نشِیاں دی مارُۄ ہنیری ’تے چِںتّا دا پْرگٹاوا کردِیاں اسِیں چار دۄستاں نیں پھَیسلا کِیتا کِہ سماج دے وڈیرے ہِت نُۄں مُکھّ رکھّدِیاں سکُۄل دے وِدِیارتھِییاں نُۄں نَیتِک کدراں کِیمتاں دا پاٹھ پڑھائُݨ دے نال نال اُنہاں نُۄں نشِیاں دے مارُۄ نُکساناں تۄں جاݨُۄ کرواکے دُۄر رہِݨ دی پْریرنا دِتّی جاوے۔ اُنہاں دے مناں ’تے اِس پْرکۄپ دا اسر ناں پوے اتے اُہ نشِیاں ولّ مُۄںہ ہی ناں کرن٬ اِسدے لئی ذِلہا سںگّرُۄر دے سکُۄلاں وِچّ پْرارتھنا سبھا سمیں وِدِیارتھِییاں نُۄں سبۄدھن کرن اتے اُنہاں نال اِس سمبّںدھّی وِچار وٹاںدرا کرن دی وِئُںتبںدّی بݨا لئی گئی۔ اِس سمبّںدھّی اسِیں وِدِّیا وِبھاگ دے اُچّ ادھِکارِییاں نال سمپّرک کِیتا۔ اُنہاں نُۄں آپݨے مںتّو تۄں جاݨُۄ کروائُݨ دے نال نال سکُۄلاں وِچّ پْرارتھنا سمیں وِدِیارتھِییاں نُۄں سمبّۄدھن کرن لئی پْروانگی دی مںگّ کِیتی۔ ساڈی بینتی نُۄں پْروان کردِیاں وِدِّیا وِبھاگ دے اُچّ ادھِکاری ولّۄں سکُۄل مُکھِییاں نُۄں پتّر جاری کر دِتّا گِیا کِہ نشا وِرۄدھی ٹِیم دے اِنہاں مَیمبراں نُۄں وِدِیارتھِییاں نال سمپّرک کرن لئی سویر دی سبھا سمیں جاں پھِر ہۄر ڈھُکواں سماں دے دِتّا جاوے۔ اسِیں اِس سمبّںدھّ وِچّ دۄ دِن راکھویں رکھّ لئے۔ جِس سکُۄل وِچّ ٹِیم نیں جاݨا ہُںدّا سی٬ اُس نُۄں 5-7 دِن پہِلاں سُۄچِت کرکے سماں وی نِشچِت کر لِیا جاںدا۔ نِشچِت سمیں ’تے وِدِیارتھِییاں نال سںوّاد رچائُںدے۔ اُنہاں نُۄں نشے دے سرِیر اُتّے پَیںدے مارُۄ پْربھاو سمبّںدھّی وِستھار پُۄروک جاݨکاری دِںدّے اتے اُنہاں تۄں نشا ناں کرن لئی پْرݨ وی کروائِیا جاںدا۔ وکھّ وکھّ سکُۄلاں وِچّ جاݨ ’تے اِہ گلّ ساہمݨے آئی کِہ کُجھ وِدِیارتھی بِیڑی٬ جردا اتے سِگرٹ پِیݨ دی آدت دا شِکار ہۄ چُکّے ہن۔ اُنہاں وِدِیارتھِییاں دی ساڈا اِکّ ساتھی الگّ کَۄںسلِںگّ کردا سی۔ اِںج کاپھی چںگّے سارتھک نتِیجے ساہمݨے آ رہے سن۔ سۄشل مِیڈِییا اتے پْرِںٹّ مِیڈِییا نیں ساڈے کمّ دی رجّ کے پْرشںسّا کِیتی۔ من نُۄں سکُۄن مِل رِہا سی کِہ اسِیں بچِّیاں نُۄں نشا رہِت کرن دی پْریرنا دے کے نشا رہِت سماج سِرجݨ وِچّ آپݨا بݨدا یۄگدان پا رہے ہاں۔ بہُت سارے سکُۄل مُکھِییاں ولّۄں آپݨے سکُۄل وِچّ نشِیاں سمبّںدھّی وِدِیارتھِییاں نُۄں جاگرُۄک کرن لئی آئُݨ واستے سُنیہے وی مِلݨے شُرُۄ ہۄ گئے سن۔

پہِلاں دِتّے گئے سمیں انُسار ذِلہے دے اِکّ سرکاری سِینِیئر سَیکںڈّری سکُۄل وِچّ ساڈی ٹِیم پہُںچّی۔ گھںٹّا کُ وِدِیارتھِییاں نُۄں نشِیاں تۄں سُچیت کرن لئی اِںج دے سُنیہے دِتّے گئے٬ “اِس اُمر وِچّ گلت آدتاں دا شِکار ہۄکے جیکر تھِڑک گئے تاں ساری اُمر تاب نہِیں آئُںگے۔ پر جیکر اِس اُمر وِچّ چںگِّییاں آدتاں گْرہِݨ کرکے سکھت مِہنت کرۄںگے تاں سپھلتا تُہاڈے اںگّ سںگّ ہۄویگی۔” ہۄراں سکُۄلاں واںگ وِدِیارتھِییاں نُۄں چںگّے مُکام ’تے پہُںچِّییاں شکھسِیئتاں دی کِیتی گھالݨا تۄں وی جاݨُۄ کروائِیا گِیا۔ پْرۄگرام دی سماپتی اُپرںتّ سںسّتھا دا مُکھی ٹِیم نُۄں چاہ-پاݨی پِلائُݨ لئی آپݨے دپھتر وِچّ لَے گِیا۔ اِکّ دۄ ادھِیاپک ہۄر وی دپھتر وِچّ آ گئے۔ سںسّتھا دے مُکھی نیں پںجّاب وِچّ نشِیاں وِچّ گرک ہۄ رہی جوانی ’تے چِںتّا دا پْرگٹاوا کردِیاں کِہا٬ “نسلاں نُۄں بچائُݨ لئی تُہاڈا یتن اتِئںتّ شلاگھایۄگ ہَے۔ میری بینتی ہَے کِہ تُسِیں اِہ نیک کارج جاری رکھِّئۄ … …۔” ہالاں اُہ اگاںہ کُجھ ہۄر کہِݨا چاہُںدّا سی کِہ سںسّتھا دی اِکّ ادھِیاپکا وِدِیارتھݨ نُۄں نال لَے کے آ گئی۔ آئُںدِیاں ہی چِںتّاتُر لہِذے وِچّ کِہا٬ “ساڈی اِس وِدِیارتھݨ دے دُکھّ تۄں تُہانُۄں جاݨُۄ کروائُںدی ہاں جی۔ اِہ لڑکی گِیارہوِیں وِچّ پڑھدی ہَے۔ دسوِیں وِچّ جمات وِچّۄں ہی پھسٹ نہِیں آئی سگۄں مَیرِٹ لِسٹ وِچّ آکے وجِیفا وی پْراپت کِیتا ہَے۔ پِچھلے مہِینے جدۄں اِہدا وجِیفا آئِیا تاں اِہ وجِیپھے والی راشی لَیکے میرے کۄل آ گئی۔ مَینُۄں وجِیفے والی رکم دِںدِّیاں گچّ بھرکے کہِݨ لگّی٬ “مَیڈم جی٬ اِہ پَیسے تُسِیں آپݨے کۄل رکھّ لوۄ٬ لۄڑ پَیݨ ’تے مَیں تھۄڈے کۄلۄں لَے لواںگی۔ جے گھر لَے گئی تاں اِنہاں پَیسِیاں دی میرا باپُۄ شراب پی جاویگا۔”

کُڑی نیں وی ڈُسکدِیاں ہۄئِیاں دسّ دِتّا٬ “میرا باپ شراب پِیکے بہُت کھَۄرُۄ پائُںدا ہَے۔ میری ماں نُۄں شراب پِیکے کُٹّدا وی ہَے۔ گھر رۄذ کجِییا-کلیش رہِںدَّے ...۔”

وِدِیارتھݨ دا دُکھّ سُݨکے ٹِیم نیں کُڑی دے باپ نُۄں مِلݨ دا نِرݨا کر لِیا۔ پر کُڑی نیں ترلے نال کِہا٬ “اجّ ناں جائِئۄ جی۔ اِس ویلے اُہ دارُۄ نال رجِّیا ہۄݨَے۔ تھۄڈی کۄئی گلّ نہِیں سُݨنی۔ نالے جے اُہنُۄں پتا لگّ گِیا بئی مَیں تھۄنُۄں دسِّئَے٬ پھِر مَینُۄں ماریگا۔ کِسے دِن سویرے دس کُ وجے تۄں پہِلاں اُہ سۄپھی ہُںدّا ہَے۔ اُس ویلے ہی اُہدے نال گلّ کرن دا پھائِدَے … …۔”

کُڑی دی گلّ منّ کے اسِیں واپس آ گئے۔ راہ وِچّ آئُںدِیاں نشا چھُڈائۄُ کیںدر دا مُکھی ہۄݨ دے ناتے لڑکی دے پِتا نُۄں ٹھِیک راہ ’تے لِیائُݨ دی ذِمّیواری مَیں لَے لئی۔

دۄ دِن بائد لڑکی دے دسّے اڈرَیسّ انُسار مَیں اتے میرا نشا چھُڈائۄُ کیںدر دا ساتھی اُہدے گھر پُجّ گئے۔ اُہ آپ اتے اُسدی پتنی گھر ہی سن۔ نشے دی مارُۄ ہنیری دے سیک نیں گھر دی ہالت ترسیۄگ کر رکھّی سی۔ ٹھںڈھّے چُلّہے ولّ نذر ماردِیاں اتے پتنی دے جھُرڑِییاں بھرے چِہرے نُۄں ویکھکے من بھر آئِیا۔ اُہدے نال دۄستاں والا ورتائۄ کردِیاں اُس نُۄں اہِساس کروائِیا کِہ تُۄں شراب کارن تِل تِل کرکے مر رِہا ہَیں اتے نال ہی گھر دی ہالت وی ککھّۄں ہَۄلی اتے پاݨِیئۄں پتلی کر دِتّی ہَے۔ اَۄرت دے ہںجھُّۄ رُک نہِیں سن رہے۔ آںڈھ گُیاںڈھ دے مرد-اَۄرتاں وی آ گئیِیاں۔ اسِیں سارِیاں نُۄں آپݨے آئُݨ دا مکسد دسّدِیاں کِہا کِہ اِسدی شراب چھُڈوا کے ودھِییا اِنسان بݨائُݨ لئی اِس نُۄں لَیݨ آئے ہاں۔ پتنی اتے دُۄجے لۄکاں دے ذۄر پائُݨ ’تے اُہ ساڈے نال دوائی لِیائُݨ لئی تِیار ہۄ گِیا۔ نال ہی شرت وی رکھّ دِتّی کِہ شام نُۄں گھر چھڈّݨ دی ذِمّیواری وی تھۄڈی ہَے۔ اسِیں سہِمتی وِچّ سِر ہِلا دِتّا۔ سانُۄں پتا سی کِہ نشئی دی اُںگل پھڑن اُپرںتّ اُسدا پَۄںچہا کِںجّ پھڑنا ہَے۔

جاݨ سار اُس نُۄں نشا چھُڈائۄُ کیںدر وِچّ داخل کر لِیا۔ اِکّ دۄ دِن اُسنے چھڑاں جِہِییاں مارِییاں٬ پھِر دُۄجے داخل نشئی مرِیذاں نال رچ-مِچّ گِیا۔ دُیا اتے دوائی دے سُمیل نال اُہ دِن ب دِن ٹھِیک ہُںدّا گِیا۔ بِناں کِسے مار-کُٹّ تۄں دھرم٬ ساہِت اتے کِرت دے سںکّلپ دا پاٹھ پڑھائُݨا ساڈا رۄذ دا کمّ سی۔ نَیتِک کدراں کِیمتاں دا پاٹھ پڑائُںدِیاں چںگّا پُتّ٬ چںگّا پتی٬ چںگّا باپ اتے چںگّا ناگرِک کِںجّ بݨنا ہَے٬ اِہ سِکھِّیا ’تے وی ذۄر دِتّا جاںدا سی۔ اِک دِن شام نُۄں یۄگا کروائُݨ ویلے اُہ مَینُۄں کہِ رِہا سی٬ “ہُݨ تک تاں نیرہا ای ڈھۄئِئَے جی٬ جے تُسِیں ناں لِیائُںدے تاں ہُݨ تک تاں بھاݨا واپر گِیا ہُںدّا۔ بہُت شرم آئُںدی اےَ مَینُۄں آپݨے کِیتے کمّاں ’تے۔”

ڈیڈھ کُ مہِینے بائد اُسدی پتنی نُۄں سُنیہا دِتّا گِیا کِہ تُہاڈا پتی ہُݨ بِلکُل ٹھِیک ہَے٬ اِہنُۄں آکے لَے جاوۄ۔”

اگلے دِن اُہدی پتنی آ گئی۔ بہُت ہی سلِیکے نال اُہ آپݨی پتنی نُۄں مِلِیا۔ دۄناں لئی لائن وِچّ کُرسِییاں رکھّکے اُنہاں نُۄں آپس وِچّ گلّبات کرن لئی کِہا گِیا۔ اُنہاں نُۄں آپس وِچّ گلّبات کردِیاں ویکھکے سکُۄن جِہا آ رِہا سی۔ گلّاں کردے اُہ کدے مُسکرا پَیںدے اتے کدے گمبھِّیر ہۄ جاںدے۔

تھۄڑھی دیر بائد پتی پتنی دپھتر وِچّ آ گئے۔ پتنی دے چِہرے ’تے مُسکراہٹ تَیر رہی سی۔ “اِہ تاں جی سچِّیئۄں بدل گئے۔ پہِلا تاں اِنہاں نُۄں لہی-تہی دا کۄئی پتا نہِیں سی۔ ہُݨ وی مَینُۄں پُچھّ رہے سی کِہ آپݨی مِیتۄ کِہڑی جمات وِچّ پڑھدی اےَ۔ سِہت وی ودھِییا بݨ گئی اِنہاں دی۔ سچِّیں جی٬ تھۄڑھے جِہے سمیں وِچّ اسِیں جِنِّییاں گلّاں کِیتِییاں نیں٬ اُنِّییاں ساری اُمر وِچّ نہِیں کِیتِییاں … …۔”

شُبھ کامناواں دیکے اُنہاں نُۄں وِداء کر دِتّا گِیا۔ اِکّ دِن دپھتر وِچّ پھۄن آئِیا۔ پھۄن لڑکی دا سی۔ بڑے چاء نال اُہ دسّ رہی سی٬ “سر٬ تھۄڈا بہُت بہُت شُکرِییا۔ میرا باپُۄ میرے کۄل بَیٹھا ہَے۔ اسِیں اِکٹھّے رۄٹی کھاکے ہٹے ہاں۔ ہُݨ بہُت پِیار کردا ہَے سانُۄں۔ اسِیں رۄذ تُہانُۄں اسِیساں دِںدّے ہاں۔ شراب ولّ تاں ہُݨ جھاکدا وی نہِیں۔”

کُڑی دے اُتشاہ اتے چاء نال لبریذ بۄل سُݨکے میرِییاں اکھّاں وِچّ اتھّرُۄ آ گئے۔ نال کھڑھا سٹاپھ مَیمبر میرِییاں اکھّاں وِچّ اتھّرُۄ ویکھکے چِںتّاتُر لہِذے وِچّ کہِݨ لگِّیا٬ “سر٬ سُکھّ اےَ۔ مۄبائِل سُݨکے تُسِیں … …۔”

مَیں مُسکراکے جواب دِتّا٬ “سِرف سۄگی سُنیہے ہی اتھّرُۄ نہِیں لِیائُںدے٬ کھُشِییاں بھرے سُنیہِیاں نال وی نَیݨ چھلک پَیںدے نیں۔” پھِر مَیں مُسکراکے اتھّرُۄ پُۄںجھݨ لگّ پِیا۔

* * * * *