ماسٹر بھۄلا رام جی اَیف اے., جے.اے. بی. کئی سالاں تۄں کشتّْری ہائی سکُۄل وِچ جنرل کالج دے سِینِیئر ٹِیچر سن۔ کِسے وڈّے درِیا دے پتّݨ تے بَیٹھے ملاہ واںگ٬ اُنہاں مُںڈِّیاں دے کئی پُۄر ہتھِیں پھڑ پھڑ کے لںگھّائے سن۔ کئی ہۄر نویں آئُںدے گئے۔ ہر نویں آئے پُۄر تے سادھارن ہی ماسٹر جی دا اُنا رُئب بَیٹھ جاںدا جِنّاں اُس تۄں پہِلے پُۄر تے ہُںدّا سی۔

ماسٹر جی دا سرِیر بھاویں مدھرا تے پتلا سی٬ پر آواذ اُچّی تے نکش تِکھے سن۔ اِس اُچی آواذ تے تِکھے نکشاں دے رُئب ہیٹھاں کدی کِسے دا ماسٹر جی دی سرِیرک شکتی پڑچۄلن ول بہُتا دھِیان نہِیں سی گِیا۔

نویں ذمانے دے اسر تھلّے سںدھِّیا ویلے مُںڈِّیاں دا رَۄلا دِنۄ دِن ودھدا جا رِہا سی٬ پر جد کدی ماسٹر بھۄلا رام جی سںدھِّیا تے آ دھمکدے٬ سارے مُںڈّے اِکدم چُپ ہۄ جاںدے٬ کِسے دے کُسکݨ دی وی آواذ ناں آئُںدی۔

پڑھائی وِچ وی ماسٹر جی مُںڈِّیاں دا واہ واہ جی لائی رکھدے۔ کئی کِتاباں وِچۄں اُنہاں اِتِہاس دے دِل کھِچویں ٹۄٹکے پڑھے ہۄئے سن۔ اُہ دسدے ہُںدّے سن کِہ سِکںدّر آذم پہِلا باہرلا ہملاور سی جِس نیں ہِںدُّستان تے افگانِستان تۄں خَیبر دی راہِیں ہملا کِیتا۔ اجے وی جے تُسِیں افگانِستان جائۄ تاں جَیہُۄں درِیا دے اُرلے کںڈھّے تے تُہانُۄں اِک سِل وِکھائی جاںدی ہَے٬ جِس تے اِک وڈّے سارے پَیر دا نِشان ہَے۔ اُتھۄں دے لۄکاں دا اِہ نِشچا ہَے – تے تُہاڈے اِس گلّ تے نِشچا کرن لئی ذِدّ کِیتی جاںدی ہَے – کِہ اِہ نِشان سِکںدّر دے پَیراں دا ہَے٬ تے اُس وکت پَے گِیا جد اُہ اِس اُچّی سِل تے کھلۄ کے آپݨِییاں اݨگِݨت فَۄجاں نُۄں ہِںدُّستان تے ہملا کرن لئی درِیا پار کردِیاں ویکھ رِہا سی۔

جُلائی دا اِک چۄکھا گرم دِن سی۔ جُگراپھِیئے دی گھںٹّی وِچ مُںڈِّیاں دا پڑھن نُۄں اُکّا جی نہِیں سی کردا پِیا۔ ماسٹر جی نیں آ کے پںجّاب دِییاں نہِراں دا سبک شُرُۄ کِیتا : ‘’پںجّاب دا سُۄبا سارے ہِںدُّستان نالۄں نہِراں لئی ودھیرے یۄگ ہَے۔ اِس یۄگتا دا کارن اِس دا پدھّرا ہۄݨا ہَے۔ پںجّاب تاں اِس ترہاں پدھّرا ہَے جِس ترہاں اِس کمرے دا فرش۔ ہۄرناں سُۄبِیاں وِچ جِویں مَیسُۄر وِچ تاں اُچِییاں نِیوِییاں تھاواں اُتے سائیِکل چلائُںدِیاں ہمبھّ جائیِدا ہَے٬ نہِراں کِسے سواہ پُٹݨِییاں نیں۔‘’ چپڑاسی نیں آ کے سُنیہا دِتا کِہ ہَیڈ ماسٹر ساہِب بُلا رہے ہن تے ماسٹر جی سبک وِچے چھڈّ کے باہر چلے گئے۔ ماسٹر جی دے جاݨ پِچھۄں کمرے وِچلی کھُڈ دی گرمی تۄں تںگّ آئِیا اِک چُۄہا ہوا کھاݨ لئی باہر نِکل آئِیا۔ وِہلی بَیٹھی جمات نیں اُس نُۄں پھیہݨ وِچ دیر ناں لائی۔ اِک مُںڈّے نیں ذرا دلیری کر کے اُس نُۄں چُکّ کے ماسٹر جی دے میذ تے ٹِکا دِتّا۔

جھٹ کُ پِچھۄں ماسٹر جی مُڑ آئے۔

‘’ہاں تاں مَیں آکھ رِہا ساں….۔‘’ تے ماسٹر جی دی نذر میذ تے پئے مۄئے چُۄہے تے پئی۔ ذخماں وِچۄں لہُۄ ڈَیسک تے چۄ رِہا سی۔

‘’اِہ جِیو-ہتِیا کِس سُۄر دے پُتر نیں کِیتی اے؟‘’ اُہناں مرے ہۄئے نُۄں ڈَیسک تے رکھݨ نالۄں چُۄہے نُۄں مارنا وڈّا جُرم بناݨا ہی ٹھِیک سمجھِیا۔

ساری جمات اِس ترہاں چُپ سی جِس ترہاں کمرے وِچ کۄئی ہُںدّا ہی نہِیں۔ ماسٹر جی نیں کرۄدھ وِچ آ کے پھِر کِہا : ‘’جلدی دسّۄ نہِیں تے چھے چھے بَیںت سارِیاں نُۄں ٹھۄکاںگا۔‘’

بَیںتاں تۄں ڈر کے جاں کِسے پُراݨی دُشمݨی کر کے اِک مُںڈّے نیں اُٹھ کے کِہا:

‘’جی٬ بھۄپی نیں۔‘’

ماسٹر جی نیں بھۄپی نُۄں کنّۄں دھُۄہ کے ڈَیسک تۄں باہر کڈھّ لِیا۔

‘’ہرامذادے٬ مَیں تیرے پِئۄ دی اُمر دا واں‘’, تے تاڑ کردی اِک چپیڑ بھۄپی دے مُۄںہ تے پئی۔ ہتھّ دی اِک اُںگل اُہدے نکّ تے لگ گئی تے اُہدی نکسِیر پھُٹ پئی۔ بھۄپی نیں رُمال کڈھ کے نکّ اگے رکھ لِیا تے نکسِیر دا لہُۄ اُس تے لگ گِیا۔

بھۄپی سکُۄل دی کمیٹی دے بُڈھے پْردھان دا پِچھلی اُمر وِچ وِیاہی وہُٹی وِچۄں اِکۄ اِک پُتّر سی۔ مُںڈّے دے لہُۄ نال بھرِیا رُمال تاں اُہدا پِئۄ شائِد سہار لَیںدا پر ماسٹر جی نیں گالہ ہی کُجھ اجیہی چُݨی سی۔ اِک بُڈھّے پتی دی جوان اِستری تے الذام لائِیا سی۔ ماسٹر بھۄلا رام جی نُۄں تِیسرے دِن نَۄکرِیئۄں جواب مِل گِیا۔ ہُݨ ‘’ٹرِیبِیئۄُن‘’ دا دُۄجا سفا ماسٹر جی لئی بیہد کھِچ رکھّݨ لگ پِیا تے باکی دی اخبار بیسواد لگّݨ لگ پئی۔ جواہر لال دی رِہائی۔ شِملا کانفرںسّ دی اسپھلتا تے جاپان دی جںگّ وِچ ہار٬ وادھُۄ جِہِییاں گلّاں سن۔ بہُت ذرُۄری گلّ تاں اِہ سی کِہ کِسے سکُۄل نُۄں اِک ماسٹر دی لۄڑ ہَے جاں نہِیں۔ ماسٹر جی بغَیر پہِلا سفا دیکھے٬ دُۄجا سفا کھۄلہدے تے پڑھن وِچ جُٹ جاںدے۔ آدمِییاں دِییاں لۄڑاں پِچھۄں کۄٹھِییاں٬ مشِیناں مۄٹراں٬ کُتّے آدِ خرِیدݨ ویچݨ دے اِشتِہار تے پھِر وِیاہاں واستے کُڑِییاں مُںڈِّیاں دِییاں مںگّاں آ جاںدِییاں٬ پر ماسٹر جی اجے وی پڑھدے جاںدے٬ شائِد کۄئی ماسٹر لئی اِشتِہار اِنہاں وِچ ہی اڑِیا ہۄئِیا ہۄوے۔ کئی کِسم دِییاں لۄڑاں دے اِشتِہار نِکلدے٬ کلرکاں دِییاں٬ ایجںٹّاں دِییاں٬ افسراں دِییاں٬ کھانسامِیاں تے ڈرائیِوراں دِییاں٬ گھر وِچ پڑھاݨ والے ٹِئۄُٹراں دِییاں تے کئی واری ماسٹراں دِییاں وی۔ ماسٹر جی کۄل بچے ہۄئے پَیسے٬ ارذِییاں ٹائیِپ کرن٬ اُنہاں نُۄں رجِسٹری کراݨ تے سکُۄل دے مَینیجراں نال مُلاکاتاں کرن تے خرچ ہۄݨ لگ پئے۔

آخر اِک دِن ماسٹر جی نُۄں نوِیں نَۄکری دی چِٹھّی آ ہی گئی۔ ماسٹر جی اِک پِںڈّ دے خالسا ہائی سکُۄل وِچ پںجّوِیں چھیوِیں نُۄں اںگّریذی پڑھاݨ لئی رکھ لئے گئے۔ پر ماسٹر جی اُہ پُراݨے ماسٹر بھۄلا رام جی نہِیں سن رہِ گئے۔ بیرُذگاری دا سہِم اُنہاں دے مُۄںہ اُتے چِترِیا گِیا سی۔ نکشاں دے تِکھے-پن نُۄں فِکراں دِییاں لِیکاں نیں لُکاݨا شُرُۄ کر دِتا سی تے آواذ کُجھ بَیٹھ جِہی گئی جاپدی سی۔ تے اچیت ہی اِس گلّ دا سکُۄل دے ہر اِک مُںڈّے نُۄں اِس ترہاں پتا سی جِویں کِسے نیں ڈَۄںڈی پِٹوا دِتی ہۄوے۔

ماسٹر جی مُںڈِّیاں دے مخَۄلاں دا نِشانا بݨن لگ پئے٬ پہِلاں اںدّرۄں اںدّرِیں تے پھیر پرتکھّ۔ لںگھّدے جاںدے مُںڈّے ماسٹر جی نُۄں ویکھ کے دںدِّییاں کڈھ لَیںدے۔ کۄئی پِچھۄں سُر وِچ ماسٹر جی دِییاں چھیڑاں گَۄݨ لگ پَیںدا٬ کۄئی آپݨے نال دے مُںڈّے نُۄں بھۄلُۄ آکھ کے گاݨا سُنائُݨ لگ پَیںدا۔ ‘’اِس سکُۄل دا ڈِسِپلِن ٹھِیک نہِیں ہَے۔‘’ ماسٹر جی نیں اِک دِن اِک پُراݨے ماسٹر نال گلّ کِیتی۔ اُس ماسٹر نیں آپݨی ڈُۄںگھی واکپھِیئت دا رُہب پاںدے ہۄئے کِہا :

‘’ڈِسِپلِن تے کِتے وی ٹھِیک نہِیں رہِ گِیا٬ ماسٹر جی! دُنِییاں کمِئۄُنِسٹ ہُںدّی جاںدی اے٬ کمِئۄُنِسٹ۔ کمِئۄُنِسٹ کہِںدّے نیں ربّ کۄئی نہِیں ہَے تے آدمی سارے اِکۄ جِہے نیں۔ واہِگُرُۄ واہِگُرُۄ! تے پھِر ڈِسِپلِن خراب ہُںدّا جاںدا اے٬ جِنہاں دے مُۄںہ وِچ دںدّ نہِیں سن ہُںدّے اُہ پِںڈّاں دے جٹّ بُۄٹ اِںتذام وِچ مِین میکھ کڈھّݨ لگ پئے نیں۔ ایسے ترہاں سکُۄلاں وِچ وی اِہ کمِئۄُنِسٹی کۄہڑ پھَیلݨ لگ پِیا ہَے ربّ ہی بھلی کرے۔‘’

کمِئۄُنِسٹاں بارے اُردُۄ دِییاں اخباراں وِچۄں وی بھۄلا رام نیں بہُت کُجھ پڑھِیا ہۄئِیا سی…۔

‘’ہاں ! ہُݨ پتا لگا٬ اِہ مُںڈّے کھرُۄد کِئۄں کردے نیں٬ اِہ کمِئۄُنِسٹ ہۄ گئے نیں۔‘’ اُہ سۄچݨ لگ پئے٬ ‘’ایسے کر کے ہی اُہ آپݨے اُستاداں دا آدر نہِیں کردے سن۔‘’ ‘’کمِئۄُنِذم سکُۄلاں دے ڈِسِپلِن نُۄں ملِییامیٹ کرن والی چِیذ سی۔ اِس نُۄں ودھݨ تۄں رۄکݨا چاہِیدا ہَے٬ پر اُہ اِکلّا کی کر سکدا سی۔ اِہ وڈے وڈے لِیڈراں دا کمّ سی۔ ٹن٬ ٹن پںجّوِیں ٹلّی وج پئی۔ ماسٹر جی اِنہاں سۄچاں وِچ ڈُبے چھیوِیں جمات نُۄں اںگّریذی پڑھاݨ کمرے وِچ چلے گئے۔ اُہناں نُۄں کمرا کمِئۄُنِسٹاں نال بھرِیا ہۄئِیا جاپدا سی تے ماسٹر جی اِکلّے سن۔

‘’اجّ مَیں تُہانُۄں ہفتے دے دِناں دے اںگّریذی ناں دسدا ہاں۔ مَیں اگّے اگّے بۄلاںگا تے تُسِیں سارِیاں میرے پِچھے بۄلݨا۔‘’

‘’چںگّا جی٬ ناں جی۔ چںگّا جی٬ ناں جی۔‘’ مُںڈِّیاں نیں کۄٹھا سِر تے چُک لِیا۔

بَیںت بھاویں ماسٹر جی دے ہتھّ وِچ ہمیشاں رہِںدّی سی٬ پر پِچھلے سکُۄل واپری گھٹنا دے ڈر تۄں تے اِنہاں کمِئۄُنِسٹاں دے ڈر تۄں اُنہاں نُۄں ہُݨ کدی اِس دے ورتݨ دا ہَۄںسلا نہِیں سی پِیا۔ شہِر وِچ تاں ماڑے چںگّے دا پتا ہُںدّا سی پر پِںڈّاں وِچ تاں سارے جٹّ ہی راݨی کھاں ہُںدّے نیں۔ ‘’اںگّریذی ہفتا اَیتوار تۄں شُرُۄ ہُںدّا ہَے٬ اَیتوار نُۄں کہِںدّے ہن سںڈّے۔‘’ ‘’سںڈّے سںڈھّے٬ جھۄٹے٬ ڈھگّے‘’ آدِ دِییاں آواذاں نال پھِر کمرا گُۄںج اُٹھِیا۔ مُںڈّے اجّ بڑے کھرُۄدی ہۄئے سن۔ بڑا ذۄر لا کے مساں مساں ماسٹر جی ‘’سَیچرڈے‘’ تک اپڑے تے مُںڈِّیاں نیں کھیڈ مُکدی ویکھ ٹھِیک ہرف ناں آکھݨ دی سَۄںہ پا لئی۔ سَیچرڈے تۄں شُرُۄ ہۄ کے ٹاںگا٬ مۄٹر تے گڈّی تک اپڑے۔ ماسٹر جی جاݨدے سن کِہ وِچ مُںڈّے ’ناں جی‘ وی کہِ جاںدے سن۔ ‘’بسّ٬ اجّ اینا ہی‘’ آکھ کے ماسٹر جی کمرے وِچ ٹہِلݨ لگ پئے۔ اُہ دِل وِچ کمِئۄُنِسٹاں نُۄں ہذار ہذار گالہ کڈھّ رہے سن۔

‘’ماسٹر جی خستا دی اںگّریذی کی ہُںدّی اے؟‘’

‘’کِس دی؟‘’

‘’جی خستا دی٬ خستا ختائیِیاں۔‘’

‘’کلہ دسّاںگا۔‘’ ماسٹر جی نیں اٹکدی آواذ وِچ مُںڈّے نُۄں جواب دِتا اُنہاں نُۄں آئُںدی ہی نہِیں سی۔ ساری جمات ہسّݨ لگ پئی ماسٹر جی دا رںگّ چِٹّا سُفَید ہۄ گِیا تے لتّاں کمبّݨ لگ پئیِیاں۔

ماسٹر جی نیں اِک ہسدے مُںڈّے ول اُںگل کر کے کِہا٬ ‘’کھڑے ہۄ جائۄ تُم۔‘’

ماسٹر جی دا جِیء کِیتا ہتھّ وِچ پھڑے بَیںت نال مار مار کے اُس دی مِجھّ کڈھّ دیݨ, پر ہَۄںسلا ناں پِیا۔ جدۄں اُہ کھڑا ہۄ گِیا تاں ماسٹر جی نیں پھِر کِہا :

‘’شرارت کِئۄں کِیتی اے تُۄں؟‘’

‘’مَیں کدۄں کِیتی اے جی؟‘’

‘’باہر نِکل جا۔‘’

‘’باہر جی دھُپّ بڑی اے۔‘’

ساری جمات ہِݨ ہِݨ کر کے ہسّ پئی۔

‘’مَیں تَینُۄں کہِنا باہر نِکل جا۔‘’

‘’اِہ سکُۄل تے ساڈا اے جی٬ باہر کِتھے نِکل جاں؟‘’

‘’جاں تُۄں باہر نِکل جا تے جاں مَیں نِکل جاںدا ہاں۔‘’

‘’مَیں تے آکھِیا اے جی٬ مَینُۄں اِتھے ہی رہِݨ دِئۄ۔‘’

ماسٹر بھۄلا رام جی باہر نِکل آئے٬ پہِلاں کمرے وِچۄں٬ پھیر سکُۄل وِچۄں۔ سکُۄل دے سَۄڑے ولگݨ وِچ اُنہاں دے بھرے ہۄئے دِل دے پھِس پَیݨ دا ڈر سی۔ باذار وِچۄں ہُںدّے ہۄئے اُہ گھر جاݨ لگے۔ ماسٹر بھۄلا رام اجّ گلی دے ککھّاں نالۄں وی ہَۄلا ہۄ گِیا۔ ‘’سکُۄل ساڈا اے… اِہ کمِئۄُنِسٹاں نیں ہی اِنہاں نُۄں سِکھائِیا سی۔ اُہ کہِںدّے نیں ذمِین کِساناں دی اے٬ سۄ سکُۄل مُںڈِّیاں دا اے تے ماسٹر…. ماسٹر… اِہ دُدھّ ویچدا ہلوائی٬ اَۄہ پگّاں سُکاںدا للاری دا مُںڈّا٬ آہ جُتِّییاں گںڈھّدا چمِیار جاں باذار وِچ چھِلّاں کھاںدا کھۄتا٬ اِہ سبھ مَیتھۄں چںگّے نیں۔ اِہ ہالت سِرف ایس لئی ہَے کِہ دُنِییاں تے کمِئۄُنِذم دا کۄہڑ پھَیل رِہا اے تے سارے مُںڈّے کمِئۄُنِسٹ بݨدے جا رہے نیں۔‘’

اُنہاں دے گھر اںدّرۄں آپݨے مُںڈّے دے اڑی کرن دی آواذ آ رہی سی۔ پْرائِمری سکُۄل وِچ چھیتی چھُٹّی ہۄݨ کرکے اُہ ماسٹر جی تۄں پہِلاں ہی گھر اپڑ گِیا ہۄئِیا سی۔ رۄٹی کھاݨ لگِیاں٬ اُہدی دُدھّ چُںگھّدی بھَیݨ نیں سبذی دی کَۄلی وِچ ہتھّ مار کے سبذی بھُںجّے ڈیگ دِتی سی تے مُںڈّا رۄݨ لگ پِیا سی۔ ماں نیں بتھیرا سمجھائِیا٬ کھںڈّ وی لِیا کے دِتی٬ پر اُہ منّݨ وِچ ہی نہِیں سی آئُںدا۔ ‘’کھا لَے اۄئے! اجے تے بتھیری سبذی اے کَۄلی وِچ۔‘’ ماسٹر جی نیں آپݨا پھَیسلا سُݨائِیا۔ مُںڈّا اُسے ترہاں مںجّی تے لیٹِیا ڈُسکدا رِہا۔

‘’اُٹھ کے رۄٹی کھا لَے! مَیں تَینُۄں آخری وار آکھ دِتا اے۔‘’

پر مُںڈّا اُسے ترہاں رۄںدا رِہا۔

کچِیچی وٹّ ماسٹر جی نیں باہۄں دھرِیک کے مُںڈّے نُۄں ہیٹھاں سُٹّ لِیا۔

‘’ہرامذادا٬ تُۄں وی کمِئۄُنِذم سِکھ رِہا ایں! تُساں دُنِییاں دِییاں نِیہاں ہِلا دِتِییاں ہن٬ تُسِیں مُلک نُۄں تباہ کر کے چھڈۄگے۔‘’

ماسٹر بھۄلا رام مُںڈّے نُۄں کُٹی جا رہے سن٬ تے مُںڈّے دی ماں چھُڑان دی کۄشِش کر رہی سی۔