میری پہِلی پُستک ’پںجّاب دے اُگھّے کھِڈاری‘ نویُگّ پبلِشرذ دِلّی نیں پْرکاشِت کِیتی سی۔ اُس وِچّ وِیہ کُ کھِڈارِییاں دے ریکھا چِتّر سن جۄ ’آرسی‘ وِچّ چھپے سن۔ اُہ کِتاب بڑی چھیتی وِک گئی تے ہُݨ اُہدی کۄئی کاپی میرے پاس وی نہِیں۔ بھاپا پْرِیتم سِںگھّ نیں اُہنِیں دِنِیں مَینُۄں اِکّ ہذار رُپِیا رائِلٹی دا دِتّا سی۔
1966 تۄں مَیں ’آرسی‘ وِچّ چھپے آپݨے آرٹِیکل کٹّ کے سامبھ لَیںدا ساں۔ کُجھّ سالاں بائد مَیں اُہ آرٹِیکل سۄدھ کے لِکھے تے کھرڑا بھاپا پْرِیتم سِںگھّ نُۄں دیݨ چلا گِیا۔ اُس نیں چِٹّی پگّ ہیٹھاں لائیِیاں گۄل اَینکاں وِچّ دی کھرڑے `تے نذر ماری۔ پھِر چِٹّی مُسکْراہٹ بکھیردِیاں کھرڑا لپھافے `چ پائِیا تے اُس اُتے کِتاب دا ناں لِکھ کے میذ دے دراج وِچّ رکھّ لِیا۔ مَینُۄں کِتاب چھپوائُݨ دا کۄئی تجربا نہِیں سی۔ مَیں پُچھِّیا٬ “میرے ولّۄں کُچھ لِکھݨا لِکھوائُݨا جاں دیݨا دِوائُݨا اےَ تاں دسّۄ؟” بھاپا جی پھِر مُسکرائے تے کُجھّ ناں بۄلے۔ مَینُۄں کی پتا سی کِتاباں کِویں چھپدِییاں ہن؟
مَیں چاںدنی چَۄک دے گُردوارے سِیس گںجّ متھّا ٹیک کے پُراݨی دِلّی ریلوے سٹیشن `تے چلا گِیا۔ اُدۄں مَیں وِدِیارتھی نہِیں ساں اِس لئی ٹِیٹی دے ڈھِڈّ نُۄں اُںگل لا کے دساں دے نۄٹ نال سفر کرن دا سُیال ہی پَیدا نہِیں سی ہُںدّا۔ مَیں پُۄری ٹِکٹ لئی تے ڈھُڈِّیکے آ گِیا۔
اِک دِن مَیں کالج تۄں مُڑدِیاں ڈاککھانے آپݨی ڈاک ویکھݨ رُکِیا۔ اُدھرۄں جسوںتّ سِںگھّ کںوّل وی آ گِیا۔ اُہ دُپہِر دی رۄٹی کھا کے چِٹھِّییاں ڈاککھانے پائُݨ تے لَیݨ آ جاںدا سی۔ کدے کدے اُہدے رںگِّین تمبّی لائی ہُںدّی سی جۄ کِسے پاکِستانی دۄست نیں دِتّی سی۔ کںوّل اُدۄں کالِییاں اَینکاں لا کے شُکِینی وی لا لَیںدا سی۔ اِکّ دِن کہِݨ لگّا٬ “جے میرے `تے چڑھدی جُیانی `چ ای گِیانی ہۄݨ دا ٹھپّا ناں لگّدا تاں مَیں بڑی اَیش کرنی سی۔ میرِییاں ادھِّییاں کھُشِییاں گِیانِیپُݨا ای کھا گِیا!” مَیں من `چ کِہا٬ “کںوّل ساہِب٬ کسر تاں آپاں گِیانی بݨ کے وی نہِیں چھڈّی!”
کںوّل نُۄں ہر رۄذ ای چِٹھِّییاں آئُںدِییاں تے رسالے وی آئُںدے۔ وِچے کُڑِییاں کتّرِییاں دِییاں چِٹھِّییاں آئی جاںدِییاں۔ چِٹھِّییاں راہِیں ہی ڈا.جسوںتّ گِلّ ’پُنِّیا دا چانݨ’ بݨی سی۔ اُدّݨ دی ڈاک `چ میرے ناں `تے اِکّ بںڈّل آئِیا۔ کںوّل نیں بںڈّل کھۄلہݨ تۄں پہِلاں ہی دسّ دِتّا کِہ اِہدے `چ تیری نوِیں چھپی کِتاب اےَ۔ اُس نُۄں بھاپا پْرِیتم سِںگھّ نیں وِڑک دے دِتّی سی۔ مَینُۄں نہِیں سی پتا کِہ ایڈی چھیتی چھپ جاویگی۔ بںڈّل کھۄلہِیا تاں سچّمُچّ ہی ’پںجّاب دے اُگھّے کھِڈاری‘ دِییاں دس کاپِییاں نِکلِییاں۔ میرا من باگۄ باغ ہۄ گِیا۔ تِنّ رںگّے ٹائیِٹل اُتے سُۄہا سُۄرج دگ رِہا سی۔ کِتاب کھۄلہی تاں میرا مُکھّ بںدّ ’پہُپھُٹالا‘ لِکھِیا ہۄئِیا سی۔ مَیں لِکھِیا سی کِہ اِہ میری لِکھت دا پہُپھُٹالا ہَے تے دھُپّاں اجے چڑھنِییاں ہن۔ میری تکڑا کھِڈاری بݨن دی رِیجھ سی جۄ پُۄری نہِیں ہۄئی۔ اُسے رِیجھ نُۄں پُۄری کرن لئی مَیں کھیڈ لیکھک بݨِیا ہاں۔ مَیں مُکھّ بںدّ کِسے ہۄر تۄں نہِیں سی لِکھوائِیا تے ناں ہی بائد وِچّ لۄڑ سمجھی۔ آپ ہی کُجھّ شبد لِکھ کے پُستک دی جاݨ پچھاݨ کرا دِںدّا ہاں۔
آپݨی پلیٹھی پُستک مَیں ڈھُڈِّیکے وِچّ ہی کںوّل دے ہتھّۄں رِلِیذ کروائی جِس دی پھۄٹۄ اخباراں وِچّ چھپی۔ ستّروِیاں `چ اُس کِتاب دی کِیمت دس رُپئے سی جِس دی رائِلٹی وجۄں مَینُۄں پہِلاں چھے سَۄ تے پِچھّۄں چار سَۄ رُپئے دے چَیکّ مِلے۔
میری دُۄجی کِتاب ’کھیڈ سںسّار‘ آرسی پبلِشرذ دِلّی نیں پْرکاشت کِیتی۔ اُس وِچّ کھیڈاں تے کھِڈارِییاں بارے دۄ کُ درجن آرٹِیکل سن۔ اُس دا ڈا.ہرِبھجن سِںگھّ نیں بڑی شِدّت نال نۄٹِس لِیا تے آرسی وِچّ چھپدے آپݨے ’نکش نویرے‘ کالم وِچّ بڑا سِپھت سلاہُت والا لیکھ لِکھِیا۔ اُس نیں لِکھِیا٬ “سروݨ سِںگھّ کوِتا نہِیں کہِںدّا٬ ناول-کہاݨی نہِیں سُݨائُںدا٬ ناٹک نہِیں وِکھائُںدا تاں وی مَینُۄں اُس وِچّ ساہِت-کلا ورگا سُیاد آئُںدا ہَے۔ جے تُسِیں اُہنُۄں اجے تک نہِیں پڑھِیا تاں اِکّ وار ذرُۄر پڑھۄ۔ تُسِیں کوِتا کہاݨی دے گِجھّے ہۄئے اُہدی لِکھت ولّ دھِیان دیوۄگے تاں تُہانُۄں آپݨے مُۄںہ دا سواد بدلِیا جاپیگا۔ اجّ-کلّہ دی کوِتا کہاݨی وِچّ کۄڑکُۄ بہُتے تے چِتھّݨ جۄگا داݨا کۄئی کۄئی ہی ہُںدّا ہَے …۔”
اگّے جا کے اُہ بہُت جذباتی ہۄ گِیا تے میری لِکھت `تے ڈُلّہ ہی گِیا٬ “دُنِییا دے کۄجھ تۄں اُکتا کے اسِیں سُہجِیلے ساہِت ولّ رُچِت ہُںدّے ہاں۔ جے ساہِت وِچلے کۄجھ تۄں وی تُہاڈا من اُچاٹ ہۄ جاوے تاں سروݨ سِںگھّ دے کھیڈ سںسّار وِچّ پْرویش کرۄ۔ تُہانُۄں لگّیگا کِہ نِربھئۄ تے نِروَیر اکال پُرکھ اجے جِئۄُںدا ہَے۔ سانُۄں کِسے ساہِت-پارکھُۄ نیں دسِّیا ہَے کِہ ناول اۄدۄں ہۄںد وِچّ آئِیا جدۄں ربّ دُنِییا تۄں رُخست ہۄ چُکّا سی۔ مَینُۄں جاپدا ہَے سروݨ سِںگھّ اۄس رُخستشُدا ربّ نُۄں مُڑ دُنِییا وِچّ مۄڑ لِیائِیا ہَے۔ اُہنے ربّی مِہر تے منُکھّی مرِیادا وِچّ ساڈے وِشواس نُۄں مُڑ پکّا کر دِتّا ہَے۔ اُہدی رچنا مانوتا دا ناہرا نہِیں ماردی٬ مانوتا دا اِکّ ہُسِین پکھّ اُجاگر کر کے سانُۄں اُہدے نال جۄڑدی ہَے۔ اُس دی لِکھت پڑھن ویلے اسِیں ذۄراوراں دے ہاݨی ہۄئے جاپدے ہاں۔ اُہدے بۄل ساڈے آلے دُیالے کۄسی دھُپّ واںگ وِچھ جاںدے ہن تے ساڈے من وِچّ سُکھاواں جِہا نِگھّ بݨ کے بَیٹھ جاںدے ہن۔ جے تُسِیں کُڑی-مُںڈّے دے گھِسے-پِٹے اِشک-پیچے دے بغَیر سرۄدی رچنا دا انںدّ لَیݨا چاہُںدّے ہۄ٬ کہاݨی-پلاٹ تۄں بغَیر بِرتاںت نُۄں سمبھّو ہۄئِیا ویکھݨا چاہُںدّے ہۄ تاں سروݨ سِںگھّ دے کھیڈ سںسّار وِچّ پْرویش کرۄ …۔”
ڈا.ہرِبھجن سِںگھّ نیں آپݨے آرٹِیکل دے اخِیر وِچّ لِکھِیا سی٬ “شائِد تُہانُۄں جاپیگا مَیں بھاوک ہۄ رِہا ہاں۔ جاپدا مَینُۄں وی ہَے۔ ایسے لئی مَیں آپݨے لِکھے نُۄں دُبارا پڑھ گِیا۔ پر٬ لِکھے وِچۄں کُجھّ وی کٹّݨ دا ہِییا نہِیں پِیا۔”
اینی پرسںسّا نیں مَینُۄں کھیڈاں تے کھِڈارِییاں بارے لِکھݨ لئی ہۄر پکّا کر دِتّا۔ جیکر میرِییاں کھیڈ لِکھتاں دی سلاہُت ناں ہُںدّی تاں سمبھّو سی مَیں کہاݨِییاں لِکھی جاںدا تے کھیڈاں کھِڈارِییاں ولّۄں بیمُکھّ ہی ہۄ جاںدا۔ کہاݨِییاں لِکھی جاݨ دا لالچ اِہ وی ہۄݨا سی کِہ کوِتا-کہاݨِییاں لِکھݨ والِیاں نُۄں ہی آلۄچک ساہِتکار منّدے ہن جد کِہ کھیڈاں کھِڈارِییاں بارے لِکھݨ والِیاں نُۄں تاں اَیرے گَیرے ہی سمجھدے ہن۔ شائِد روائِتی آلۄچک مَینُۄں اجے وی ’لیکھک‘ ناں منّدے ہۄݨ تے ساہِتکار تاں منّݨا ہی کِیہنے ہَے؟
میری تِیجی پُستک ’پںجّابی کھِڈاری‘ پںجّابی یُۄنِیورسِٹی پٹِیالا نیں پْرکاشِت کِیتی جِس نُۄں ڈا.اَیمّ.اَیسّ.رںدھّاوا نیں رِلِیذ کِیتا۔ اُس وِچّ پںجّابی مُۄل دے پںجّاہ کھِڈارِییاں دے ریکھا چِتّر سن۔ یُۄنِیورسِٹی نیں اُس دا اںگّریذی انُواد وی پْرکاشِت کروائِیا جِس دا ناں ’سپۄرٹسمَینّ آف پںجّاب‘ رکھِّیا۔ اںگّریذی دی پُستک نیں میری پچھاݨ غَیر پںجّابی پاٹھکاں تک وی بݨا دِتّی۔
1982 دِییاں ایشِیائی کھیڈاں دے مَۄکے سُۄچنا تے پْرسارن مںتّرالے دے پْرکاشن وِبھاگ نیں بھارتی بھاشاواں وِچّ ’اِںڈِییا اِن ورلڈ سپۄرٹس‘ ناں دی پُستک لِکھوائی۔ پںجّابی وِچّ اِہ پُستک لِکھݨ دا کارج مَینُۄں سَۄمپِیا گِیا تے چھے مہِینے دا سماں دِتّا گِیا۔ اِہ میرے لئی وڈّا چَیلںجّ سی۔ مَیں پُراݨے کھِڈارِییاں تے کھیڈ پْربںدھّکاں نال سمپّرک کِیتا۔ دسّ پئی کِہ ’ٹْرِبِئۄُن‘ دی لائِبْریری `چۄں پُراݨے اخبار ویکھ کے کھیڈاں تے کھِڈارِییاں دے رِکارڈ لبھّے جا سکدے ہن۔ مَیں چںڈِّیگڑھ گِیا تے برجِںدّر سِںگھّ نیں مَینُۄں ٹْرِبِئۄُن دی لائِبْریری وِچّ جا بِٹھائِیا۔ پُراݨے اخباراں `چۄں مَینُۄں کاپھی مسالا مِلِیا۔ خاس کر کے 1951 دِییاں پہِلِییاں ایشِیائی کھیڈاں دی کوریج وِچۄں۔ کھیڈ لیکھک اَیمّ.اَیلّ.کپُۄر پہِلِییاں ایشِیائی کھیڈاں سمیں ٹْرِبِئۄُن دا سپۄرٹس اَیڈِیٹر ہُںدّا سی جِس نیں ’پںجّاب سپۄرٹس اَیںڈ ہُۄ اِذ ہُۄ‘ کِتاب لِکھی سی۔ اُس دی اِکّ ہۄر پُستک ’رُماںس آف ہاکی‘ سی جِس نیں میری مدد کِیتی۔ مَیلوِل ڈِیمَیلۄ دی اۄلمپِّک کھیڈاں بارے لِکھی کِتاب وی میری مددگار بݨی۔ کھیڈاں دِییاں اَیسۄسِیئیشناں تے پھَیڈریشناں تۄں وی مدد لئی۔
مَینُۄں پتا لگّا کِہ پٹِیالے اَینّ.آئی.اَیسّ.دی لائِبْریری وِچۄں کھیڈاں سمبّںدھّی بہُت کُجھّ مِل سکدَے۔ سببّ نال اکتُۄبر وِچّ پتجھڑ دِییاں چھُٹِّییاں آ گئیِیاں۔ تڑکے چار وجے ڈھُڈِّیکے دے اُچّے ڈیرے دا لائۄُڈ سپِیکر بۄلدا تاں مَیں وی نال ہی اُٹھّ کھڑھدا۔ چاہ پی کے سائیِکل اُتے لتّ دِںدّا تے اجِیتوال دے اڈّے اُتے سائیِکل اِکّ دُکاندار نُۄں سمبھّال کے مۄگے تۄں چںڈِّیگڑھ جاݨ والی پہِلی بسّ جا پھڑدا۔ لُدھِیاݨے اُتّردِیاں ہی سِدھّی پٹِیالے جاݨ والی بسّ مِل جاںدی۔ مَیں اٹھّ وجدے نُۄں پٹِیالے پہُںچّ جاںدا تے بسّ اڈّے کۄل کارنر ڈھابے تۄں پرَۄںٹھے چھک کے رِکشے اُتے اَینّ.آئی.اَیسّ.چلا جاںدا۔ لائِبْریری نَۄں وجے کھُلّہدی سی تے چار وجے بںدّ ہُںدّی سی۔ کئی وار مَیں لائِبْریری کھُلّہݨ تۄں وی پہِلاں اُتھے کھڑھا ہُںدّا۔ لائِبْریرِیئن ہَیران ہُںدّا کِہ اِہ سَۄ مِیل دُۄر ڈھُڈِّیکے تۄں چلّ کے اینا سوکھّتے کِویں آ گِیا؟
مَیں چار وجے تک آپݨی ڈائِری اُتے کُجھّ ناں کُجھّ نۄٹ کردا رہِںدّا تے لائِبْریری بںدّ ہۄݨ `تے ای سِیٹ تۄں اُٹھدا۔ مَیں ہُݨ وی ہَیران ہُنّاں کِہ میرے `چ اینی لگن کاہدے لئی سی؟ مَیں کھیڈاں کھِڈارِییاں بارے لِکھݨ دی تھاں پی اَیچّ.ڈی.کِئۄں ناں کر لئی؟ مَینُۄں کھاݨ پِیݨ دی سۄجھی نہِیں سی رہِںدّی۔ سوا چار وجے مَیں اَینّ.آئی.اَیسّ.دے در مُۄہرِئۄں اُس رِکشے `تے چڑھدا جِیہدا چالک جُیان ہُںدّا تے مَینُۄں مِںٹّاں `چ بسّ اڈّے `تے پُچا سکدا۔ پٹِیالے تۄں لُدھِیاݨے تے اجِیتوال ہُںدّا ہۄئِیا مَیں اٹھّ نَۄں وجدے نُۄں ڈھُڈِّیکے گھر پہُںچّ جاںدا۔ میرِییاں دۄ ہفتے دِییاں چھُٹِّییاں ایسے گیڑ `چ لںگھِّییاں تے میرے کۄل اینا مسالا ہۄ گِیا کِہ مَیں مِتھے سمیں `چ پُستک دا کھرڑا تِیار کر کے دے دِتّا۔ پںجّابی وِچّ اُس پُستک دا ناں ’کھیڈ جگت وِچّ بھارت‘ رکھِّیا گِیا۔
اُس پُستک دے پْرکاشن تے وِترن دی گلّ وی سُݨ لئۄ۔ مَینُۄں پُچھِّیا گِیا کِہ کْرِت پھل اُکّا پُکّا لَیݨا ہَے جاں 15% رائِلٹی لَیݨی ہَے۔ پْرکاشن وِبھاگ دے پںجّابی اَیڈِیٹر گُرچرن سِںگھّ مۄہے دا مشورا سی کِہ اِہ کِتاب کدے ٹَیکسٹ بُکّ لگّ سکدی ہَے تے ہذاراں `چ وِک سکدی ہَے اِس لئی رائِلٹی لَیݨی ٹھِیک ہَے۔ اُہدی سلاہ نال مَیں رائِلٹی والے کھانے `چ دسخت کر دِتّے۔
پُستک دی پہِلی اَیڈِیشن دِییاں اِکتّی سَۄ کاپِییاں چھاپِییاں گئیِیاں جِنہاں `چۄں دس کاپِییاں مَینُۄں لیکھک ہۄݨ وجۄں مِلِییاں۔ کِتاب دی کِیمت سوا سۄلاں رُپئے سی۔ اُدۄں گوالِیئر وِچّ سنائیِپس ناں دی کھیڈ سُسائِٹی سی جۄ بھارتی بھاشاواں وِچّ پْرکاشت سرِیرک سِکھِّیا تے کھیڈاں دِییاں پُستکاں نُۄں پُرسکار دِںدّی سی۔ مَیں پںجّ کاپِییاں پُرسکار مُکابلے لئی بھیج دِتِّییاں۔ بھارتی بھاشاواں دِییاں کھیڈ پُستکاں `چۄں ’کھیڈ جگت وِچّ بھارت‘ نُۄں پچّی سَۄ رُپئے دا نَیشنل اوارڈ جِتّݨ دی مَینُۄں چِٹھّی آ گئی۔ نال اِہ وی لِکھِیا ہۄئِیا سی کِہ پُستک دِییاں سَۄ کاپِییاں پچّی پھِیسدی ڈِسکائۄُںٹ `تے سنائیِپس نُۄں بھِجوا دِتِّییاں جاݨ۔
چِٹھّی لَے کے مَیں دِلّی دے پٹِیالا ہائۄُس وِچّ گِیا جِتھے پْرکاشن وِبھاگ دا دپھتر سی۔ مَیں اُنہاں نُۄں پُستک دِییاں سَۄ کاپِییاں گوالِیئر بھیجݨ لئی کِہا۔ اُنہاں دا جواب سی کِہ پہِلاں پَیسے دِئۄ٬ پھیر پُستکاں بھیجاںگے۔ اۄنے پَیسے اُس ویلے میرے کۄل نہِیں سن۔ مَیں لُدھِیاݨے آ کے لائِل بُکّ ڈِپُۄ والِیاں کۄل گلّ کِیتی تاں اُنہاں نیں پْرکاشن وِبھاگ تۄں سَۄ کاپِییاں مںگّوا کے گوالِیئر بھیج دِتِّییاں۔ مارچ دے مہِینے مَینُۄں اُہناں ہی سَۄ کِتاباں دی رائِلٹی دا چَیکّ مِلِیا جِس نال لِکھِیا ہۄئِیا سی کِہ اِہ راشی مَیں آپݨی سالانا آمدن وِچّ ذرُۄر جۄڑاں تے اِنکم ٹَیکس دیݨا ناں بھُلّاں۔ اُدۄں میری آمدن ٹَیکس دیݨ جۄگی نہِیں سی تے ڈھائی کُ سَۄ دی رائِلٹی پا کے وی کی ہۄݨی سی؟
پُرسکار وِجیتا اُس پُستک دِییاں سرکار دے پْرکاشن وِبھاگ تۄں دۄ سَۄ تۄں وی گھٹّ کاپِییاں ویچ ہۄئیِیاں جد کِہ باکی دِییاں نُۄں سِئۄںک کھا گئی! میرے لئی شُکر دی گلّ اِہۄ رہی کِہ اُہ پُستک مَینُۄں پچّی سَۄ دا پُرسکار دُیا گئی۔ رائِلٹی سُکھّ نال اینی کُ ہی مِلی کِہ مَیں اِنکم ٹَیکس دیݨۄں بچِیا رِہا۔ چَیکّ بھاویں دساں رُپِیاں دا ہُںدّا سی پر نال اِہ ذرُۄر لِکھِیا ہُںدّا سی کِہ اِنکم ٹَیکس دیݨا ناں بھُلّاں!
اسِّیوِیاں وِچّ مَیں سچِتّر کَۄمی ایکتا `چ پہِریدار دے ناں ہیٹھ ’پِںڈّ دی ستھّ `چۄں‘ کالم لِکھݨ لگّ پِیا ساں۔ اِہ اُس سمیں دے ہالات دا تبسرا سی۔ بائد وِچّ اِسے کالم دے ناں اُتے لاہَۄر بُکّ شاپ لُدھِیاݨا نیں میری پُستک پْرکاشت کِیتی جۄ کُجھّ سماں گِیانی دے سِلیبس وِچّ لگّی رہی۔ 1990 وِچّ امرِیکا تے کَینیڈا دا میرا سفرناما ’اکھِّیں ویکھ ناں رجِّییاں‘ وی لاہَۄر بُکّ شاپ نیں ہی پْرکاشت کِیتا۔ اُہ سفرناما پںجّاب یُۄنِیورسِٹی دی اِکّ جمات دے سِلیبس وِچّ لگّ گِیا تے چھے سال پڑھائِیا جاںدا رِہا۔ اُس کِتاب دِییاں ہذاراں کاپِییاں وِکِییاں جِس دا لابھ لیکھک نُۄں گھٹّ تے پْرکاشک نُۄں ودھیرے ہۄئِیا۔
پھِر لاہَۄر بُکّ شاپ نیں ہی میرِییاں پُستکاں ’اۄلمپِّک کھیڈاں‘ , ’کھیڈ مَیدان `چۄں‘ تے ’باتاں وتن دِییاں‘ چھاپِییاں۔ ’باتاں وتن دِییاں‘ میرے اِںڈۄ-کَینیڈِیئن ٹائیِمذ وِچّ چھپدے کالم دا ناں سی جِس وِچّ مَیں پںجّاب تۄں پردیسی سجّݨاں نُۄں چِٹھِّییاں لِکھدا ساں۔ میری اِکّ سچِتّر پُستک ’پںجّاب دِییاں دیسی کھیڈاں‘ پںجّابی یُۄنِیورسِٹی نیں چھاپی جِس وِچّ جنمیجا سِںگھّ جَۄہل دِییاں کھِچِّییاں رںگِّین تسوِیراں ورتِییاں گئیِیاں۔ اِس پُستک وِچّ پںجّاب دِییاں ستاسی کھیڈاں دا ویروا ہَے۔
پھِر مَیں ’پںجّابی ٹْرِبِئۄُن‘ وِچّ ’کھیڈ جگت دِییاں باتاں‘ ناں دا کالم لِکھݨ لگّ پِیا۔ اِسے ناں اُپر لاہَۄر بُکّ شاپ نیں میری اِکّ ہۄر پُستک پْرکاشت کِیتی۔ پھِر ’اۄلمپِّک کھیڈاں دی سدی‘ , ’کھیڈ پرِکرما‘ , ’کھیڈ درشن‘ , ’کھیڈ میلے ویکھدِیاں‘ تے ’پھیری وتناں دی‘ وی لاہَۄر بُکّ شاپ نیں ہی پْرکاشت کِیتِییاں۔ چیتنا پْرکاشن والے کاپھی دیر تۄں کِتاب مںگّ رہے سن۔ ’کبڈّی کبڈّی کبڈّی‘ کِتاب چیتنا پْرکاشن نیں چھاپی جِس دی دُۄجی اَیڈِیشن چھے مہِینے بائد ہی چھاپݨی پَے گئی۔ اُسے نیں ’کھیڈاں دی دُنِییا‘ پْرکاشت کِیتی۔ پُستک ’پںجّاب دے چۄݨویں کھِڈاری‘ دا پْرکاشن نَیشنل بُکّ ٹْرسّٹ نیں کِیتا ہَے جِس وِچّ پںجّاسی کھِڈارِییاں دے ریکھا چِتّر ہن۔ ہُݨ مَیں آپݨی آتم کتھا لِکھی ہَے جِس دے پْرکاشن لئی مَینُۄں اگائۄُں رائِلٹی دِییاں پیشکشاں آ رہِییاں ہن۔ کھیڈاں-کھِڈارِییاں بارے لِکھدا مَیں وِئںگّ٬ سفرنامے تے سوَیجِیونی `تے تاں آ ہی چُکّاں۔ شائِد ’ساہِتکار‘ بݨن لئی ناول لِکھݨ `تے وی کلم اذما لواں۔ پْرکاشکاں دا شُکرگُذار ہاں کِہ پلِّئۄں پَیسے دے کے کۄئی کِتاب نہِیں چھپوائُݨی پئی تے شُکر اےَ کِہ اجے تک کِتاباں دی رائِلٹی دا اِنکم ٹَیکس وی نہِیں دیݨا پِیا!