گھر والے سارے اجّ ہَۄلے پھُل انُبھو کر رہے سن۔ وِںکّی مںگّی گئی سی۔

مںگّے جاݨ تۄں پہِلاں گھر اُتے کُڑی نیں اِک چھاں جِہی کِیتی ہۄئی سی۔ اُس ویلے اِس ترہاں لگدا سی کِہ اِہ چھاواں کدی نہِیں ہٹدِییاں۔ وِںکّی دے نکش تے بھاویں تِکھّے سن پر اُس دا رںگّ کُجھ پکّا جِہا سی تے مُںڈّے گۄرا رںگّ مںگّدے سن۔ اِس پکّے رںگّ دی کدی کِسے کھُلہ کے گلّ تے نہِیں کِیتی سی٬ پر مُںڈّے اُہناں دے ہتھّۄں اِس ترہاں تِلک جاںدے جِویں سجرِییاں پھڑِییاں مچھِّییاں۔ اُہناں دے پھبا کے گلّ کرن تۄں پہِلاں ہی٬ پتا نہِیں کِس ترہاں مُںڈِّیاں نُۄں ساری گلّ دا پتا لگ جاںدا۔ ک

’اِہ پستَۄل جناب اِس نیں اِک تَۄلِیئے وِچ لپیٹ کے تھَیلے وِچ پائِیا ہۄئِیا سی۔‘’ گواہ نیں گواہی دیںدے ہۄئے کِہا۔ ‘’اِہ گڈِّیئۄں اُتر کے آ رِہا سی۔ تھاݨیدار ساہِب نیں واج مار کے اِس دی تلاشی لئی تے وِچۄں پستَۄل نِکل آئِیا۔‘’

‘’جِس تۄلِیئے وِچ اِہ پستَۄل لپیٹِیا ہۄئِیا سی اُہ تَۄلِییا کِس رںگّ دا سی؟‘’ وکِیل نیں ذِرہا وِچ پُچھِّیا۔

‘’تَۄلِیئے دا رںگّ…تَۄلِیئے دا رںگّ چِٹّا سی۔‘’

‘’کڈھّۄ جی تَۄلِییا‘’ وکِیل نیں تھاݨیدار نُۄں کِہا۔

تَۄلِیئے دے چار چُفیرے کِنارِیاں دے اںدّر لال پھٹّی سی۔

‘’اِس تَۄلِیئے نُۄں تُسِیں سفَید نہِیں کہ

اِہ کہاݨی وی پاکِستان دی ہَے۔

آسے پاسے تۄں اُدھل کے آئی ہۄر خلکت دے نال بلکار سِںگھّ وی اِک رِیفِیئۄُجی کَیمپ وِچ ڈکِّیا ہۄئِیا سی۔

بلکار سِںگھّ دے اِلاکے وِچ کۄئی لمّے چَۄڑے فساد نہِیں ہۄئے سن۔ دُۄر دُۄر دے پِںڈّاں دے ساڈے جاݨ تے اُتھے ہۄئی وڈھّ ٹُکّ دِییاں کیول کہاݨِییاں ہی اِتھے اپڑِییاں سن۔ پر اِہ کہاݨِییاں ناں سِرف ہر اِک دے کنّی پئیِیاں سگۄں اُتھۄں دے وایُۄ مںڈّل دا اِک ہِسّا بݨ گئیِیاں تے اِس وایُۄ مںڈّل تۄں ہِںدُّۄ سِکھّاں نیں بھامپ لِیا کِہ اُہناں لئی اُتھے جِیئۄُںدے رہِݨا اسمبھّو سی۔ اِک دۄ دِناں وِچ ہی ہل وگݨۄں کھلۄ گئے۔ پَیلِییاں وِچ بی کھلارد

مَینُۄں اۄدۄں بڑِییاں مَۄجاں سن۔ سرکاری نَۄکراں دے رہِݨ لئی نوِیں دِلّی وِچ وڈّے وڈّے لۄکاں دے ناں اُتے بستِییاں ہن۔ اِنہاں وِچۄں کِسے نُۄں کالۄنی تے کِسے نُۄں نگر آکھدے ہن۔ اِہۄ جِہی اِک بستی دے اِک گھر وِچ میرا آئُݨ جاݨ سی۔ اِتھے اِک کُڑی اِکلّی رہِںدّی سی جِہڑی دپھتر وِچ کمّ کردی سی۔ پہِلاں پہِلاں مَینُۄں اُتھے جاںدے نُۄں بڑا ڈر لگدا۔ لۄکی کی کہِںدّے ہۄݨگے؟ مَیں سۄچدا۔ جے ٹَیکسی جاں سکُۄٹر تے جاںدا تاں بستی تۄں اُراں ہی اُتر جاںدا۔ بستی وِچ اُتردے نُۄں بہُت لۄک ویکھݨگے۔ ٹُردے نُۄں گھٹ ویکھدے ہن۔ بہُت وار بس اُتے ہی جاںدا۔ اُہ بستی تۄ

اکھبار وِچ کھبر چھپی سی کِہ پُلِس نیں پِںڈّ وِچ گۄلی چلا دِتّی۔ چار جِیء مرے دسّدے سن۔ کُجھ پھٹّڑ ہۄئے۔ مرن والِیاں وِچ اِک بُڈھّی ذنانی وی سی۔ جھگڑا ماملے دی اُگراہی دا سی۔ سرکار کہِںدّی سی کِہ ماملا جِہڑا ودھا کے لائِیا گِیا سی٬ ہُݨے ای لَیݨا اے۔ پِںڈّ والے وادھُۄ ماملا دیݨا نہِیں سن منّدے۔ اکھبار وِچ چھپِیا سی کِہ جدۄں تسِیلدار پُلِس نُۄں لَے کے ماملا اُگراہُݨ پِںڈّ گِیا سی٬ پِںڈّ والے اُس اُتے دھاوا کرن نُۄں آ پئے۔ پُلِس نیں تسِیلدار دے تے آپݨے بچاء لئی گۄلی چلا دِتّی۔

میرے لئی اِہ نوِیں جِہی گلّ سی۔

گۄلی چلّدی اگّے وی سُ

کَیپٹن دھرم سِںگھّ میرے گواںڈھی سن۔ گواںڈھی بہُتا نال دے گھر والِیاں نُۄں آکھِیدا اے پر اسِیں تے دۄویں اِکٹھّے اِکۄ کۄٹھی وِچ رہِںدّے ساں۔ اُنہاں دے گھر کۄئی ہاسے والی گلّ ہۄوے٬ اسِیں وی نال ہی ہسّ پَیںدے؛ اُنہاں دے گھر کۄئی پْراہُݨا آئُںدا٬ سانُۄں پتا لگّ جاںدا کِہ 'ماما جی', 'وِیر جی', 'ماسڑ جی', جاں ہۄر کَۄݨ آئِیا ہَے۔ اُنہاں دے سارے پْراہُݨے ساڈے جاݨُۄ ہی ہُںدّے۔ جے اُنہاں دے گھر کۄئی گھںٹّا پہِلاں آئُںدا تاں ساڈے گھر گھںٹّا مگرۄں آ جاںدا٬ پر آئُںدا ذرُۄر۔ جۄ کُجھ اُہ اُنہاں دے لگّدے ہُںدّے٬ اُہی کُجھ ساڈے لگّݨ لگّ جاںدے۔ اُنہاں دے گھر ج

میرا اِکّ دۄست ہائی کۄرٹ دا ججّ ہَے۔

سماج اِہ مںگّ کردا ہَے کِہ ججّ آپݨے پھَیسلھِیاں راہِیں ناں سِرپھ اِنساپھ ہی کرے سگۄں اُس دے پھِرن تُرن تے بہِݨ کھلۄݨ تۄں لۄکاں نُۄں اِہ یکِین وی آ جاوے کِہ اُہ سدا اِنساپھ ہی کردا ہَے۔ اِس کرکے اِس پیشے وِچ بںدّا اِدھّر اُدھر پھِردا بہُت چںگّا نہِیں لگدا۔ جدۄں اُس دا مَینُۄں مِلݨ نُۄں جی کرے تاں اُہ آپ نہِیں آئُںدا۔ مَینُۄں ٹَیلِیپھۄن کردا ہَے کِہ مَیں اُس نُۄں آ کے مِل جاواں۔

اِک وار اُس دا اِس ترہاں ہی ٹَیلِیپھۄن آئِیا۔ مَیں کُجھ گھَۄلھ کر گِیا۔ ٹَیلِیپھۄن پھِر آئِیا۔ گلّ کُجھ کرڑی بھاری لگدی سی۔ مَیں اُس نُۄں شام

مَیں اتے میرا دۄست دِلّی کناٹ پلیس وِچ پھِر رہے ساں۔ دُکاناں وِچ لگّے سامان اُتے اسِیں باہرۄں باہرۄں جھاتِییاں مار رہے ساں۔ سمیں دی ٹۄر نال ورتۄں دِییاں وستاں دے بدلے مُہاںدرے ویکھ کے من پرچا رہے ساں۔ کُجھ وستاں بارے تاں اسِیں ویکھ کے وی اِہ وی نہِیں دسّ سکدے ساں کِہ اِہ کِس کمّ آئُںدِییاں ہن۔ ساڈا بہُتا دھِیان مَۄج میلے لئی پھِر رہے لۄکاں ولّ سی۔

دُکاناں دے وِچکار ہوائی جہاذاں دی کمپّنی دا دپھتر سی۔ باہرلی کںدھّ اتے درواذے شِیشے دے سن۔ اںدّرۄں سبھ کُجھ دِس رِہا سی۔ دپھتر شائِد مشِین نال ٹھںڈھّا کِیتا ہۄئِیا سی کِئُںکِہ با

ہۄر بچّے تے سَۄں گئے سن پر سبھ تۄں چھۄٹا اجے جاگدا سی٬ دِنے چۄکھا چِر سُتّا رِہا ہۄݨ کرکے۔ میری وہُٹی اُس دے نال لمّی پَے کے اُس نُۄں سُیاݨ دا چارا کر رہی سی۔ ساڈی سلاہ سی کِہ سَۄݨ تۄں پہِلاں کُجھ چِر سَیر کر آوِیئے۔ پر کاکے دے سَۄݨ تِیک کِس ترہاں جا سکدے ساں؟ نال وی اُس نُۄں چُکݨا اَۄکھا سی۔ اِس لئی مَیں پہِلاں اِکلّے ہی جاݨ دا فَیسلا کِیتا۔ میری وہُٹی مگرۄں آ کے میرے نال رل سکدی سی۔

‘’چںگّا٬ مَیں چلݨا واں‘’ مَیں مںجّی تۄں اُٹھدے ہۄئے کِہا٬ ‘’جدۄں سَۄں گِیا تُۄں وڈی پارک وِچ آ جاوِیں٬ مَیں اُتھے ہی ہۄواںگا۔‘’

‘’بسّ م

اسِیں تِنّے ہۄٹل وِچ بَیٹھے چاہ پی رہے ساں٬ مَیں٬ پْریم تے نرِںدّر۔ نرِںدّر سرداراں دا مُںڈّا سی۔ ہُݨ کہاݨِییاں لِکھݨ لگ پِیا سی۔ اِہ تے کۄئی انۄکھی گلّ نہِیں سی۔ سرداراں دے مُںڈِّیاں تۄں کِہڑا کمّ بھُلِیا ہۄئِیا اے۔ آپݨِییاں پَیلِییاں دی وٹّاں تے پھیرے وی ماردے نیں تے وذِیرِییاں وی کردے نیں۔ ہوائی جہاذ وی چلاںدے نیں تے شِکار مگر کُتّے وی بھجاںدے نیں٬ نَۄکرِییاں وی کردے نیں تے جلُۄس کڈھّ کے کَید وی ہُںدّے نیں۔ مذے دی گلّ تے اِہ سی کِہ اُس دِییاں کہاݨِییاں مارکس دے شبداں وِچ ’لُٹّے ہۄئے لۄکاں‘, دا پکھّ پُۄردِییاں سن۔ سماجک نِیاں لئی رَۄلا پائُںدِییاں سن۔ اِ

آلا سِںگھّ ہُݨ بُڈھّا ہۄ گِیا سی٬ پر اینا بُڈھّا نہِیں کِہ اُہ ڈاںگ لَے کے آپݨے کھال دے مُۄںہے 'تے ناں بَیٹھ سکدا ہۄوے٬ آپݨِییاں پَیلِییاں دوالے پھیرا ناں مار سکدا ہۄوے٬ جاں کِسے پرہے وِچّ کھڑکا کے گلّ ناں کر سکدا ہۄوے۔ اُسدے مُۄںہ تے کۄئی جھُرڑی نہِیں دِسدی سی٬ سگۄں چِٹّی پلمدی داڑھی دے اُتّے اُسدِییاں گۄرِییاں گلّہاں اجے تھِںدِّیائی دی بھاہ ماردِییاں۔

اُسدی نذر پہِلاں تۄں وی تیذ ہۄ گئی جاپدی سی۔ اجے اگلے دِن اُہ تے اُسدا نِکّا پُتّر آپݨی بھُلّی ہۄئی گاں لبھّݨ چڑھے سن تے آلا سِںگھّ نیں آپݨے مُںڈّے تۄں پہِلاں ہی دُۄر چُگدی گاں ویکھ کے

شِملے دی مال رۄڈ دے کںڈھّے تے چھڈّی ہۄئی پارک وِچ کُجھ ساف تے پالش کِیتے ہۄئے بَیںچ پئے سن۔ کۄل دے دفتراں دے بابُۄ چھُٹّی مِلݨ تے جاں افسر دی اکھّ بچا کے آئُںدے تے آ کے اِہناں بَیںچاں تے ڈھہِ پَیںدے۔ اِک لمّی آکڑ لَے کے اُہ دھَۄݨ اِک پاسے نُۄں سُٹ دیںدے تے اکھِّییاں مِیٹ لَیںدے۔ کُجھ چِر مگرۄں جد اُنہاں نُۄں کھۄلہدے تاں ساہمݨے دے دِل-کھِچّویں پربتی دْرِش ول اِس ترہاں ویکھدے جِس ترہاں اِک رجِیا ہۄئِیا ڈھگّا تُۄڑی ول ویکھدا ہَے۔ لہِ لہِ کردے چِیل تے کَیل دے رُکھاں نال ڈھکّی ہۄئی وادی تے کِسے وڈے سارے جنَۄر دے چِترے-مِترے کھمبھّاں واںگ کَیتھُۄ کۄ

ماسٹر بھۄلا رام جی اَیف اے., جے.اے. بی. کئی سالاں تۄں کشتّْری ہائی سکُۄل وِچ جنرل کالج دے سِینِیئر ٹِیچر سن۔ کِسے وڈّے درِیا دے پتّݨ تے بَیٹھے ملاہ واںگ٬ اُنہاں مُںڈِّیاں دے کئی پُۄر ہتھِیں پھڑ پھڑ کے لںگھّائے سن۔ کئی ہۄر نویں آئُںدے گئے۔ ہر نویں آئے پُۄر تے سادھارن ہی ماسٹر جی دا اُنا رُئب بَیٹھ جاںدا جِنّاں اُس تۄں پہِلے پُۄر تے ہُںدّا سی۔

ماسٹر جی دا سرِیر بھاویں مدھرا تے پتلا سی٬ پر آواذ اُچّی تے نکش تِکھے سن۔ اِس اُچی آواذ تے تِکھے نکشاں دے رُئب ہیٹھاں کدی کِسے دا ماسٹر جی دی سرِیرک شکتی پڑچۄلن ول بہُتا دھِیان نہِیں سی گِیا۔

آخر مدن نُۄں دفترۄں دۄ چھُٹِّییاں مِل ہی گئیِیاں۔ اِہ چھُٹِّییاں اُس نُۄں کئی مہِینِیاں دے لگاتار کمّ پِچھۄں مِلِییاں سن٬ لگاتار کمّ جۄ اُس دے دِماغ نُۄں گھُٹدا رِہا سی تے سرِیر نُۄں سُکڑاںدا رِہا سی۔ کمّ کردِیاں تے اُس نُۄں اِہ خِیال نہِیں سی کِہ اِس دا کۄئی اِس کِسم دا اسر ہَے۔ اِہ تے اُس نُۄں اُدۄں ہی پتا لگا جدۄں اِنہاں دۄ چھُٹِّییاں نُۄں آپݨے سرِیر دے اںگّ اںگّ پۄٹے پۄٹے وِچ وسا کے اُہ گھر نُۄں جاݨ لگّا۔ دفتر وِچ وی جے کۄئی جھاڑاں جھپاڑاں ناں پَیݨ تاں جِںدّ واہوا سُکھی جاپدی پر جھاڑاں تۄں بچݨا کُجھ اَۄکھا ہی سی۔ ٹائیِپ کرن وِچ کۄئی غلتی ہۄ جاںدی٬ کۄئی

سجرے بݨے پاکِستان وِچ گۄگِیرا بْراںچ نہِر دے کںڈھّے اِک بںگّلے وِچ میرا بسیرا سی۔ اِتھۄں تھۄڑی دُۄر سچّے سَۄدے دا رِیفِیئۄُجی کَیمپ سی۔ اِہ کَیمپ میرے کِیاس وِچ پچھّمی پںجّاب دا سبھ تۄں وڈا رِیفِیئۄُجی کَیمپ سی۔ دۄ تِنّ مِیلاں دے گھیرے وِچ کۄئی دۄ لکھّ جِیء ڈکّے ہۄئے سن۔ اِہناں دی ہِفاذت لئی گڑھوالِییاں دِییاں دۄ پلٹُۄناں بںگّلے دے باہرلے پلاٹاں وِچ تمبُّۄ لا کے رہِںدِّییاں سن۔ پاکِستان سرکار نیں وی پاکِستان آرمڈ پۄلِیس دے کۄئی پںجّاہ آدمی اِس بںگّلے دے نیڑے بِٹھائے ہۄئے سن۔ اِہناں دا کمّ وی رِیفِیئۄُجی کَیمپ دی راکھی دسِیا جاںدا سی۔ اسل وِچ اُہ کَیمپ وا

بہادر سِںگھّ سچ مُچ ہی بڑا بہادر آدمی سی۔ اُس دی بہادری کیول ڈاںگ سۄٹے دی بہادری نہِیں سی٬ اُہ آپݨی جات برادری دے نام تے اݨکھ تے مر مِٹݨ والا آدمی سی۔ چٹھّا برادری دے اُتھے بہُت سارے پِںڈّ سن۔ بس اِہ برادری ہی بہادر سِںگھّ دی جان سی۔ اِس برادری وِچ کِسے دا پُتّر آپݨا پُتّر سی٬ کِسے دی دھی آپݨی دھی تے کِسے دی نُۄںہ اُس دی آپݨی نُۄںہ سی۔ جے اِس برادری دے کِسے بںدّے دی ہیٹھی ہۄ جائے تاں اِس نُۄں بہادر سِںگھّ آپݨی ہیٹھی سمجھدا تے کِسے دا ماݨ اُس دا آپݨا ماݨ۔ اِہ برادری بس بہادر سِںگھّ دا اِک وڈا سارا ٹبّر سی٬ جِس اُتے اُس نیں کُکڑی

کرما مہِرا پِںڈّ دا سبھ تۄں کمذۄر آدمی سی۔ پاݨی ڈھۄݨ تے رۄٹِییاں پکاݨ دا آپݨا جدّی کمّ چھڈّ کے اُس ہِسّے تے بھۄئِں لَے کے واہی شُرُۄ کِیتی ہۄئی سی۔ پِںڈّ دے ہۄر آدمِییاں وِچۄں کۄئی تگڑا سی تے کۄئی ماڑا۔ پِںڈّ دی کھہِ مکھہِ وِچ کدی کۄئی ہتھّاں تے تھُکّدا تے کدی گلّ ولا جاںدا٬ لڑائی جھگڑے وِچ کدی کۄئی نِیوِیں کھِچّدا تے کۄئی آکڑ کے شخسِیئت دا پُۄرا نِکھار وِکھاںدا٬ پر کرمے لئی ہر ویلے ہر تھاں نِیوِیں کھِچّݨا سُبھاوک ہۄ چُکِیا سی۔ اِہ اِک رۄذ دی تے اِنی مامُۄلی گلّ بݨ چُکی سی کِہ اِس دا کۄئی نواں رُۄپ سُنݨ وِچ وی کِسے نُۄں دِلچسپی نہِیں سی۔ کرمے

چاچے-تائے دے پُتّر ہۄݨ کر کے لال تے دِیال دا آپۄ وِچ بڑا پِیار سی۔ اُنہاں دی واہی وی اِکٹھّی سی۔ پِںڈّ وِچ اِکٹھّ دا بڑا رُہب پَیںدا اے٬ دۄ سکے بھراواں نالۄں جے دۄ چاچے-تائے دے پُتّر رل کے ٹُردے ہن تاں اُنہاں نُۄں ہۄر وڈّی تاکت سمجھِیا جاںدا اے٬ کِئُںکِہ اِہۄ جِہا میل گھٹّ ویکھݨ وِچ آئُںدا اے۔ بھراواں نیں تے بھلا رل کے ٹُرنا ای ہۄئِیا۔ اِس لئی اِنہاں دۄہاں-لال تے دِیال دا وی پِںڈّ وِچ لۄک ناں لَیںدے سن۔ کامِیاں نُۄں کمّ کہِݨا اُنہاں لئی سَۄکھا سی٬ کِئُںکِہ اُہ چھیتی آکھے لگّ جاںدے سن۔ پِںڈّ دِییاں گلِییاں وِچ ٹُرنا اُنہاں نُۄں سواد دیںدا سی٬

اِہ کہاݨی پاکِستان دی ہَے۔

پاکِستان بݨے نُۄں اجے تِنّ چار مہِینے ہی ہۄئے سن۔ اِتھے ہر شَے اُکھڑی اُکھڑی لگدی سی۔ تھاݨِیاں٬ چَۄکِییاں وِچ سامان دے ڈھیر لگّے ہۄئے سن۔ ٹرںکّ٬ پلںگھّ٬ پںگھُّۄڑے٬ میذ٬ سۄفا سَیٹّ٬ تسوِیراں سبھ آپۄ آپݨِییاں تھاواں تۄں اُکھڑ کے تھاݨے آ گئیِیاں سن۔ بھلا پںگھُّۄڑِیاں تے تسوِیراں دا تھاݨِیاں وِچ کی کمّ؟ کدی اِہناں دی گھراں وِچ کۄئی خاس تھاں ہۄݨی ایں۔ اُس ویلے گھر والِیاں دا خِیال ہۄݨا ایں کِہ جے اِہ اُس تھاں تۄں بِنا کِسے ہۄر تھاں رکھّے جاݨ تاں بڑے کۄجھے لگّݨ۔ پر اِس ویلے اِہ اِتھے اِک ڈھیر وِچ پئے ہۄئے سن۔ گھراں دے بھاںڈے٬ المارِییاں

جدۄں دُۄجی وڈّی جںگّ لگّی تاں اسِیں بہُت سارے کالجاں وِچ پڑھدے جاں پڑھ ہٹے مُںڈّے پھَۄج وِچ بھرتی ہۄ گئے۔ جِس کِسے نُۄں دۄہاں اکھّاں تۄں دِسدا سی تے دس جماتاں پاس سی٬ اُہ لپھٹَین بݨن لئی درکھاست دے سکدا سی۔ درکھاستاں دیݨ پِچھۄں مُںڈّے اںگّریذی بۄلݨی سِکھدے کِئُںکِہ بھرتی لئی مُلاکات ویلے گلّبات اںگّریذی وِچ ہی ہُںدّی۔ نال نال بݨنا پھبّݨا وی سِکھدے تاں جۄ اُہ وڈّے-وڈّے کھانداناں راہِیں ہی اِس دُنِییاں وِچ آئے دِسݨ۔ سٹالن اتے ہِٹلر جِہڑے مۄچی چھِیمبے کِسم دے آدمی سن٬ دے سںسّار وِچ پرگٹ ہۄݨ تۄں پِچھۄں وی اجے اِہ کھِیال آم سی کِہ اںگّریذ