بابا گُلاب سِںگھّ جدۄں جِیںدا سی تاں اُہدے بارے مَیں اِکّ آرٹِیکل لِکھِیا سی-مَیڈلاں دا بۄہل۔ وَیٹرنذ دِییاں اںتّرراشٹری اتھلَیٹِک کھیڈاں وِچۄں اُس نیں پںجّاہ مَیڈل جِتّے سن تے ہۄر جِتّی جا رِہا سی۔ وڈّئُمرے کھِڈارِییاں وِچّ اُہ بھارت دا پہِلا اتھلِیٹ سی جِس نیں کَۄماںتری پدھّر `تے اینِییاں ملّاں مارِییاں۔ اُس تۄں پِچھۄں کَینیڈا وسّدا کیسر سِںگھّ پُۄنِییاں بابا گُلاب سِںگھّ دے راہ پِیا ہۄئِئَے۔ بابا پھَۄجا سِںگھّ نیں مَیڈل بھاویں بہُتے نہِیں جِتّے پر مَیراتھن دَۄڑاں وِچّ شۄبھا بہُت کھٹّی ہَے۔ ہۄر وی کئی بابِیاں نیں آپۄ آپݨِییاں کھیڈاں وِچّ ناں کمائِیا ہَے۔ وَیٹرنذ دِییاں کھیڈاں پںجّابِییاں نُۄں بڑِییاں راس آئیِیاں ہن۔ پہِلوان کرتار سِںگھّ آپݨی اُمر تے آپݨے وذن ورگ وِچّ باراں وار کُشتی دا وِشو چَیمپِیئن بݨ چُکَّے۔

کَۄماںتری پدھّر `تے پںجّاہ مَیڈل جِتّݨے کہِ دیݨی گلّ ہَے۔ مَیڈل تاں اِکّ جِتّݨا وی ماݨ نہِیں ہُںدّا۔ پںجّاہ مَیڈل جِتّݨے تے اُہ وی ایشِییا تے وِشو پدھّر دے! اِہ کمال کِیتی سی مںڈّی ڈبّوالی دے وسنِیک بابا گُلاب سِںگھّ نیں جِس نُۄں “گۄلڈن گُلاب” دا خِتاب دِتّا گِیا سی۔ جیکر اُہدے جِیون `تے جھات ماری جاوے تاں اُہ بہُت ہی سادھارن وِئکتی سی تے رۄٹی رۄذی لئی کرڑا سںگھّرش کردا رِہا سی۔ کُدرت نیں اُہدے نال کہِر وی بڑا کمائِیا سی۔ جدۄں مَیں اُس دی کِسے نوِیں جِتّ دی خبر پڑھدا ساں تاں میرے من `چ ترںگّ اُٹھّدی سی کِہ اجِہے اتھلِیٹ نُۄں ذرُۄر مِلِیا جاوے تے اُہدے بارے بذُرگاں نُۄں دسِّیا جاوے۔ ہۄ سکدَے کِسے ہۄر بذُرگ دے من وِچّ وی گُلاب سِںگھّ بݨن دی رِیجھ پَیدا ہۄ جاوے۔

نبّیوِیاں دے شُرُۄ دی گلّ ہَے کِہ مَینُۄں لمبّی دا کھیڈ میلا ویکھݨ دا سدّا مِلِیا۔ ڈھُڈِّیکے تۄں مۄگے مُکتسر تے ملۄٹ وِچّ دی ہُںدّا ہۄئِیا مَیں لمبّی پہُںچِّیا۔ میرے من وِچّ آئی کِہ اِتھۄں ڈبّوالی نیڑے ہی ہَے چلۄ بابا گُلاب سِںگھّ نُۄں وی مِلدے چلِّیئے۔ میلے `چۄں وِہلا ہۄ کے دِن چھِپدے نُۄں مَیں ڈبّوالی جا پُجّا۔ اِہ مںڈِّینُما شہِر پںجّاب تے ہرِیاݨے دی ہدّ اُتے ہَے۔ اُتھۄں دے کالج وِچّ میرا اِکّ پُراݨا وِدِیارتھی بلجِیت سِںگھّ لائِبْریرِیئن لگّا ہۄئِیا سی۔ اُہ مَینُۄں گُلاب سِںگھّ دے گھر لَے گِیا۔ بابا گھر ہی سی۔ پرِوار دے سارے جِیء بڑے ہُبّ کے مِلے۔ بابا گُلاب سِںگھّ کہِݨ لگّا٬ “مَیں اخبار `چ تھۄڈے لیکھ پڑھدا رہِناں۔ مَیں تاں خُد ڈھُڈِّیکے چلّ کے آئُݨا سی۔ تُسِیں اینی دُۄر آ کے میرے سِر بھار چاڑھ دِتَّے۔ اِہ بھار مَیں کِویں لاہاںگا؟”

مَیں آکھِیا٬ “کۄئی بھار ناں سمجھۄ۔ کھِڈارِییاں نُۄں مِلݨا گِلݨا میرا شَۄک اےَ۔ ساڈِییاں مُبارکاں لئۄ تے آپݨے جِتّے ہۄئے تگمِیاں تے جِیون بارے گلّاں دسّۄ۔ مَیں اِہ گلّاں کِسے سمیں کِتاب `چ چھاپاںگا۔”

بِجلی دے چانݨ وِچّ مَیں نِیجھ نال ویکھِیا بابے دا جُسّا اِکہِرا جِہا سی پر سی سِدھّا سلۄٹ۔ اکھّاں دی جۄت کُجھّ مدھّم لگّی پر اُنہاں `چ اُتشاہ بھری لِشک سی۔ داڑھی بدھّی ہۄئی سی تے ذُراباں اُتۄں دی پھلِیٹ کسے ہۄئے سن۔ اُس نیں مُۄڑھے `تے بہِ کے دسّݨا شُرُۄ کِیتا٬ “مَیں ایشِییا تے ورلڈ دے 41 گۄلڈ٬ 6 سِلور تے 3 براںج مَیڈل جِتّے آ۔ اِہ کُل پںجّاہ ہۄگے جی۔ میرے چاراں ای جمپّاں دے چار ورلڈ رِکارڈ آ٬ دیکھدے آں کِہڑا مائی دا لال تۄڑدَے؟ اِہ سبھ کُدرت دی دیݨ آں٬ مَیں تاں کُچھ وی نی۔ سبھ کُچھ تھۄڈِییاں دُیاواں نال ہۄئِیا۔ اجے مَینُۄں تھۄڑھا جِیا پھرک ہۄر کڈھّݨا پئۄُ۔ پںجّاہ مَیڈل کِسے ہِساب `چ نی آئُںدے۔ دس ہۄر جِتّ کے سٹھّ ہۄ جاݨگے۔ پھیر سِدھّے ای کہِ دِیاں کراںگے بئی پںجّ درجن جِتّے آ۔ یانی تِنّ وِیہاں۔ پںجّاہ ناں درجناں `چ آئُںدے آ تے ناں وِیہاں `چ۔” اینا کُ دسّ کے اُہ مِنّہاں مُسکرائِیا۔

اِس تۄں دس کُ سال پہِلاں مَیں گُلاب سِںگھّ نُۄں پںجّاب یُۄنِیورسِٹی دے ٹرَیک وِچّ مِلِیا ساں۔ اُس مُلاکات وِچّ مَینُۄں پتا لگّ گِیا سی گُلاب سِںگھّ گلّاں دا وی دھنی ہَے۔ رںگِّیلے سُبھاء دا مالک ہَے تے ہاسا مکھَۄل وی کر لَیںدَے۔ اُس دِن وی اُس نیں ہسّݨ ہسائُݨ والِییاں کئی گلّاں کِیتِییاں سن۔ دسِّیا سی کِہ اُس دی پتنی تۄں مُناکھی ہَے۔ مَیں پُچھِّیا سی کِہ انّہی پتنی نال کِویں گُذر رہی اےَ؟ اُس نیں کِہا سی٬ “جِویں تھۄڈے ورگِیاں دی گُذری جاںدی اےَ اۄویں میری وی نںگھّی جاںدی آ۔ کدے رُسّ-پے کدے منّ-پے۔”

مَیں آکھِیا سی٬ “انّہی ہۄݨ دا کۄئی خاس دُکھّ تاں ہۄئۄُ۔ کدے لِکھݨا پَے جاںدَے۔” بابے نیں ہسّدِیاں دسِّیا سی٬ “کۄئی کھاس دُکھّ نی ہَیگا۔ اُہ سبھ سمجھدی اےَ۔ آپے سارا کُچھ کر لَیںدی آ۔ جے لِکھݨا ای اےَ تاں اِکّ دُکھّ لِکھ-لۄ۔ اُہ اِہ آ بئی جدۄں کدے کھِجھدی کھپدی نُۄں نِیاݨے کُٹّݨے پَیݨ تاں وِچے ماڑا مۄٹا چھاںدا مَینُۄں وی مِل جاںدَے۔ اُہنُۄں کِہڑا دِسدا بئی کِیہدے پَیںدی آ؟”

جدۄں مِلکھا سِںگھّ تے پْرِںسِّیپل سۄم ناتھ ہۄراں نیں وَیٹرنذ اتھلَیٹِک اَیسۄسِیئیشن بݨائی تاں گُلاب سِںگھّ وَیٹرنذ اتھلَیٹِک مُکابلِیاں وِچّ ہِسّا لَیݨ لگّا سی۔ اُس نیں دس کُ سالاں وِچّ دِلّی تے سِںگھّاپُر وِچّ دۄ وار ہۄئیِیاں ایشِییائی چَیمپِیئنشِپاں اتے نِئۄُذِیلَیںڈ٬ ہاںگکاںگ٬ امرِیکا٬ اِٹلی تے آسٹْریلِییا وِچّ ہۄئیِیاں ورلڈ چَیمپِیئنشِپاں `چۄں ادھّا سَیںکڑا تمغے جِتّے سن۔ ساڈی مُلکات تۄں کُجھّ مہِینے پہِلاں جپان دے شہِر مِییاںجاکی وِچّ دسوِیں وِشو چَیمپِیئنشِپ ہۄئی سی پر ہرِیاݨا سرکار ولّۄں ہوائی جہاذ دا کِرائِیا ناں مِلݨ کارن گُلاب سِںگھّ جپان نہِیں سی جا سکِیا۔ اِئۄں اُہدے دسّݨ مُۄجب اُس دے چار مَیڈل مارے گئے سن۔ اُس نیں ودھیرے تمغے پجھںتّر سال تے اسّی سال تۄں ودھیری اُمر ورگ دے مُکابلِیاں وِچۄں جِتّے سن۔

گُلاب سِںگھّ دا جنم 13 اکتُۄبر 1905 نُۄں پِںڈّ جلالیاݨا ذِلا سِرسا وِچّ اِکّ سادھارن کِسان آلا سِںگھّ دے گھر ہۄئِیا سی۔ آلا سِںگھّ کبڈّی دا تکڑا کھِڈاری سی۔ بچپن وِچّ گُلاب سِںگھّ ڈںگّر چاردا تے کھیتِیباڑی دے کمّ وِچّ ہتھّ وٹائُںدا رِہا۔ اُدۄ مِیںہ بڑے گھٹّ پَیںدے سن۔ جدۄں کدے مِیںہ پَیݨا تے پرنالے چلّݨے تاں نِیاݨِیاں نیں کہِݨا٬ “پنالِیاں نُۄں پُۄچھاں لگّ گئیِیاں۔”

1925 وِچّ اُہ ہِسار جا کے پھَۄج `چ بھرتی ہۄ گِیا۔ رکرُۄٹی کرن سار اُس نُۄں برہما جاݨا پَے گِیا۔ اُتھے اُہنُۄں اتھلَیٹِکس کرن دا مَۄکا مِل گِیا تے اُہ نامی اتھلِیٹ بݨ گِیا۔ اُس دا ناں پُۄنے دے آرمی سکُۄل وِچّ لگّے بۄرڈ آف آنرذ اُتے ہُݨ وی پڑھِیا جا سکدَے۔ جلالیاݨے دے نیڑے تیڑے کۄئی سکُۄل نہِیں سی جِس کرکے گُلاب سِںگھّ سکُۄل دی رسمی پڑھائی ناں کر سکِیا۔ اُںج اُہ ہسّدا ہۄئِیا آکھݨ لگّا٬ “چںگّا ہۄئِیا مَیں اݨپڑھ رہِ گِیا۔ پڑھ جاںدا تاں جِہۄ جِہے پںگّے لَیںدا سی مَیں جیلہ `چ ای رہِݨا سی۔”

اِہ تاں اَیویں کہِݨ دی گلّ سی پںگّے پُںگّے اُس نیں کۄئی نہِیں لئے۔ برہما `چ جدۄں چار پَیسے دی بۄتل سی٬ دۄ آنے دا مُرگا تے پچِّییاں رُپئیِیاں `چ چِینݨ وِیاہ کے لِیاںدی جا سکدی سی اُدۄں اُہ سبھ کاسے تۄں بچِیا رِہا۔ اُس دے بہُت سارے ساتھِییاں نیں وگدی گںگّا `چۄں ہتھّ دھۄتے۔ اُہ وِیاہ کرائُݨ دی تھاں اتھلَیٹِکس کری گِیا تے تےئی پھُٹّ لمّی تے چھے پھُٹّ اُچّی چھال لائُݨ لگّ پِیا۔ اُہدی پہِلی شادی 1938 وِچّ بلوںتّ کَۄر نال ہۄئی جِیہدی کُکھّۄں چار لڑکِییاں تے دۄ لڑکے پَیدا ہۄئے۔ پر کرنی کُدرت دی کِہ تِنّ لڑکِییاں تے اِکّ لڑکا ربّ نُۄں پِیارے ہۄ گئے۔ 1961 وِچّ جدۄں اِکۄ اِکّ لڑکا وی نَۄں سال دی اُمر وِچّ بسّ ہیٹھ آ کے گُذر گِیا تاں گُلاب سِںگھّ دی دُنِییاں سُنّی ہۄ گئی۔ اُہ اںتّاں دی نِراستا وِچّ ڈُبّ گِیا۔ اُدۄں اُہ پھَۄج `چۄ رِٹائِر ہۄ کے پِںڈّ آ گِیا سی تے ڈبّوالی دے سکُۄل وِچّ پی.ٹی.لگّ چُکّا سی۔

گُلاب سِںگھّ دے من وِچّ پتا نہِیں کی آئی کِہ اُس نیں گھر دے دُیار مںگّتِیاں لئی کھۄلہ دِتّے۔ کۄئی لِیڑے لَے گِیا٬ کۄئی مںجّا پِیڑھی تے کۄئی بھاںڈے ٹِیںڈے۔ اُس نیں سۄچِیا کِہ ہُݨ جِئۄُں کے کی لَیݨا ہَے؟ اُہنے اِکّ دِن سویرے ای شراب پِیݨی شُرُۄ کر دِتّی تے مرن دا بہانا بھالݨ لئی جݨے کھݨے نال جھگڑن لگّا۔ پر کۄئی وی اُس نال لڑن لئی تِیار ناں ہۄئِیا تے سبھ ٹالا وٹّدے رہے۔ رات نُۄں اُہنے ٹھیکے تۄں ہۄر بۄتل مںگّی تے پَیسے دیݨ دی تھاں اۄہی بۄتل کرِںدّے دے سِر وِچّ ماری۔ لہُۄ دی تتِیری چلّ نِکلی پر لڑائی پھِر وی ناں ہۄئی۔ لۄک اُہنُۄں شرابی سمجھ کے اُہدے گھر چھڈّ گئے۔ سویرے اُٹھّ کے اُہ گُردوارے گِیا تے گُرُۄ مہاراج تۄں بھُلّاں بخشائیِیاں۔

گُردوارے اِکّ انّہی اَۄرت آئِیا کردی سی۔ 1962 وِچّ اُس دی پہِلی پتنی گُذری سی تے 1963 وِچّ اُس نیں پَیںتی ورہِیاں دی اُس انّہی اَۄرت سُرجِیت کَۄر نال گُردوارے انںدّ کارج کروا لِیا۔ سُرجِیت کَۄر دی کُکھّۄں اِکّ لڑکا تے اِکّ لڑکی نیں جنم لِیا جِنہاں دے اگّۄں بچّے ہن۔

مَیں پُچھِّیا٬ “تُسِیں اٹھوںجّا سال دی اُمر وِچّ کی سۄچ کے وِیاہ کرائِیا سی تے اُہ وی اِکّ انّہی اَۄرت نال؟” گُلاب سِںگھّ دا اُتّر پھِر گُلابی سی٬ “اُۄں تاں انّہی نال وِیاہ کرائُݨ بدلے تِنّ پِیڑھِییاں دُکھّ بھۄگدِییاں۔ پر مَیں اِہ سۄچ کے وِیاہ کرا لِیا بئی پِچھلی اُمر `چ کدے لڑ پِیاں کراںگے کدے سُلہا سپھائی کر لِیا کراںگے۔ کدے رُس-گے کدے منّ-گے۔ اِئۄں آخری اُمر چںگّی گُذردی جائۄُ۔ وال تاں میرے پہِلاں ای بگّے ہۄگے سی پر مَیں سۄچِیا انّہی نُۄں کِہڑا دِسݨے آں؟ اُہدے بھاݨے تاں مَیں جُیان ای رہُۄں!”

مںڈّی ڈبّوالی وِچّ جی.ٹی.رۄڈ نال لگّدے گۄلڈن گُلاب نگر وِچّ گُلاب سِںگھّ دے گھر سُرجِیت کَۄر دے کۄل بَیٹھِیاں مَیں بابے تۄں پُچھِّیا٬ “تُہاڈی دُۄجی شادی کِہۄ جِہی رہی؟ کدے لڑے جھگڑے؟” مَیں اسل وِچّ اُنہاں دی آپسی تکرار ویکھݨی چاہُںدّا ساں۔

گُلاب سِںگھّ نیں مُسکراںدِیاں کِہا٬ “اُۄں تاں گھروالی دی بہُتی وڈِیائی نی کرنی چاہِیدی٬ اَیویں بھُۄسر جاںدی اےَ۔ پر اِہ بہُت نیک رہی تے چںگّی رہی۔ ماڑا مۄٹا کھڑکا دڑکا تاں گھراں `چ ہُںدّا ای رہِںدّا۔ ساڈے وی ہُںدّا تے مَینُۄں لگّدَے تھۄڈے وی ہُںدّا ہۄئۄُ۔ کۄئی دسّے بھواں ناں دسّے۔ مَیں جدۄں کھیڈاں `تے باہر جاناں تاں اِہ پِچھّۄں گھر نُۄں چںگّی ترہاں سمبھّالی رکھّدی اےَ۔ مَیں بھواں ادھّی رات نُۄں گھر مُڑاں اِہ ہمیشاں مَینُۄں سجّری رۄٹی لاہ کے کھُیائۄُ۔ مَینُۄں گھر دِییاں چِیذاں دا اۄنا نی پتا ہُںدّا جِنّا اِہنُۄں پتا۔ جے میرا بُرش جاں ٹھاٹھی ناں لبھّے تاں اِہ لبھّ دِںدّی اےَ۔ آںڈھ گُیاںڈھ دا سارا بھیت دسّدی اےَ۔ مَینُۄں آئے نُۄں دسُّۄ بئی پِچھّۄں کی کُچھ ہۄئِیا؟ مَیں نیم کِیتا سی کِہ اِہنُۄں دھکّا نی دیئۄُںگا تے ناں ای ربّ دُیاوے۔ اِہدے نال وِیاہ کرائُݨ پِچھّۄں ای میرے گھر دے بھاگ جاگے آ۔ اۄدُۄں پِچھّۄں ای مَے مَیڈل جِتّݨ لگّاں۔”

گُلاب سِںگھّ نیں آپ ہی مَیڈل نہِیں جِتّے سگۄں کئی اجِہے اتھلِیٹ وی تِیار کِیتے جِنہاں نیں آپݨے تَۄر `تے تمغے جِتّے۔ اُس نُۄں اِنام سنمان وی کاپھی مِلے پر ہَیرانی دی گلّ سی کِہ ہرِیاݨا سرکار نیں 1992 `چ اُہدی پَینشن رۄک دِتّی سی تے ہۄر تمغے جِتّݨ لئی مالی مدد دیݨی بںدّ کر دِتّی سی۔ اُہ شائِد اِہ سمجھݨ لگّ پئی سی کِہ بُڑھا وادھُۄ دا کھرچ کروائی جاںدَے۔ ناں مَیڈل جِتّݨۄں ہٹّدَے تے ناں مرن دا ناں لَیںدے۔ سرکار دی اِہ اِچھّا بابے نیں پھِر چھیتی ہی پُۄری کر دِتّی کِئُںکِہ کھیڈ مُکابلِیاں وِچّ بھاگ لَیݨ تۄں بِناں اُہدے جِیون دا کۄئی نِشانا نہِیں سی رہِ گِیا۔ اُںج اُہدی تمنّا سی کِہ بھوِکھّ دِییاں ایشِییا تے وِشو وَیٹرن چَیمپِیئنشِپاں وِچّ بھاگ لَیݨ لئی سرکار اُس نُۄں کِرائِیا بھاڑا دےئی جاںدی تے اُہ اینے مَیڈل جِتّ دِںدّا کِہ مُڑ کے چھیتی کِیتِیاں کۄئی اُس دا رِکارڈ ناں تۄڑ سکدا۔

اُہ اکھّاں دے مشہُۄر ڈاکٹر دلجِیت سِںگھّ دا شُکرگُذار سی جِس نیں بِناں پھِیس لِیاں اُہدِییاں اکھّاں دا اُپْریشن کر کے نِگاہ بݨا دِتّی سی تے ہذار رُپئے دا اِنام وی دِتّا سی۔ پِںڈّ ڈبّوالی دی پںچّائِت نیں گھر پائُݨ لئی پَۄݨی کنال جگہا دِتّی سی۔ امرِیکا وِچّ بھارتی پرواسِییاں نیں اُہنُۄں وڈّی کار دا اِنام دِتّا سی پر بھارت سرکار نیں اُہ کار بِناں ٹَیکس تںۄں لںگھّݨ نہِیں سی دِتّی تے ٹَیکس بھرن جۄگی اُس کۄل رکم نہِیں سی۔

گُلاب سِںگھّ نبِّیاں نُۄں ڈھُکّ کے وی تِنّ ویلے آپݨی کھیڈ دا ابھِیاس کردا رِہا سی تے تِنّ کِلۄ دُدھّ پی لَیںدا سی۔ دُدھّ ہی اُس دی مُکھّ کھُراک سی جِس لئی اُس نیں گھر وِچّ لویرا رکھِّیا ہۄئِیا سی۔ اُس دا وِشواس سی کِہ کُدرت بڑی مہان ہَے۔ بںدّے نُۄں کُدرت تۄں کدے وی اُمِید نہِیں چھڈّݨی چاہِیدی۔ جِہڑا ہِمّت نہِیں ہاردا کُدرت اُس نُۄں راہ دِںدّی ہَے تے جِتّ دے درشن کرائُںدی ہَے۔ ہارن والے نُۄں کدے ڈھیری نہِیں ڈھاہُݨی چاہِیدی۔ اِکّ گلّ اُس نیں پہِلی مُلاکات وِچّ وی کہی سی تے آخری مُلاکات وِچّ وی کِہ آدمی کدے بُڈھّا نہِیں ہُںدّا جدۄں تک اُہ اِہ ناں منّے بئی مَیں بُڈھّا ہۄ گِیا۔