’اِہ پستَۄل جناب اِس نیں اِک تَۄلِیئے وِچ لپیٹ کے تھَیلے وِچ پائِیا ہۄئِیا سی۔‘’ گواہ نیں گواہی دیںدے ہۄئے کِہا۔ ‘’اِہ گڈِّیئۄں اُتر کے آ رِہا سی۔ تھاݨیدار ساہِب نیں واج مار کے اِس دی تلاشی لئی تے وِچۄں پستَۄل نِکل آئِیا۔‘’

‘’جِس تۄلِیئے وِچ اِہ پستَۄل لپیٹِیا ہۄئِیا سی اُہ تَۄلِییا کِس رںگّ دا سی؟‘’ وکِیل نیں ذِرہا وِچ پُچھِّیا۔

‘’تَۄلِیئے دا رںگّ…تَۄلِیئے دا رںگّ چِٹّا سی۔‘’

‘’کڈھّۄ جی تَۄلِییا‘’ وکِیل نیں تھاݨیدار نُۄں کِہا۔

تَۄلِیئے دے چار چُفیرے کِنارِیاں دے اںدّر لال پھٹّی سی۔

‘’اِس تَۄلِیئے نُۄں تُسِیں سفَید نہِیں کہِ سکدے‘’ وکِیل نیں نُکتا پھڑِیا۔

‘’سفَید نہِیں تے ہۄر کی اے؟ اِنی کُ کنِّیں نال تَۄلِییا سفَید ہۄݨۄ ہٹ جاںدا اے؟‘’

‘’ہاں ہاں اِہ تَۄلِییا سفَید ای تے ہَے۔‘’ مَیجِسٹریٹ نیں اِک پاسے بھار پا کے گلّ ختم کر دِتی۔

‘’دُۄسرا گواہ بُلائۄ‘’ اُس نیں پھِر کِہا۔

‘’نہِیں جناب اِس مُکدّمے وِچ ہۄر کۄئی گواہ نہِیں بُلائِیا ہۄئِیا۔ بسّ ہُݨ اِس نیں سفائی دیݨی اے۔‘’

‘’ہچھّا اِس نُۄں سفائی دی ترِیک دے دِںدّے ہاں۔ دُۄسرا مُکدّما سدّۄ۔‘’

دُۄسرا مُکدّما گھر وِچ کمّ کرن والے اِک نَۄکر ’تے سی۔ اُس آپݨے مالک دِییاں کُجھ چِیذاں چُرا لئیِیاں ہۄئیِیاں سن۔ اُس دی سفائی وِچ اِک کالج پڑھِیا مُںڈّا گواہ آئِیا ہۄئِیا سی۔

‘’جی اِہ نَۄکر تِنّ سال میرے بھرا سردار بِکرم سِںگھّ کۄل رِہا۔ اُتھے اُس نیں کۄئی چۄری نہِیں کِیتی۔‘’ گواہ نیں دسِیا۔

‘’تُہانُۄں کِس ترہاں پتا ہَے کِہ اُتھے اِس نیں کۄئی چۄری نہِیں کِیتی۔‘’ وکِیل نیں پُچھِیا۔

‘’جی مَیں وی آپݨے بھرا کۄل ہی رہِںدّا ساں۔‘’

‘’تُہاڈے بھرا جی اِس ویلے جِیئۄُںدے نیں؟‘’ مَیجِسٹریٹ نیں سوال کِیتا۔

‘’جی رۄذ تے تُہانُۄں مِلدے نیں۔ تُسِیں جاݨدے نہِیں سردار بِکرم سِںگھّ ہُراں نُۄں؟‘’

‘’ہاں جاݨدا ہاں۔ بِکرم سِںگھّ میرا دۄست ہَے۔ مِلدا وی رۄذ ہَے۔ پر اِس ویلے گواہی تُسِیں دے رہے ہۄ٬ مَیں نہِیں۔ جِنّا چِر اِہ گلّ تُہاڈے مُۄںہۄں ناں نِکلے مَیں آپݨے کۄلۄں کِس ترہاں لِکھ سکدا ہاں۔ بھاویں مَینُۄں پکّا پتا ہی ہۄوے۔ اِس لئی تُسِیں میرے سوال دا جواب دِئۄ۔‘’

‘’ہاں جی جِیئُںدے نیں۔‘’

تے اِس ترہاں گواہ تے گواہ تے مُکدّمے تے مُکدّما پیش ہُںدّا رہِںدّا۔ کدی ناجائِذ ہتھِیار دا٬ کدی ناجائِذ شراب دا٬ کدی چۄری دا٬ کدی جھُۄٹھے سِکّے بݨان دا٬ کدی کِسے دا ستِ بھںگّ کرن دا تے کدی کتل کرن دا٬ س: ہروںتّ سِںگھّ مَیجِسٹریٹ دفا 30 بَیٹھے فَیسلے کردے رہِںدّے۔ ’پھِر کی ہۄئِیا؟ پھِر کی ہۄئِیا؟‘ پُچھدے رہِںدّے۔ تے شام نُۄں پںجّ وجے اکّے ہۄئے٬ تھکّے ہۄئے٬ مِدھّے ہۄئے گھر مُڑ آئُںدے۔

ہُݨ دی اِہ ہالت اُس ہالت تۄں کِنّی وکھّری سی٬ جدۄں مُکابلے دے اِمتِہان پِچھۄں اُہ سِدھّا ڈِپٹی بݨ گِیا سی۔ سارے پںجّاب وِچ جِتھے کرۄڑاں بںدّے وسدے سن٬ سال پِچھۄں مساں پںجّ ستّ بںدِّیاں دی کِسمت وِچ ہی اِہ چِیذ آئُںدی سی۔ اۄدۄں اُس نُۄں آپݨی بُدھّی٬ آپݨی چتُرائی تے کِنّا ماݨ سی۔ باکی خلکت اُس نُۄں اِس ترہاں لگدی؛ جِویں اُہ کاواں کبُۄتراں دے سُہݨے سُہݨے بچّے ہُںدّے ہن تے سِرف اُہ اِکلّا ہی آدمی سی۔ اُہ آپ کُجھ کہی جائے٬ کُجھ کری جائے اُس نُۄں اُہ ٹھِیک جاپدا۔ کِسے دی آلۄچنا دا اُس نُۄں ڈر نہِیں سی۔ اُس دے پِئۄ دا تے پَیر بھۄئِں تے نہِیں سی آئُںدا۔ اُس نُۄں تے خَیر اجے وی اُس ترہاں ہی سی۔ سِفارشاں کرائُݨ والے اُس دِییاں برُۄہاں پُٹ چھڈدے۔ کِسے نُۄں اُہ ناںہ کر دیںدا٬ کِسے نُۄں چِٹھّی دے دیںدا تے کِسے دے آپ نال تُر پَیںدا۔ اُس دے پِںڈّ دے دوالے مِیلاں دے مِیل اُس دے مَیجِسٹریٹ پُتّر دے رُہب دی چھاں ہۄئی رہِںدّی٬ جِس دے ہیٹھ اُہ مَۄجاں ماݨدا۔ آلے دُیالے دے پِںڈّاں وِچ اُس دے تۄل دا کۄئی بںدّا نہِیں سی۔

ہروںتّ سِںگھّ وی جاݨدا سی کِہ جِس ذِلہے وِچ اُہ لگا ہۄئِیا ہۄوے٬ اُس وِچ اُس دا بڑا رۄہب ہُںدّا ہَے٬ اُس دے گھر آئُݨ والے پْراہُݨِیاں نُۄں مۄٹراں والے آ کے اُس دی کۄٹھی چھڈّ جاںدے۔ وِیاہاں تے پارٹِییاں تے لۄک اُس دے آئُݨ لئی ترلے کردے٬ سارے کمّ اُس دے سُنیہِیاں نال ہی ہۄ جاںدے۔ پر اِہ سارا کُجھ تے ہُݨ رۄذ دی گلّ ہۄ گئی ہۄئی سی۔

تے پھیر اِک نوِیں گلّ ہۄئی۔ ہروںتّ دے جِیون وِچ اِک نوِیں چِیذ آئی-اُہ سی رمِںدّر۔ ہوا وِچ کمبّدے ہِلدے ریشم وِچ لپیٹی ہۄئی٬ کدی نںگّی اکھِّیں تے کدی گاگلذ لا کے پھِرن والی رمِںدّر اُس دے جِیون وِچ آئی اتے اُس نُۄں اِک نواں جِیون دے دِتا۔ اُہ اُس دے کۄل کھڑی رہِںدّی لیلے واںگ۔ ہروںتّ نیں کدی اُس نُۄں ہتھّ نہِیں لائِیا سی۔ اُہ دُۄر کھڑی ہی اُس نُۄں کھیڑا دیںدی رہِںدّی جِویں شہِر تۄں باہر لگے ہۄئے بِجلی دے اِںجݨاں تۄں شہِر جگمگ کر اُٹھدے ہن۔ اُس دے پَیر دھرن نال ہروںتّ دے گھر دی ہر شَے ارتھ بھرپُۄر ہۄ جاںدی۔ اُس دا کمرا٬ دری٬ غلِیچا٬ سۄفاسَیٹّ٬ پھُۄلدان سبھ کمّ دِییاں چِیذاں لگدِییاں۔ اِہ رمِںدّر نُۄں جی آئِیاں آکھݨ وِچ اُس دا ہتھّ وٹا رہِییاں ہُںدِّییاں۔ سارا دِن بیتُکی جِہی کھُشی اُس دے من وِچۄں اُچھل اُچھل پَیںدی رہِںدّی۔ ‘’میرے کۄلۄں بیشک بالٹِییاں بھر لِجاݨ۔‘’ اُہ من وِچ کہِںدّا ‘’میرے کۄلۄں بیشک بالٹِییاں بھر لِجاݨ۔‘’ اُس دا سرِیر خُشی وِچ گڑُچّ اِک وڈا سپںجّ سی٬ جِس نُۄں کِتے ہتھّ لائِیاں٬ کِتۄں ٹۄہِیاں کھیڑا پھُٹ پھُٹ کے باہر نِکلدا۔ اِس ترہاں لگدا سی٬ جِویں اُس دی کھلّ دے اںدّر ہڈِّییاں تے ماس مِلگۄبھا ہۄ کے سُدھّا انںدّ بݨ گئے سن۔ اُہ اُس دِییاں کِنِّییاں لۄڑاں پُۄرِییاں کردی سی۔ ‘’جے ربّ نیں اُس نُۄں بݨائِیا سی‘’, ہروںتّ سۄچدا٬ ‘’تاں پھِر ہۄر اِنا کُجھ بݨان دا کی فائِدا؟ جے اُہ سی تاں شراب بݨان دی کی لۄڑ سی؟ تے پھِر دھرم کِئۄں بݨائِیا؟ کانُۄن کِئۄں بݨائِیا؟ اِہناں دۄہاں دی پْریرنا تۄں بِناں اِس کُڑی دے ہُںدِّیاں مَیں آپݨے آپ ہر اِک دا بھلا چاہُںدّا ہاں٬ کِسے دا نُکسان نہِیں کر سکدا٬ بُرا نہِیں کر سکدا۔‘’

تے پھِر اِک دِن اُس نُۄں اُس دے اِک دۄست نیں دِلّی آپݨی دھی دے وِیاہ تے سدِّیا۔ ہروںتّ سِںگھّ مَیجِسٹریٹ دفا 30, جِس تۄں بِناں اُس دے آپݨے ذِلے وِچ کۄئی پارٹی سۄبھدی نہِیں سی٬ دِلّی اپّڑ کے کۄئی بہُت وڈّا آدمی نہِیں رِہا سی۔ اُہ جاݨدا سی٬ کِہ جِنّے لۄک ہۄر آ کے بَیٹھ رہے سن اُہناں وِچۄں کئی بہُت وڈے افسر نیں۔ ہروںتّ تۄں بہُتی تنخاہ لَیںدے سن تے ودھیرے اختِیاراں والے سن۔ اِہۄ جیہے لۄک آئُںدے گئے تے بَیٹھدے گئے تے اخِیر اُتھے افسراں دا کۄئی اںتّ ہی ناں رِہا۔ ہمیشاں چَۄدھری بݨ کے بَیٹھݨ والے ہروںتّ لئی٬ اِہ آلا دُیالا کُجھ ساہ گھُٹّواں سی۔ اُہناں سارِیاں نیں اُس واںگ کۄٹ پتلُۄناں پائیِیاں ہۄئیِیاں سن۔ اُس واںگ اُہ سارے ہی افسر سن۔ سارِیاں نیں ٹائیِیاں کالر لائے ہۄئے سن۔ سارے اختِیاراں والے سن٬ اِہ افسراں دِییاں پںڈّاں۔ پھِر اُس وِچ کی خاس سِفت سی٬ کی وادھا سی۔ آپݨی تُچھّتا اُتے اُس نُۄں دُکھّ ہۄݨ لگا۔ نِکّے ہُںدِّیاں ساوݨ بھادرۄں وِچ جوار وڈھّدِیاں کِتے کِتے بھںگُّۄ کُتِیاں دا ڈھیر آ جاںدا۔ اِہ کِیڑے سَیںکڑِیاں دی گِݨتی وِچ اِکٹھّے ہیٹھ اُتے پئے رہِںدّے۔ کدی اِہناں دا تُرن نُۄں جی کردا تاں ڈھیر دے اُتۄں دی ہُںدّے ہۄئے پھِر اِس دے ہیٹھاں نُۄں سرک جاںدے اِہ کِیڑے٬ اُہ سۄچدا٬ جِنہاں دا ناں مُۄںہ٬ ناں اکھّاں٬ ناں دِماغ٬ اِہ جِیئۄُ کے کی کردے سن؟ اِس ترہاں اِک ڈھیر وِچ ہَۄلے ہَۄلے سرکدے رہِݨ دا اِہناں نُۄں کی سواد آئُںدا سی؟ اِہناں نُۄں پَیدا کرن دا کی ارتھ؟

تے پھِر دِلّی دے افسراں وِچ بَیٹھِیاں اُس نُۄں اِس ترہاں لگا٬ جِویں اُہ وی اِک بھںگُّۄ کُتّا سی۔ اِنے ہۄر بھںگُّۄ کُتِّیاں دے وِچکار اِک بھںگُّۄ کُتّے دی ہۄںد دی فرک پاںدی سی؟ آخر اِہناں وِچۄں کِسے نالۄں اُس دا کی ودھ سی۔ سارِیاں نیں مُۄںہ چۄپڑے ہۄئے سن٬ سارِیاں نیں چںگّے کپڑے پائے ہۄئے سن۔ سارے ہی پڑھے ہۄئے سن۔ سارِیاں دا کُجھ ناں کُجھ اختِیار سی۔ اِہ خِیال اِک ترہاں اُس نُۄں مِدھی جا رہے سن۔ اُس دی ہۄںد نُۄں مِٹا رہے سن٬ جِس ہۄںد دا آم لۄکاں دی بھِیڑ وِچ گُیاچ جاݨ دا ڈر ہر آدمی نُۄں ہر ویلے لگا رہِںدّا ہَے۔

تے پھِر اِہناں خِیالاں نیں اِہ جھٹکا کھادھا۔ اُس دے من دا ہُݨ اِہ کھاسا بݨ چُکِیا سی کِہ کۄئی خِیال بہُت دیر لئی اِک سار اُس دے من تے چھائِیا نہِیں رہِ سکدا سی٬ کِئُںکِہ اُہ جھٹ جھٹ رمِںدّر دی ہۄںد نُۄں آپݨے نیڑے مہِسُۄسدا رہِںدّا۔ جِس ترہاں دھرتی کدی سُۄرج دے نِگھّ تۄں بہُتی دیر واںجھی نہِیں رہِںدّی٬ اِسے ترہاں اُس دا من وی کدی رمِںدّر دے خِیال تۄں ودھیرے چِر لئی سکھّݨا ناں ہُںدّا۔ ہُݨ وی اُہ٬ ہوا نالۄں ہَۄلی٬ ساہمݨے ہوا وِچ لٹکی ہۄئی اُس نُۄں وِشواس دوا رہی ہی٬ ‘’مَیں تیری ہاں٬ مَے تیری ہاں۔‘’ تے اُس نُۄں اِس ترہاں لگا٬ جِویں کِسے سومبّر وِچ راجکُماری نیں اُس دے گل وِچ ہار پا دِتا ہۄوے۔ ہۄر لۄکاں وِچ گُیاچ جاݨ دا اُس دا ڈر اِک دم مُکّ گِیا٬ جِویں مۄڈھِیاں تے چڑھ کے جلُۄس کڈھوا رہے کِسے آدمی نُۄں اِہ ڈر نہِیں ہُںدّا کِہ اُہ گُیاچ جائیگا٬ ہیٹھاں رہِ جائیگا۔ رمِںدّر دا سرِیر ہروںتّ دے سرِیر وِچ جذب ہۄ کے اُس نُۄں وڈّا کر کے دسّ رِہا سی۔ اُس دی ہۄںد تے بِلکُل سپشّٹ سی٬ نِکھری ہۄئی سی٬ دُۄسرِیاں تۄں اُچیری سی٬ اُسے کر کے۔ ہۄر کِسے دا اُس نال کی مُکابلا٬ ہۄر کۄئی کِس ترہاں اُس دے نیڑے کھلۄ سکدا سی۔

دِلِّیئۄں آ کے اِک دِن سویرے سویرے ہروںتّ نُۄں آپݨے سٹَینۄ دی لۄڑ پئی۔ اُس نُۄں گھرۄں سد لِیائُݨ لئی اُس نیں آپݨا چپڑاسی بھیجِیا۔ اگے وی کئی واری اِس ترہاں ہۄئِیا سی تے چپڑاسی جھٹ سٹَینۄ نُۄں لَے کے جاںدا۔ پر اِس واری چپڑاسی خالی ہی آ گِیا۔ اُس آ کے دسِیا کِہ سٹَینۄ کہِںدّا ہَے کِہ مَیں اِک گھںٹّے تک آواںگا۔

اِس گلّ دی ہروںتّ نُۄں بڑی ہَیرانی ہۄئی۔ سرکاری نَۄکر چوہی گھںٹّ دا نَۄکر ہُںدّا ہَے۔ اُس نُۄں افسر سرکاری کمّ لئی کِسے ویلے وی سدّ سکدا ہَے۔ تے اُس دا ناں آئُݨا جُرم ہَے۔ ہروںتّ سۄچݨ لگ پِیا کِہ اُہ سٹَینۄ نُۄں کی سذا دیویگا۔ اُہ کُجھ سالاں لئی اُس دی تنخاہ دی ترکّی بںدّ کر سکدا سی۔ تنخاہ دی ترکّی بںدّ ہۄݨ دا اُس دی نَۄکری دی ترکّی تے سِدھّا اسر پَیںدا سی۔ چھُٹّی وی تے افسر دی من مرذی دی گلّ ہَے۔ اِہناں سذاواں بارے جۄ ہُکم اُس نیں دیݨا سی اُس دا نکشا اُس نیں آپݨے من وِچ گھڑ لِیا۔ اِہ اُس دا پکّا فَیسلا سی٬ کِہ سذاواں سخت ہی ہۄݨِییاں چاہِیدِییاں ہن٬ کِئُںکِہ ماتہِت دے اِس ترہاں ہُکم مۄڑِیاں کمّ نہِیں چل سکدا سی۔ نالے سذا ناں دیݨ نال ہروںتّ دا رُہب گھٹݨ دا ڈر سی۔ سٹَینۄ تے دفتر دے ہۄر آدمی اُس نُۄں کمذۄر سمجھݨگے۔

من وِچ اِہ فَیسلا کر کے ہروںتّ نہائُݨ لئی آپݨے نہائُݨ کمرے وِچ چلا گِیا۔ ٹبّ وِچ پئے ہۄئے پاݨی نُۄں اُہ آپݨے ہتھّ نال چھلکاݨ لگ پِیا۔ اِس انۄکھے جہے راگ نال اُس دے خِیال مِٹھّے مِٹھّے پاسے ٹُر پئے۔ اُس دے من تے سرِیر تے اُسے جذبے نیں کبذا کر لِیا جِہڑا اُس نُۄں ہَۄلا پھُلّ تے مِٹھّا شہِد بݨا دیںدا سی۔ اُہ اُپرلِییاں ہواواں وِچ اُڈݨ لگ پِیا۔ اجّ سویرے سٹَینۄ اُس دے سدّݨ تے نہِیں آئِیا سی۔ سٹَینۄ کۄئی اݨجاݨ تے نہِیں سی٬ پُراݨا آدمی سی۔ اُہ ہُݨ تک جاݨ گِیا ہۄئیگا کِہ ناں آئُݨ دی کی سذا ہۄویگی٬ تے اِس سذا تۄں ڈر گِیا ہۄویگا۔ جے بھلا ہروںتّ اُس نُۄں سذا ناں دیوے تاں اُہ کِنّا خُش ہۄوے۔ ہروںتّ دے رُہب گھٹݨ دا تے سوال ہی پَیدا نہِیں ہُںدّا سی۔ جِس آدمی کۄل رمِںدّر کدی گاگلذ لا کے تے کدی گاگلذ لاہ کے لیلے واںگ کھڑی رہِںدّی ہۄوے٬ اُس دے رُہب دا کی اںتّ سی تے اُہ سٹَینۄ دے سذا دیݨ جاں ناں دیݨ نال کِس ترہاں ودھ گھٹّ سکدا سی۔ کی اُہ سٹَینۄ نال اُس ترہاں ہی ورتا کرے جِس ترہاں سٹَینۄ نیں اُس نال کِیتا سی؟ تاں پھِر سٹَینۄ تے اُس وِچ فرک ہی کی ہۄئِیا؟ رمِںدّر دی ہۄںد دا اُس دے جِیون تے کی اسر ہۄئِیا؟ ہروںتّ اجّ کلہ آم بںدِّیاں ورگا بںدّا جاں آم مَیجِسٹریٹاں ورگا مَیجِسٹریٹ نہِیں سی۔ اِس لئی اُس دے پْرتِیکرم آم افسراں والے نہِیں ہۄ سکدے سن۔ جِس آدمی دے ہِسّے اینی خُشی آئی ہۄوے اُہ تھۄڑھی بہُت تے وںڈّ ہی سکدا سی۔ اِہ فَیسلا کر کے اُہ پھِر ٹبّ وِچ پئے پاݨی نُۄں ہتھّ نال چھلکاݨ لگ پِیا تے آپݨے من نُۄں اُسے پُراݨے سواد دے ہوالے کر دِتا۔

دس وجے جد سٹَینۄ آئِیا تاں ہروںتّ دے متھے تے کۄئی تِئۄُڑی نہِیں سی۔ اُس دا مُۄںہ وی ذرا گھُٹِیا ہۄئِیا نہِیں سی۔ اِس ترہاں لگدا سی٬ جِویں کُجھ ہۄئِیا ہی نہِیں ہُںدّا۔

(راہِیں: چرن گِلّ)