمک والھے تھِیئیٹر (ناٹک) کھیتر نال جُڑے ہۄئے ہن٬ بھاویں کِہ اُہ وی چنّ پردیسی سݨے کئی پںجّابی پھِلماں وِچّ اہِم چرِتّر رۄل کر چُکّے ہن۔ ناٹک-کلا منۄرںجّن دے مادھِئم راہِیں سماج دے کِسے ذرُۄری مُدّے نُۄں اُجاگر کردی ہَے اتے درشکاں نُۄں لۄڑِیںدی کاروائی لئی پْریرِت کردی ہَے۔ اِس کھیتر وِچّ کِیتِییاں آپݨِییاں وڈِّییاں پْراپتِییاں سدکا ہی پْراݨ ساہِب اِس پُرسکار دے ہکّدار بݨے۔

اِس پُرسکار دی وڈِیائی اتے شان نُۄں سمجھݨ لئی اِس ترہاں دے سارے پُرسکاراں بارے سںکھّیپ جاݨکاری بہُت سہائی ہۄویگی۔ بھارت دے چار سربئُچّ ناگرِک پُرسکار (سنمان) ہن:

* پہِلا - بھارت رتن

* دُۄجا - پدم وِبھُۄشن

* تِیجا - پدم بھُۄشن

* چَۄتھا - پدم شْری

ساڈِییاں رکھِّیا-سیواواں دے سنمان اِنہاں تۄں اڈّ ہن پر اِنہاں سیواواں دے ادھِکارِییاں نُۄں وی اتی-سْریشٹ پْراپتِییاں لئی اِہ سنمان مِل سکدے ہن۔ اُداہرݨ وجۄں ’مارشل اَۄپھ آئی اے اَیپھّ‘ ارجن سِںگھّ٬ جنرل ہربکھش سِںگھّ اتے جنرل بِپِن راوت نُۄں پدم وِبھُۄشن نال سنمانِیا جا چُکِّیا ہَے۔

1954 تۄں شُرُۄ ہۄئے اِنہاں سنماناں دا اَیلان ہر سال گݨتںتّر دِوس مَۄکے کِیتا جاںدا ہَے اتے اِہ اڈّ-اڈّ وِشِیاں اتے کاروائیِیاں دے کھیتراں وِچّ کِیتے ’بیمِسال شاندار‘ کمّاں لئی دِتّے جاںدے ہن۔ جِویں کِہ: کلا٬ سماجِک-کارج٬ پبلِک-ماملے٬ وِگِیان اتے اِںجنِیئرِںگّ٬ وپار اتے اُدیۄگ٬ مَیڈِیسِن٬ ساہِت اتے سِکھِّیا٬ کھیڈاں٬ سِول سیواواں آدِ دے کھیتراں وِچّ۔ اِہ٬ سنمان-پْراپت ہستی دے اتھاہ سیوا-بھاو اتے اُس ولّۄں کِیتی اُچّتم نِشکام سماج-بھلائی دے پرتکھّ اتے سدِیوی پْرتِیک ہن۔ اِنہاں سنماناں نال بھاویں کۄئی مائِک لابھ نہِیں مِلدا پر اِنہاں کرکے بہُت سماجِک اِذّت اتے کئی سرکاری سہُۄلتاں مِل جاںدِییاں ہن۔ سارے بھارتی اِنہاں سنماناں لئی یۄگ ہن بھاویں اُہناں دا کۄئی دھرم٬ کِتّا٬ ستھان جاں لِںگّ ہۄوے۔ پر سرکاری ادھِکاری جاں کرمچاری - چھُٹّ ڈاکٹراں اتے وِگِیانِییاں تۄں - اِنہاں دے ہکّدار نہِیں۔

بھارتی ناگرِکاں تۄں اِلاوا٬ اِہ ہۄراں دیشاں وِچّ وسدے بھارتی مُۄل دے ناگرِکاں اتے وسنِیکاں اتے ہۄر دیشاں دے مُۄل ناگرِکاں نُۄں وی پردان کِیتے جا سکدے ہن۔ کھاس ہالات وِچّ اِہ مرن اُپرںتّ وی دِتّے جا سکدے ہن پر بہُت گھٹّ۔ ذرُۄری نہِیں کِہ اِہ ہر سال ہی دِتّے جاݨ, جِویں کِہ بھارت رتن دے سنمان 2019 تۄں بائد ہُݨ 2024 وِچّ آ کے پںجّ ہستِییاں نُۄں پردان کِیتے گئے ہن٬ جۄ اِکّ رِکارڈ گِݨتی ہَے۔ ذِکریۄگ ہَے کِہ سنمان پْراپت کر چُکّی کِسے وی ہستی نُۄں بائد وِچّ پہِلے تۄں وڈّا سنمان وی پردان کِیتا جا سکدا ہَے۔ پر اِہ کِسے اہُدے جاں رُتبے دی ترہاں آپݨے نائۄں نال اگیتر جاں پِچھیتر دے تَۄر ’تے نہِیں ورتے جا سکدے۔ پںجّاب ہُݨ تک سارے کھیتراں وِچّ 89 پدم شْری کھِتاب پْراپت کر چُکِّیا ہَے۔ اِنہاں وِچّۄں 13 کلا (آرٹ) دے کھیتر نال جُڑِییاں شکھسِیئتاں نُۄں مِلے ہن جِنہاں وِچّۄں کُچھ جاݨے-پچھاݨے نائۄں ہن: بلراج ساہنی٬ مُہمّد رفی٬ پُۄرن چںدّ وڈالھی٬ ہںسّ راج ہںسّ۔

اُپرۄکت وِچار تۄں سمجھ آ جاںدی ہَے کِہ پدم شْری دا سنمان پْراپت کر کے شْری پْراݨ سبھّروال جی نیں کِنّے اُچّے رُتبے نُۄں ہاسِل کر لِیا ہَے۔ پر اِس لیکھ وِچّ اُنہاں دِییاں آپݨے کھیتر دِییاں پْراپتِییاں٬ اُنہاں نُۄں مِلِییاں اُپادھِییاں اتے پھَیلۄشِپاں٬ مِل چُکّے اݨگِݨت سُۄبائی٬ کَۄمی اتے کَۄماںتری اِناماں اتے ماناں-سنماناں دِییاں گِݨتِییاں جاں ویروے نہِیں دِتّے جا رہے٬ ناں ہی اِس وِچّ امرِیکا٬ کنیڈا سݨے درجݨ تۄں ودھّ دیشاں دِییاں اُنہاں دِییاں پھیرِییاں جاں گُرداس مان ورگے اُنہاں دے شگِرداں دی لِسٹ دِتّی جا رہی ہَے۔ سپشٹ ہَے کِہ اِہ ویروے بہُت ذِیادا اتے لِسٹاں بہُت لمبِّییاں ہن۔ اُنہاں دی سبھ سِپھت-سلاہ اِس گلّ وِچّ آ جاںدی ہَے کِہ بھارت سرکار نیں اُنہاں نُۄں اِہ سنمان دِتّا ہَے٬ جۄ اُنہاں دا آپݨے کھیتر وِچّ ٹِیسی اُتّے پہُںچّݨ دا پرتکھّ پرماݨ ہَے۔ اِہ پِیڑھِییاں تک اُنہاں دے خاندان کۄل یادگاری چِنّہ وجۄں مہِپھُۄذ رہیگا۔

آپاں سارے اِس ترہاں دے سنمان-پْراپت ہۄر ہستِییاں دی جِیونِییاں پڑھدے اتے سُݨدے ہاں پر اُنہاں نال سِدھّے میل-مِلاپ دا لابھ ہۄر وی ودھّ ہُںدّا ہَے۔ بِجلی بۄرڈ وِچّ آپݨے سیوا-کال دَۄران مَینُۄں اُنہاں نال نِجّی اتے وِبھاگی کمّاں کر کے مِلݨ دا مَۄکا مِلدا رہِںدّا سی۔ اجّ مَیں اِس میل-مِلاپ نُۄں کُدرت ولّۄں مِلِیا اِکّ وِشیش مَۄکا سمجھدا ہاں۔ مَینُۄں جِتھّے اُنہاں نُۄں اِس سنمان دے مِلݨ دی بیئںتّ کھُشی ہۄئی ہَے٬ اُتھّے بہُتی ہَیرانی وی نہِیں ہۄئی۔ اُنہاں دی لگن٬ مِہنت اتے رںگّ-مںچّ پْرتی اُنہاں دے انِن سمرپݨ نُۄں یاد کر کے لگدا ہَے کِہ اُہ پُۄری ترہاں اِسدے یۄگ سن۔ آپݨی نِشکام لگن٬ سِرڑ اتے سرِیرک مُشکّت راہِیں اُہ ساری اُمر اِس سنمان دے ہکّدار بݨن دی تِیاری کردے رہے۔ اِنا اُچّا سماجِک رُتبا اتے 94 سال دی اُمر پْراپت کر چُکّے پْراݨ ساہِب نُۄں ہۄر ماݨ-ستِکار جاں وڈِیائی دی کۄئی چاہنا نہِیں۔ اُنہاں نُۄں سبھ تۄں ودھّ انںدّ اتے تسلّی اِس گلّ وِچّۄں مِلدی ہَے کِہ کۄئی اُنہاں دے جِیون تۄں سیدھ لَے کے آپݨے جِیون نُۄں سُچجّا بݨاوے۔ اُنہاں ولّۄں اُمر بھر آپݨے ناٹکاں راہِیں دِتّے دیش-بھگتی اتے سماج-بھلائی دے ہۄکِیاں نُۄں امل وِچّ لِیاوے۔

اسِیں مہاں-پُرکھاں دِییاں سِکھِّیاواں اتے اُنہاں دِییاں جِیونِییاں پڑھدے اتے وِچاردے ہاں تاں کِہ آپݨے جِیون نُۄں اِنہاں انُسار ڈھالھ سکِیئے اتے اِس نُۄں سُچجّا٬ سفل اتے سُکھ-مئی بݨا سکِیئے۔ پر آپݨا سبھ دا تجربا ہَے کِہ اسِیں اُنہاں دِییاں سِکھِّیاواں ’تے امل کرن وِچّ اسپھل رہِںدّے ہاں اتے بھُلیکھا کھا جاںدے ہاں کِہ اِہ سِکھِّیاواں وِہارک نہِیں٬ اِنہاں ’تے امل کرنا سمبھّو نہِیں۔ پر جدۄں ساڈے ورگا کۄئی سجّݨ, ساڈے ورگے ماہَۄل وِچّ رہِںدّا ہۄئِیا آپݨی مِہنت٬ لگن اتے ساکاراتمِک سۄچ راہِیں جِیون وِچّ سپھل ہُںدّا ہَے تاں ساڈا من ستھِر ہۄ جاںدا ہَے اتے ہَۄسلا پھڑ لَیںدا ہَے۔ ساڈا مہاں-پُرکھاں دِییاں سِکھِّیاواں ’تے بھرۄسا بجھّ جاںدا ہَے اتے اسِیں وی سُچجّے جِیون لئی پُر-ذۄر اُپرالے کرن لگّ جاںدے ہاں۔ کہِ سکدے ہاں کِہ مہاں-پُرکھاں دِییاں سِکھِّیاواں فَۄری تَۄر ’تے سانُۄں اۄنا لابھ نہِیں دے سکدِییاں٬ جِنّا ساڈے وِچّ٬ ساڈے واںگ وِچر رہے٬ ساڈے ورگے اِنساناں دے پرتکھّ جِیون دے سکدے ہن۔ مِ. پْراݨ سبھّروال اجِہے اِنساناں وِچّۄں اِکّ ہن۔ سۄ اِس لیکھ دا سار-تتّ اُنہاں دی سِپھت-سلاہ کرنا نہِیں بلکِہ اُنہاں دے سُنیہِیاں نُۄں سمجھݨ اتے اِنہاں نُۄں امل وِچّ لِیائُݨا ہَے۔

مِ. سبھّروال پرِوارِک ماہَۄل کر کے بچپن تۄں ہی ناٹک دے کھیتر نال جُڑے ہن اتے اُنہاں نُۄں اِس لئی اگلی سیدھ اتے سرپْرستی پْرِتھوی راج کپُۄر اتے اَیمّ اَیسّ رںدھّاوا ورگے مہان پںجّابِییاں تۄں مِلی۔ بھاویں اُہ رںگّ-مںچّ دے ہر اںگّ ارتھات ریڈِیئۄ٬ ٹی وی٬ سِنما-جگت اتے تھِئیٹر نال جُڑے رہے ہن پر تھِئیٹر اُنہاں منپسںدّ وِشا ہَے اتے اُنہاں دی پْراتھمِکتا ہَے۔ اُہ ساری اُمر دیش بھگتی دا اتے سماجِک بُرائیِیاں وِرُدھّ لڑن دا سُنیہا دِںدّے ناٹکاں نُۄں لِکھݨ, کھیڈݨ اتے اِنہاں دا نِردیشݨ کرن لئی یتنشِیل رہے۔ ہن۔ اُہ بہُت ودھِییا اَیکٹر٬ کلاکار اتے سپھل نِردیشک اتے سرپْرست ہن اتے اُمر انُسار اُنہاں نیں ناٹکاں وِچّ سبھ کِسم دے رۄل ادا کِیتے ہن۔ اُنہاں دی سُہِردتا٬ لگن اتے مِشنری بِرتی دا ہِساب اِس گلّۄں لائِیا جا سکدا ہَے کِہ اُہ ہُݨ وی نیم نال ہر مہِینے دے پہِلے اَیتوار دی سُبہا نُۄں باراںدری گارڈن پٹِیالے وِچّ نُکّڑ ناٹک کروائُںدے ہن۔ اِہ پرۄگرام پِچھلے وِیہ سالاں تۄں ودھّ سمیں تۄں نِرںتّر چلّ رِہا ہَے۔ اِس اُمر وِچّ وی اُہ آپݨے کمّ وِچّ پُۄرے سرگرم ہن۔ سِہت پکھّۄں چُست-درُست٬ دِماگی پکھّۄں پُۄرے چیتنّ٬ ہاذر-جواب اتے ہسمُکھّ ہن۔

شْری پْراݨ سبھّروال نیں لمبّا سماں پںجّاب بِجلی بۄرڈ دے لۄک سمپّرک وِبھاگ وِچّ کمّ کِیتا اتے اِسدے اُچّ اہُدے تۄں سیوا-مُکت ہۄئے۔ 1960وِیاں وِچّ جدۄں بِجلی بۄرڈ دا بہُت پسار ہۄئِیا تاں اُس وکت بہُت اپھسر اتے ہۄر سٹاپھ بھرتی ہۄ رِہا سی۔ اُہ بھرتی ہۄݨ والے اُمِیدواراں دی سہی اتے نِرپکھّ چۄݨ کرن لئی بِجلی بۄرڈ دے پُراݨے کائِدے-کانُۄناں وِچّ سُدھار کر کے سمیں دے ہاݨی بݨائُݨ وِچّ اُچّ ادھِکارِییاں دے غَیر-رسمی سلاہکار رہے۔ آپݨے سمیں دے ہر ورگ دے نویں اپھسراں نُۄں نَیتِک-کدراں کِیمتاں انُسار ڈھالݨ اتے آپݨے پبلِک-جِیون نُۄں سوچھّ اتے سُچجّا بݨائُݨ لئی پْریرݨا-سْرۄت رہے۔ اِس ترہاں بِجلی بۄرڈ دے سمُچّے اکس نُۄں سُدھارن وِچّ اُنہاں دا بہُت یۄگدان ہَے۔

ساڈِییاں سماجِک اتے سرکاری سںسّتھاواں دی ساںجھی اُۄݨتائی ہَے: آپسی تال-میل اتے سُرتال دی گھاٹ۔ پںجّاب بِجلی بۄرڈ اِس بِماری دا کھاس شِکار رِہا ہَے۔ اِسدے تکنِیکی٬ آرتھِک اتے پْربںدھّکی وِبھاگاں دی کھِچّۄتاݨ نِتّ دا دْرِش سی۔ مِ. پْراݨ سبھّروال بھاویں اہُدے پکھّۄں بہُت وڈّے نہِیں سن پر آپݨے گُݨاں کر کے اُنہاں دا ہر وِبھاگ دے سِینِیئر اپھسراں نال جاݨا-آئُݨا سی اتے سبھ اُنہاں دا ستِکار کردے سن۔ مہِکمے اتے سٹاپھ دے ہر ورگ دے لابھ ہِت ودھِییا سلاہاں لئی سبھ اُنہاں ’تے نِربھر سن۔ یُۄنِیئناں اتے اپھسراں اتے بۄرڈ دے جھگڑے آم ورتارا سن۔ آپݨے سمبّںدھّاں اتے سبھ دی بھلائی دے ہامی ہۄݨ دے ناتے٬ سمجھَۄتے کرن-کروائُݨ لئی اُہ ہمیشا مںگّ وِچّ رہِںدّے سن۔ سبھّروال ساہِب نیں تھِیئیٹر دِییاں آپݨِییاں پْراپتِییاں دپھتری ڈِئۄُٹِییاں نِبھائُݨ دے نال-نال کِیتِییاں ہن۔ اِس سنمان نُۄں پْراپت کرن دی سٹیج ’تے پہُںچّݨ واستے کِیتی گھالݨا سدکا پَیدا ہۄئے گُݨاں دا اُنہاں نیں ہۄراں دی بھلائی لئی سد-اُپیۄگ کِیتا ہَے۔ آپݨے دپھتری رسُۄخ نُۄں اِنہاں پْراپتِییاں لئی ورتݨ دی بجائ اُنہاں نیں کلا دے کھیتر تۄں سِکھّے گُݨاں نُۄں مہِکمے اتے سماج دے سُدھار لئی ورتِیا ہَے۔

اِہ گُݨ ساںجھے کردِیاں اُنہاں نیں کُجھ کِیمتی گلّاں دسِّییاں۔

* ناٹک دے کھیڈݨ تۄں پہِلاں کِیتی تِیاری دا ابھِیاس سانُۄں جِیون دے ہۄر کمّ واستے پُۄری اتے سہی تِیاری کرنا سِکھائُںدا ہَے۔

* پاتر سِدھّے تَۄر ’تے درشکاں نال جُڑِیا ہۄݨ کرکے اُنہاں دے بدل رہے ہاواں-بھاواں نُۄں سمجھݨ لگّ جاںدا ہَے اتے آپݨے ابھِنَے نُۄں یتھایۄگ درُست کرنا سِکھّ جاںدا ہَے۔ اِس گُݨ دا جِیون دے ہۄر پکھّاں ’تے چںگّا اسر پَیںدا ہَے۔ اُہ سُہِرد اتے ہمدرد اِنسان بݨ جاںدا ہَے۔

* اسِیں مِہنت کرنا بھُلّے ہۄئے ہاں کِئُںکِہ اسِیں سرِیرک پکھّۄں تھکّ جاںدے ہاں اتے دِماگی پکھّۄں اکّ جاںدے ہاں۔ تھکّݨا کِسے ہدّ تک جائِذ ہَے پر اکّݨا نہِیں۔ ناٹک-کلا سانُۄں اکیویں اُتّے کابُۄ پائُݨا سِکھائُںدی ہَے کِئُںکِہ گلّاں دی دُہرائی بہُت کرنی پَیںدی ہَے۔

* کِئُںکِہ ناٹک اِکّ ٹِیم دا کمّ ہَے۔ ہر چھۄٹے-وڈّے دا آپݨا رۄل ہُںدّا ہَے۔ اِس ٹِیم وِچّ کمّ کر کے بںدّا مِہنت کرن٬ تتّا-ٹھںڈھّا جرن اتے مِلورتݨ دے گُݨ سِکھّ جاںدا ہَے۔

* ہۄراں تۄں مدد لَیݨی اتے سُہِردتا نال ہۄراں دی مدد کرنی سِکھّ جاںدا ہَے۔