میرے اِکّ پُراݨے سہِکرمی نیں وَینکُۄور تۄں ساڈے جُجھارُۄ ماسٹر ہرنیک سرابھا دے سدِیوی وِچھۄڑے دی ماڑی خبر دِتّی۔ گہِرا سدما لگّا۔ سُدھار کالج دی ساری سروِس دَۄران میری ہرنیک نال بڑی ہی سنیہ بھری ساںجھ رہی ہَے۔ جِگری دۄستاں ورگی۔ تھۄڑھا سہِج ہۄݨ ’تے اُہدے ابھُلّ مائرکے ذِہن ’تے بدّل واںگ چھا گئے۔ ہر بھارت پھیری دَۄران مَیں اُہنُۄں سرابھے مِلکے آئُںدا سی۔ اَیتکِیں وی جاݨا سی. پر جِہڑا ہمیشا آپݨے بچن نِبھائُںدا ہُںدّا سی٬ اُہدے سواساں نیں اُہنُۄں پِچھلی وار ’مُڑ مِلاںگے’دے آخری بۄل وپھا نہِیں کرن دِتّے۔ جِتھّے اُہ یُۄنِیئن دا اِکّ دلیر اُچّ دُمالڑا سُۄرما آگُۄ سی٬ اُتھّے اُہ ساڈی یاراں دی ستھّ دا وی اِکّ بھرۄسییۄگ مۄہری ہُںدّا سی۔

شہِید کرتار سِںگھّ سرابھا دی جنم بھُۄمی دے جمّپل نُۄں اُس پھِذا وِچّۄں ہی سیوا٬ ساہس٬ نِشکامتا٬ سوچھّ وِگِیانک سۄچ اتے کُربانی دے گُݨ مِلے ہۄئے سن۔ بچپن تۄں ہی اُہ کرتار سِںگھّ سرابھا دی برسی ’تے لگّدِییاں سٹیجاں تۄں نشر ہُںدّی کمِئۄُنِسٹ وِچاردھارا نال جُڑ گِیا سی۔ اِنکلابی بھاشناں٬ ڈرامِیاں٬ اۄپیرِیاں اتے گِیتاں دا پْربھاو اُہدے ذِہن وِچّ ڈُۄںگھا اُکّرِیا گِیا۔ برسی پِچھّۄں نَۄجوان ’سیوا دیش دی جِںدّڑِیئے بڑی اَۄکھی٬ گلّاں کرنِییاں ڈھیر سُکھلِّییاں نیں٬ جِنہاں دیش سیوا وِچ پَیر پائِیا٬ اُنہاں لکھّ مُسِیبتاں جھلِّییاں نیں۔‘ گُݨگُݨائُںدے پھِردے۔ ہرنیک کھیڈ دا شَۄںکی تے اُدمی سی۔ اُہ مُںڈِّیاں نُۄں اِکٹھّے کر لَیںدا۔ چری دے وڈھّ ساپھ کر کے کھیڈݨ لئی گرائۄُںڈاں بݨا لَیںدے۔ ہَۄلی ہَۄلی اِہ ٹۄلی شہِید کرتار سِںگھّ سپۄرٹس کلبّ بݨ گئی۔

اجّ-کلّہ مِیڈِیئے وِچّ چلّدی مہان نَۄجوان شہِید کرتار سِںگھّ سرابھا دی پھۄٹۄ ہرنیک دے اُدّم نال ہی بݨی سی۔ اُہ تے اُہدے ساتھی پْرسِدھّ چِتّرکار سۄبھا سِںگھّ کۄل اںڈّریٹے گئے۔ جدۄں سۄبھا سِںگھّ نُۄں پتا لگّا کِہ اِہ نَۄجوان آپݨی جیب وِچّۄں خرچ کرکے اِس نیک کارج لئی آئے ہن٬ اُہنے وی اِس کمال دی کلا کِرت دا کۄئی پَیسا وسُۄل ناں کِیتا۔ اِس کلبّ نیں ہی پِںڈّوار ٹُۄرنامَیںٹ نُۄں سٹیٹ پدھّر تکّ پہُںچّا دِتّا۔ ہُݨ اُس تھاں ’تے اِکّ سُںدّر سٹیڈِیئم بݨ چُکّا ہَے۔ جِتھّے ہُݨ شہِید دی برسی ’تے سٹیٹ پدھّر دا ٹُۄرنامَیںٹ ہُںدّا ہَے۔ پُلِس٬ نرُۄڑ پاںچھٹا٬ ماہلپُر٬ ڈِیئیوی تے لائِلپُر کھالسا کالج جلںدھّر آدِ دِییاں نامور پھُٹّبال ٹِیماں ہِسّا لَیںدِییاں ہن۔ سمُچّا پِںڈّ اِس وِکاس وِچّ ہرنیک اتے اُس دے ساتھِییاں دی اہِم بھُۄمِکا منّدا ہَے۔ ایداں ہی اُہ پِںڈّ دے وِکاس تے اگاںہودھُۄ پْراجَیکٹاں دا ہمیشا ہی رُۄہے-رواں ہُںدّا۔

ہرنیک دسوِیں کردِیاں ہی سُدھار کالج وِچّ داخل ہۄ گِیا۔ کالج دی پڑھائی دَۄران اُس کھیڈاں وِچّ ملّاں مارِییاں۔ 5 ہذار مِیٹر ریس دا یُۄنِیورسٹی چَیمپِیئن بݨِیا اتے پںجّاب یُۄنِیورسٹی ولّۄں اِںٹر-یُۄنِیورسٹی تے پںجّاب ولّۄں نَیشنل کھیڈاں وِچّ شامل ہۄئِیا۔ گھریلُۄ مجبُۄرِییاں کارن کالج چھڈّ پھِذِیکل ٹرینِںگّ دا کۄرس کرکے٬ گَۄرمَیںٹ ہائی سکُۄل ٹِبھّا (کپُۄرتھلا) وِچّ سروِس ارمبھّ لئی۔ اگّے پْرائیِویٹ پڑھائی کری گِیا۔ بِیئے پِچھّۄں چھُٹّی لَے سٹیٹ کالج آف پھِذِیکل اَیجُۄکیشن٬ پٹِیالا تۄں ڈِگری کِیتی۔ اِس ارسے دَۄران اُہ پںجّاب سکُۄل ٹِیچر یُۄنِیئن دے اِکّ سرگرم آگُۄ وجّۄں وی کمّ کردا رِہا۔ اِکّ وار یُۄنِیئن دی ذِلہا پْردھانگی دے اِکّ پھسویں مُکابلے وِچّ جِتِّیا سی۔ سکُۄل دِییاں ذِمّیوارِییاں نِبھائُںدِیاں ادھِیاپک ورگ دِییاں سمسِّیاواں لئی ہمیشا تُرِیا رہِںدّا۔

ہرنیک وِچّ اہُدے دی کدی کۄئی سِکّ مہِسُۄس نہِیں سی ہُںدّی۔ اُہ اُنہاں لِیڈراں ورگا وی نہِیں سی جِہڑے کمّ کرائُݨ والِیاں دِییاں جیباں ’تے انںدّ-مںگّلم کردے پھِردے ہن۔ نِشکام آگُۄ ساتھِییاں دے کمّ کرائُݨ دَۄران سفر اتے چاہ پاݨی دا سارا خرچ آپݨی جیب وِچّۄں ہی کردا۔ ایداں اُہ اگلے نُۄں ہمیسا لئی جِتّ لَیںدا۔ اِہۄ کارن ہَے کِہ اِک ویر اُس نیں سرابھے دے اِکّ سدھارن کامریڈ نُۄں بلاک سمّتی پکھّۄوال دی پْردھانگی چۄݨ لئی کھڑھا کر دِتّا۔ مُکابلا اکالِییاں اتے کاںگرسِییاں دے تکڑے بںدِّیاں نال سی۔ اِس چۄݨ وِچّ مَیں پُۄری سرگرمی نال شامل سی۔ پِںڈّاں دِییاں ستھّاں وِچّ ہوا سی کِہ اِہ چۄݨ ہرنیک دی آپݨی ہی پْرَۄکسی چۄݨ ہَے۔ ہر پِںڈّ دے سرکردا بںدّے اتے ادھِیاپک ورگ وۄٹ دا سانُۄں پُۄرا وِشواس دِوائُںدا۔ ہرنیک دا رسُۄخ ہی اِنا سی کِہ اُس چۄݨ وِچّ شاندار جِتّ پْراپت ہۄئی۔

اُہ ذِںدّگی بھر کمِئۄُنِسٹ پارٹی نال جُڑِیا رِہا۔ لگِّییاں ڈِئۄُٹِییاں وی نِبھائُںدا تے رَیلِییاں وِچّ آپݨے لَۄ-لشکر نال شامل ہُںدّا۔ پارٹی دی نائیِٹ سکُۄلِںگّ لئی ساتھِییاں نُۄں سائیِکلاں ’تے لَے تُردا۔ جدۄں کمّ دا ذۄر ہُںدّا٬ مذدُۄر مِلدے ناں ہُںدّے٬ اُہدی ستھّ سکُۄل کالج تۄں وِہلی ہۄ٬ آپݨے ساتھِییاں نال واڈھِییاں٬ گۄڈِییاں وی کردی۔ اِک وار یُوک کیںدر نیں گدری بابا سۄہݨ سِںگھّ بھکھنا نُۄں نَۄجواناں دے رُۄبرُۄ کرائُݨا سی۔ اِکٹھّ رامگڑھِییا سکُۄل مِلر گںجّ٬ لُدھِیاݨا وِکھے ہۄݨا سی۔ ہرنیک سرابھا تے سُدھار دے یاراں بیلِییاں دا جتھا سائیِکلاں ’تے شامل ہۄئِیا اتے دیر رات نُۄں مُڑِیا۔

اِکّ وار بیرُذگار ادھِیاپکاں ولّۄں اِکّ وڈّا اںدّۄلن وِڈھِّیا ہۄئِیا سی۔ ہرنیک پُۄرا سرگرم سی۔ چںڈِّیگڑھ دھرنے لگّدے۔ سرکار دھرناکارِییاں نُۄں گْرِپھتار کرکے بُڑیل جیلہ وِچّ سُٹّی جاںدی۔ اسِیں آپݨے دۄستاں نال مُلاکات کرن گئے۔ جیلہ وِچّ ڈکّے ادھِیاپک پُۄری چڑھدی کلا وِچّ سن۔ دُپہِر بائد گِیت-سںگِّیت اتے کوی دربار ہُںدّے۔ پْرسِدھّ کوی ماسٹر ہربھجن سِںگھّ ہُںدّل اُدۄں اُنہاں نال جیلہ وِچ سی۔ جیلہ وِچّ اُس دِن پارٹی سکُۄلِںگّ کامریڈ بابا سجّݨ سِںگھّ نیں کِیتی سی۔

اِکّ واری پںجّاب وِچّ ادھِیاپک یُۄنِیئن نیں مُکمّل سکُۄل بںدّی دی کال دے دِتّی۔ اکالی سرکار نیں ہڑتال تۄڑن لئی ڈِئۄُٹی جائِن کرن والِیاں نُۄں وادھُۄ اِنکرِیمَیںٹ تے چھُٹّی سہُۄلتاں دیݨ دا لالچ دے دِتّا۔ کُجھ مَیمبر ڈِئۄُٹِییاں ’تے جاݨ لگّ پئے۔ آپݨے ذِلہے وِچّ ہرنیک سرابھا دی اگوائی وِچّ یُۄنِیئن نیں دِن رات لا ڈِئۄُٹی جائِن کرن والِیاں نُۄں کاذ نال جُڑے رہِݨ لئی سہِمت کِیتا اتے سرکاری چال اسپھل کِیتی۔

اُہ یُۄنِیئن دے کارجاں لئی دِن رات بھجّا پھِردا۔ بہُت ہی سہِجمتے نال وِچردا اتے بڑے ٹھرہمّے نال گلّ کردا۔ کدی بھجّ-نٹھّ وِچّ نہِیں سی ویکھِیا۔ آپ گلّاں گھٹّ کردا پر دُۄجِیاں دِییاں پُۄری دِلچسپی نال سُݨدا۔ کِتے ہی اُہ گلّ وِچّ گلّ پائُںدا۔ اُہ وی بڑے دھِیمے جِہے لہِذے تے سلِیکے نال۔ ساڈی ستھّ دے کِسے مَیمبر دے گْرہِ وِکھے شادی٬ مںگّݨے٬ بھۄگ جاں ہۄر کِسے کارج لئی اُہ آپݨے مُںڈِّیاں سمیت پُۄرے پْربںدھّ دا مُکھی ہُںدّا۔ گھر والے اُس ’تے بھرۄسا اِنا کردے کِہ پَیسِیاں دا بَیگ اُہنُۄں ہی پھڑا دِںدّے۔ پِچھّۄں سارے لَیݨے-دیݨے مُکا٬ بکائِیا مۄڑ سُرخُرُۄ ہُںدّا۔

اُہ سہِجتا اتے بیباکتا دا مِشرݨ سی۔ اِکّ وار اِکّ ڈھابے ’تے چاہ پِیںدِیاں اِکّ کہِںدّے کہائُںدے ہںکّاری٬ کٹّڑ اکالی نیں کامریڈاں بارے کُجھ بھدّے شبد بۄل دِتّے۔ ہرنیک سہِج سُبھاء وٹّ کھا گِء۔ اُنہاں ہی شبداں وِچّ اینِییاں خرِییاں٬ تتِّییاں سُݨائیِیاں کِہ سُݨن والا جھگّ واںگ بَیٹھ گِیا۔ جدۄں اُہ کِسے ساںجھی مُہِمّ واستے اُگراہی لئی پھِردا٬ بسّ مِلکے اِنا ہی کہِںدّا٬ “آہ بھئی٬ کڈھِّیں ذرا پںجّ کُ سَۄ ... جاں پھڑائیِں ایدھر ہذار کُ ...۔” مِتّر جھٹّ دیݨے دے دیںدا٬ پر کدی پُچھّدا ناں٬ کاہدے لئی۔ اُہنُۄں پتا ہُںدّا کِہ ہرنیک جے اُگراہی ’تے چڑھِیا ہَے تاں اُہ اِہ پھںڈّ کِسے چںگّے بںدّے دی چۄݨ, سہائِتا جاں پھِر یُۄنِیئن جاں پارٹی فںڈّ لئی ہی کر رِہا ہۄݨا ہَے۔ اِکّ وار اِکّ سنیہی نیں دس ہذار اگّے رکھّ دِتّے۔ ہرنیک نیں کیول پںجّ ہذار ہی رکھّے٬ باکی مۄڑ دِتّے۔ ہر کۄلۄں یتھا شکتی یۄگدان لَیںدا۔

کِسے سنیہی ’تے بݨی مُشکل دی کنسۄء مِلدِیاں ہی ہرنیک اُڈّکے پہُںچّ جاںدا۔ اُس سںکّٹ وِچّ پھِر اُہ مِتھّکے دِن رات اُس پْرتی پُۄری لگن نال سۄچدا٬ وِئُںتاں گھڑدا اتے کارج کردا۔ میری پْرائیِویٹ کالج سروِس دَۄران میرے ’تے دۄ واری پْرشاسکی دھکّے دے جھکھّڑ جھُلّے سن۔ اِکّ واری 1985 وِچّ بی.اَیڈّ. داخلے ویلے اتے دُۄجی واری سیوا مُکتی ویلے۔ اِہ نِرۄل بدلاکھۄری دِییاں چالاں سن۔ مَیں یُۄنِیئنوادی ساں۔ ادھِیاپکاں اتے وِدِیارتھِییاں دے کاذ ’تے ڈٹکے پہِرا دیںدا سی۔ جھکھّڑ چڑھے پُۄری تِیاری تے کہِر نال سن۔ پر سنیہِییاں اتے سِرکڈھّ اِلاکا نِواسِییاں نیں میرا پُۄرا ساتھ دِتّا۔ بدلاکھۄراں دی کۄئی پیش ناں گئی۔ اِنہاں دھکّڑشاہِییاں وِچّ ہرنیک سرابھا ہر ویلے اکل اتے ساہس دا پھنّ کھِلاری میرے اںگّ-سںگّ ہُںدّا۔ اِکلّا ہی نہِیں٬ سگۄں تِنّ چار بںدّے اُہدے نال ہُںدّے۔ میری سیوا مُکتی ویلے ہرنیک کہِںدّا٬ “اِنہاں بںدِّیاں دی کمیٹی بݨا دِتّی اےَ۔ جے ذِیادتی کھِلاف مۄرچا لائُݨا پِیا٬ تاں اَیکشن کمیٹی٬ نہِیں تاں وِدائی سمارۄہ کمیٹی بݨ جاویگی۔”اُہۄ گلّ ہۄئی۔ چالاں نِسپھل ہۄ گئیِیاں۔ اِلاکے نیں پُۄرا ساتھ دِتّا اتے اِلاکے دے نامور وِئکتِییاں٬ پُراݨے وِدِیارتھِییاں٬ ادھِیاپکاں نیں اِکّ ڈھُکّواں پںڈّال سجا کے بھاوبھِنّا شانمتّا وِدائی سمارۄہ آیۄجت کِیتا۔ سٹیج ’تے دستاراں٬ شالاں اتے یادگاری مۄمَیںٹۄیاں دا ڈھیر لگّ گِیا٬ کالج کمیٹی ولّۄں بہُت سارِییاں پْرشاسکی اڑچݨاں دے باوجُۄد۔ مَینُۄں پتا نہِیں کِہ اِس سارے پْربںدھّ واستے پَیسا کِتھّۄں آئِیا۔ اِنی کنّسۄء ذرُۄر مِلی سی کِہ یاراں دی ستھّ دے مۄہری ہرنیک سِںگھّ سرابھا اتے اُہدے سہِیۄگِییاں نیں ہی سارا پْربںدھّ کِیتا سی۔ اِس سمارۄہ دا سںچّالک اتے مۄہری سی اُہ میرا٬ ساڈا تے ساڈی ستھّ دا اُچّ دُمالڑا جِگری دۄست ہرنیک سرابھا۔ اُسدِییاں ساںجھاں اتے پہُںچّاں اِلاکے دِیاں پْرسِدھّ شکھسِیئتاں نال سدا بݨِییاں رہِںدِّییاں۔ اُہدے پرِوار دے وِیاہ سماگماں ’تے پُۄرا اِلاکا ہی ڈھُکِّیا ہُںدّا۔

اُہ سابکا مُکھّ مںتّری جسٹِس گُرنام سِںگھّ٬ اَیمّ اَیلّ اے گِیانی ارجن سِںگھّ لِٹ٬ جگدیو سِںگھّ جسّۄوال٬ آدِدا بہُت ہی نِٹکورتی رِہا سی۔ پْرۄ. ہربھجن دِئُل سابکا مَیمبر پںجّاب پبلِک سروِس کمِشن٬ اے.اَیمّ. پںجّاب راج بِجلی بۄرڈ٬ دے تاں اُہ نمبّر ونّ سہِیۄگِییاں وِچّۄں سی۔ ہۄݨا ہی سی٬ اُہ سُدھار کالج دے سہِپاٹھی سن۔ پِچھّۄں دِئُل پںجّاب کالج ٹِیچر یُۄنِیئن دا پْردھان وی بݨِیا۔ اُہدے ولّۄں ہڑتالاں وِچّ دِتّا ناہرا ’ونّ سٹرگل ونّ پھائیِٹ٬ ٹِیچرذ سٹُۄڈَیںٹس مسٹ یُۄنائیِٹ‘ دا ہرنیک کئی واری ہوالا دِںدّا ہُںدّا۔ اُہ سہِیۄگِییاں دا اِنا بھلا سۄچدا کِہ اُہناں دِییاں ذِںدّگِییاں بݨا دِتِّییاں۔ پُۄرے سِرڑ اتے نِجّی رسُۄکھ نال کئیِیاں نُۄں لمّے ولھ-ولیوِیاں نال سرکاری نَۄکرِییاں ’تے نِیُکت تے پھِر پکّا کروائِیا۔ اُنہاں پرِوار لئی اُہ کارنامے ابھُلّ سِدھّ ہۄ رہے ہن۔ پرِوار اُس نُۄں ہمیشاں یاد کردے ہن۔

اںتّ سماں ہر اِکّ ’تے آئُݨا ہَے٬ ہرنیک ’تے وی آ گِیا۔ سماں جِہڑا کالے دَۄر وِچّ اِس کامریڈ دے بہُت ہی نیڑے تۄں گھسرکے لںگھّدا رِہا سی۔ پر اُہدے شخسی گُݨ اُس اݨہۄݨی تۄں ہتھّ دے بچائُںدے رہے۔ آکھِر٬ اٹلّ ہۄݨی ٹلھدی نہِیں! ہرنیک 23 نومبّر٬ 2016 نُۄں اٹھّ دہاکِیاں تۄں اُپّر دی اِکّ سۄہݨی بھرپُۄر ذِںدّگی بھۄگ کے سبھ سنیہِییاں نُۄں پھتِہ بُلا گِیا٬ جِس نال سںتُّشٹی مہِسُۄس ہُںدّی ہَے۔ پر اُس دے سدِیوی وِچھۄڑے دا دُکھّ سانُۄں سبھ نُۄں ہَے٬ اُس دے پرِوار نُۄں سبھ تۄں ودھّ۔ اِس مَۄکے ’تے مَیں پُۄرے پھخر ناں کہِ سکدا ہاں کِہ ساڈا اُہ اُچّ دُمالڑا آگُۄ ساڈے مناں وِچّ ’آپݨی ذِںدّگی نالۄں وی وڈّا‘ سرُۄپ اُکّر گِیا۔

آئۄ! اسِیں وی اُسے آن-شان نال جِیوِیئے٬ وِچرِیئے! آپݨے سُۄرمے ساتھی ہرنیک سرابھا دِییاں پَیڑاں ’تے چلّݨا ہی اُس نُۄں سچّی شردھاںجلی ہَے۔ اِس نال اُسدی رُۄہ ہمیشا ساڈے اںگّ-سںگّ رہیگی اتے اُہدی کبر سدا جِیوت رہیگی۔ ’نام فکِیر تِنہاں دا باہُۄ کبر جِنہاں دی جِیوے ہُۄ۔‘