اسِیں اہِساس وِہُۄݨے لۄک۔ نہِیں کِسے دے اہِساس دی پْرواہ۔ کِسے نُۄں چۄبھ لائُݨ لگِّیاں پل وی نہِیں لائُںدے۔ کِسے دے درد وِچ اسِیں خُشی منائُںدے۔ کِسے دے نُکسان وِچۄں نِجّی لابھ دی توکّۄ۔ کِسے دِییاں سِلّہِییاں اکھّاں وِچۄں آپݨے نَیݨاں دے سُپنِیاں دی جھاک۔

اہِساس مر جاݨ تاں بںدّا مردا۔ اُس دی اِنسانِیئت کبر بھالدی۔ اُس دے اںتّرِیو وِچلا سۄکا اُس نُۄں ہی رکّڑ بݨائُںدا۔ اُہ آپݨی رُۄہ دے وَیݨاں وِچ آپݨے آپ نُۄں رُیائُںدا تے ساہاں دی امُلّتا نُۄں ہتھِّیں گوائُںدا۔ اسِیں رۄبۄٹ بݨ گئے۔ سانُۄں آپݨے اہِساساں دی سُدھّ تاں ہَے ہی نہِیں۔ بھلا اسِیں کِسے دے اہِساساں نُۄں کی توجّۄ دیواںگے؟ کِسے دے نَیݨاں وِچلی تراسدی نُۄں کِویں کِیاساںگے؟

اہِساس من دِییاں کۄمل بھاوناواں۔ کِسے دے درد وِچ پسِیج جاݨا۔ کِسے دی بھاوی نُۄں جاݨ کے اُس دی رُۄہ وِچ اُتّرنا۔ چَۄگِردے وِچ کِسے چِیخ نُۄں سُݨ کے چُپّ کروائُݨ لئی اُتشاہ۔ کِسے دِییاں لۄڑاں تھۄڑھاں نُۄں پُۄرِییاں کرکے اُس دے مُکھّ تے ہُلاس پَیدا کرن دی تمنّا۔ اکھّر ہِیݨ دے جھۄلے وِچ اکھّراں دی دات پائُݨ اتے اُس دے مستک وِچ دِیوا جگائُݨ دی جُگتی۔

اہِساس دِسدے نہِیں پر اِنہاں دا اسر پْرتکھّ۔ اِہ اُسے نہِیں جا سکدے ۔ سگۄں اِہ آپُۄں ہی من وِچ پنپدے۔ اِہ سانُۄں آپݨے پرِوار٬ بذُرگاں اتے سماج وِچۄں مِلدے۔ چںگّی سںگّت وِچۄں اِنہاں دا جاگ لگّدا۔ اہِساس نُۄں ناں تاں خرِیدِیا جا سکدا اتے ناں ہی اِہ وِکائۄُ۔ اِہ تاں رُۄہ وِچلی ترلتا اتے ماسُۄمِیئت وِچۄں خُد-بخُد پَیدا ہُںدّے۔

اہِساس سِرف اہِساس ہُںدّے۔ اِنہاں وِچۄں کِسے نِجّی مُفاد دی آس رکھّݨا٬ اہِساساں دی تَۄہِین۔ اہِساس نُۄں جِئۄُںدے رکھّݨ لئی ذرُۄری ہَے کِہ اسِیں اہِساساں وِچۄں ذِںدّگی نُۄں سمجھݨ اتے ماݨن دا گُر آپݨی جِیون-جاچ دے نام کرِیئے۔ اہِساس مر جاںدے تاں رِشتِیاں نُۄں سپّ سُںگھّدا٬ سمبّںدھّاں وِچ کُڑتّݨ, پرِوار ٹُٹّدا اتے سماج وِچ وِسںگّتِییاں دا پہِرا لگّدا۔ اہِساس دے مرن تے ’مَیں‘ اتے ’تُۄں‘ تِیک ہی سِیمت ہۄ جاںدے پر کدے وی ’اسِیں‘ والے راہ نہِیں تُردے۔

اہِساس مردے تاں اسِیں بذُرگاں دے ادب تۄں کۄرے ہۄ جاںدے۔ ساڈی اَۄلاد ساڈے تۄں بیمُکھ ہۄ جاںدی۔ اسِیں دھارمِک بیئدبِییاں دے راہ تُردے اتے کِسے دِییاں دھارمِک بھاوناواں ’تے سٹّ ماردے۔ آپݨے دھرم دی اُچّمتا اتے دُۄسرے دھرم دی نِیچتا راہِیں آپݨی اُتّمتا نُۄں ذاہِر کردے۔

اہِساس ہی مر گئے نیں کِہ اسِیں کِسے بییاسرے دِییاں لیراں نُۄں اݨسُݨِیا کردے۔ کِسے دے چِیخ-کُرلاٹ نُۄں سُݨن تۄں بچݨ لئی گھر دے بُۄہے٬ بارِییاں تے رَۄشندان ڈھۄء لَیںدے۔ ہنیرے ورگے لۄک ہُںدّے نیں اہِساس ہِیݨ تاں ہی اُنہاں دے گھراں وِچ مۄٹے پردِیاں وِچۄں اہِساس تاں کی رَۄشنی دی وی مناہی ہُںدّی۔

اہِساس نُۄں بںدّے دی اجۄکی بھجّ-دَۄڑ نیں ہذم لِیا۔ اُہ دَۄڑدا٬ مںذّل دے سرناوِیاں تۄں کۄرا سِرناواں کھۄپے پائی بلد واںگ دَۄڑن وِچ مسرُۄف اتے آخر نُۄں ہپھدا ہۄئِیا ہی آپݨی پھاتِہا پڑھ جاںدا۔

اہِساس کِویں مر گئے ساڈے٬ اِہ دیکھ اتے مہِسُۄس کرکے من بہُت دُکھی۔ مایُۄس اتے اُداس۔ اِس اُداسی کارن ہی من تے چُپّ ہاوی ہۄ جاںدی۔ اِہی چُپّ جد سںوّیدنشِیل بںدّے دے اںدّر اُتّردی تاں اُہ چُپّ ہۄ جاںدا۔ اجّ کلّہ سںوّیدنشِیل لۄک چُپّ ہۄ گئے نیں اتے اہِساس ہِیݨ لۄک سماجِک دائِرِیاں وِچ ہاوی ہۄ گئے۔

اہِساساں نُۄں کِسے دے دِیدِیاں وِچۄں وی پڑھِیا جا سکدا۔ بھاوی چُپّ وی اہِساساں نُۄں باخُۄبی بِیاندی۔ کِسے دے پھرکدے ہۄٹھاں وِچلے اہِساساں نُۄں انُبھو کرنا۔ جد کۄئی پھُلّ نالۄں اِکّ پتّی تۄڑی جاںدی تاں باکی پتِّییاں دے دُکھّ نُۄں پھُلّ کِویں مہِسُۄس کردا٬ کُجھ کُ وِرلِیاں نُۄں ہی پتا لگّدا۔

کِسے کِتاب دے کُجھ خالی ورکِیاں ’تے اُکّرے اہِساساں نُۄں پڑھنا٬ تُہانُۄں پتا لگّیگا کِہ کۄرے ورکِیاں تے اہِساس پڑھن والے درئسل اہِساس پرُچّے لۄک ہُںدّے جۄ بِن-اکھّرے اہِساساں نُۄں رُۄہ تِیک سمائُݨ دے سمرتھّ۔ کدے کِسے درِیا دی ہِکّ وِچ اُگّے بریتے کارن٬ درِیا دی اکھّ وِچ کھارے ہںجھُّۄ دی اِبادت پڑھنا٬ تُہانُۄں پتا لگّیگا کِہ درِیا کِنّا ترسِیا پِیا ہَے کِہ بریتا وی پہِلاں واںگ درِیا دا ہِسّا بݨ جاوے۔

کِسے اُجّڑے کھۄلھے وِچ بِن تیل دِیوے دے نَیݨاں وِچ چانݨ لئی اُگّی تْریہ نُۄں کِیاسݨا٬ تُہانُۄں اہِساس ہۄویگا کِہ چانݨ وںڈّݨ والا دِیوا کِنّا اۄدرِیا پِیا ہَے چانݨ وںڈّݨ دی بِرتی تۄں مہِرُۄم ہۄ کے۔ گھر دِییاں کںدھّاں دا اُکھّڑِیا پلسّتر جاں چھتّ تے بیمالُۄم جِہے ناواں نُۄں پچھاݨن والے جد اہِساس وِہُۄݨے ہۄ کے گھراں نُۄں نہِیں پرتدے تاں گھر٬ گھر نہِیں رہِںدّا٬ سگۄں اِہ کھۄلھا بݨ کے کِسے اُجّڑی بستی دا ہِسّا بݨ جاںدا۔

پاکِستان دا اِک ٹِیوی سِیرِیئل دیکھ رِہا ساں۔ اِک نَۄجوان پُتّ آپݨے بُڈھّے باپ نُۄں کار وِچ لَے کے بذُرگ سمبھّال کیںدر وِچ چھڈّ کے جاںدا ہَے۔ بُڈھّا باپ ہَۄلی ہَۄلی بذُرگ گھر وِچ داکھل ہُںدِّیاں من ہی من سۄچدا ہَے٬ “مَیں تُہاڈے تۄں بگَیر کِویں رہاںگا۔ مَینُۄں گھر دے کِسے کھُۄںجے وِچ ہی تھۄڑھی جِہی تھاں دے دِںدّے تاں مَیں سَۄکھی مَۄتے مر جاںدا۔” تے مَیں اِہ دیکھ کے سۄچدا رِہا کِہ باپ کی سۄچدا ہۄویگا کِہ مَیں ساری اُمر گھر ہی بݨائُںدا اتے اِس نُۄں آپݨا سمجھدا رِہا۔ کی میرا کۄئی وی گھر نہِیں؟ میرے سِر دی چھتّ آپݨِیاں نیں ہی کِئۄں کھۄہی؟ کی میرے بچِّیاں دا میرے پْرتی اِنا ہی ادب سی کِہ مَینُۄں بیگھر کرکے٬ بذُرگ کیںدر وِچ دھُکھدا سِوا بݨا کے ہی چھڈّ دِتّا۔ درئسل اِہ اہِساسہِیݨ اَۄلاد ہَے جِہڑی آپݨے بذُرگاں دی تَۄہِین تے تراسدی وِچۄں ہی آپݨا سُکھن بھالدی۔ کی اَۄلاد نُۄں اِنا اہِساس وی نہِیں کِہ جِس باپ نُۄں اِتھّے چھڈّ کے جا رہے ہاں٬ کی اِس نیں کدے ساڈا وساہ کِیتا سی؟ اِس نیں تاں آپݨے خالی بۄجھے نال وی میرِییاں لۄڑاں اتے چاء پُۄرے کردِیاں کۄئی کسر نہِیں سی چھڈّی۔ مر گئے اہِساس والے لۄک جد گھراں دے مالک بݨ جاݨ تاں گھر نُۄں کبر بݨدِیاں دیر نہِیں لگّدی۔ اجیہے گھراں دے کمرِیاں وِچ سِرف ہَۄکے٬ ہاوے اتے ہِچکِییاں دا شۄر بںدّے نُۄں اںدّرۄں کۄںہدا٬ اُس دا جِئۄُݨا ہرام کر دِںدّا۔

امرِیکا وِچ اِک اَۄرت آپݨے 16 مہِینِیاں دے بچّے نُۄں گھر وِچ بںدّ کرکے٬ آپ چھُٹِّییاں منائُݨ چلے گئی۔ جد دس دِناں بائد گھر آئی تاں اُہ بچّا بھُکھّݨ-بھاݨا٬ رۄ رۄ کے آپݨی ماں نُۄں ہاکاں ماردا مر گِیا۔ ہُݨ ماں نُۄں اُمر کَید ہۄ گئی۔ کی کۄئی اجِہی ماں ہۄ سکدی ہَے جِہڑی نِکّے جِہے بچّے نُۄں گھر وِچ بںدّ کرکے آپ چھُٹِّییاں مناوے۔ ماواں تاں آپݨا بچّے نُۄں پل وی اکھّۄں اۄجھل نہِیں کردِییاں۔ کی اُہ ماں سی جاں ماں دے رُۄپ وِچ مَۄت سی؟ جد کِسے ماں دی ممتا مر جاوے تاں اُس دے من وِچ اہِساس کِںجھّ پَیدا ہۄݨگے؟ اجِہِییاں ماواں آپݨے بچِّیاں نُۄں کئی وار جمّدِیاں ہی مار دِںدِّییاں جاں اتے اُنہاں نُۄں مرن لئی اِںجھ چھڈّ دِںدِّییاں۔ کی اجِہی اَۄرت نُۄں ماں بݨن دا ہکّ ہَے؟ اجِہِییاں اہِساس ہِیݨ اَۄرتاں جد کِسے سماج نُۄں کلںکِّت کردِییاں تاں سمُچّا سماج نمۄشی وِچ ڈُبّ جاںدا۔

اہِساس اِںج وی ہُںدّے کِہ اِہ کِسے لاچار دے مُکھّ تے کھیڑا پَیدا کرکے آپݨے آپ نُۄں دھنّبھاگ سمجھدے۔ جد کۄئی اِک سںوّیدنشِیل اتے دھارمِک بِرتی والا وِئکتی کاپِییاں تے پَینسِل ویچݨ والے بچّے کۄلۄں سبھ کُجھ خرِید کے کِیمت نالۄں ودھّ پَیسے دے دِںدّا ہَے تاں بچّے دے مُکھّ ’تے اُپجِیا ہُلاس اتے خُشی٬ خرِیددار دے من وِچ پَیدا ہۄئے اہِساساں دے سدکے جاںدا ہَے۔ جد اُس دا ساتھی پُچھّدا ہَے کِہ تُۄں اِنِییاں کاپِییاں اتے پَینسِلاں دا کی کرنا ہَے تاں اُہ کہِںدّا ہَے کِہ لۄڑوںدّ بچّے دے مُکھّ تے پَیدا ہۄئے چاء نُۄں دیکھݨا میرے لئی سبھ تۄں امُلّ اتے کِیمتی پل ہن۔ کدے کِسے لۄڑوںدّ دی سہائِتا کرکے دیکھݨا٬ تُہانُۄں دُنِییا دی اجِہی خُشی ہاسل ہۄویگی جِس لئی سمُچّی دُنِییا ہی ترسی پئی ہَے۔

اہِساس٬ نِکِّییاں-نِکِّییاں گلّاں٬ ہُںگّارِیاں٬ اِشارِیاں اتے بھاواں راہِیں پْرگٹ ہُںدّے۔ تریلی وٹّ تے تُردِیاں من وِچ پَیدا ہۄئے اہِساس نُۄں بِیانݨ لئی تُہانُۄں بۄل نہِیں اہُڑنگے۔ کدے نںگّے پَیرِیں کچّے راہاں دی دھُدھّل اُڈائُݨا٬ تُہاڈے اہِساس بچپن اںگّڑائیِیاں بھرنگے جد تُسِیں نِکّے ہُںدِّیاں دھُدھّل اُڈا کے ہی ہسّدے ہُںدّے سی۔ کدے بچِّیاں نُۄں کھڑے پاݨی وِچ پَیر مار کے کھیڈدِیاں اتے خُش ہُںدِّیاں دیکھݨا٬ تُہانُۄں آپݨے بِیتے دِناں دی یاد آویگی۔

جد کِسے گھر وِچ بناوٹی پھُلّاں دی سجاوٹ ہُںدّی۔ پھُلّ دِییاں پتِّییاں نُۄں پَیراں ہیٹھ مسلِیا جاںدا جاں تُرے جاںدِیاں کِسے دے لائے ہۄئے پھُلّاں نُۄں مرُںڈّ کے تۄڑِیا جاںدا تاں اہِساسہِیݨتا تُہانُۄں ساکھشات نذر آئُںدی۔

کئی وار بںدّے نُۄں دُۄرِییاں دا اہِساس اِںجھ ہُںدّا کِہ سجّݨ نیں پِیارے نُۄں ہال-چال پُچھِّیا۔ پِیارے نیں کِہا کِہ مَیں ٹھِیک ہاں اتے سجّݨ نیں منّ لِیا۔

اہِساس دا مر جاݨا٬ مَۄت دی پہِلی دستک۔ کَۄݨ اِس دستک نُۄں سُݨدا اتے کَۄݨ نہِیں سُݨدا٬ اِس نیں ہی کِسے دی اُمر نُۄں اِسے ’چ مِݨنا جاں سالاں وِچ گِݨنا۔

کئی وار اِںج وی ہُںدّا کِہ کُجھ ماڑا ہۄ رِہا تاں بہُتِیاں نُۄں بُرا لگّدا۔ کُجھ اِس نُۄں اہِساساں راہِیں پْرگٹ کردے۔ پر کُجھ کُ اجِہے وی ہُںدّے کِہ اِس نُۄں اہِساساں وِچ پْرگٹ ہی ناں ہۄݨ دِںدّے۔ اہِساساں نُۄں آپݨے آپ تۄں ہی لُکا لَیݨا وی اِک گُناہ اتے اجّ کلّہ اکسر ہی اسِیں اجِہے گُناہگار بݨ گئے ہاں۔

جد کۄئی منُکھّ اہِساس ہِیݨ تۄں اہِساسوںتّ ہۄئِیا تاں اُہ اںدّرۄں-اںدّرِیں بہُت رۄئِیا جد اُس نُۄں آپݨی غلتی دا اہِساس ہۄئِیا۔ اجِہا بںدّا کپھّݨ وِچ لپیٹی لاش کۄلۄں کھِما جاچنا کِویں کرے٬ کِئُںکِہ لاش کدے بۄلدی جاں ہُںگّارا نہِیں بھردی۔

اہِساس وِہُۄݨے بںدِّیاں پلّے٬ رہِںدّا دسّۄ کی؟

وِچ چَۄراہے لائِیاں ہُںدّا٬ بۄلی آپݨا جِیء۔

اہِساس وِگُتّے لۄکاں بھلا٬ کرنی کی تلاش۔

تلی اُپّر پھِرن ٹِکائی٬ آپݨے من دی لاش۔

اہِساسہِیݨ منُکھّاں کۄلۄں٬ رکھّݨی کاہدی آس؟

ناں رۄݨ لئی مۄڈھا دیںدے٬ تے ناں دیوݨ دھرواس۔

اہِساسۄں وِروی جات دے متھّے٬ رہے پلتّݨی بھاء۔

ناں کِسے دے سۄگ ’چ سۄگی٬ تے ناں منائُںدے چاء۔

اہِساس مرے تاں بںدّا مردا٬ تے مردی اَۄکات۔

رُۄہ دے وِہڑِیں رہے ہنیرا٬ ناں اُگّدی پْربھات۔

اہِساس والے جِئۄُڑے ہُںدّے٬ چانݨ دا سِرناواں۔

من دی مںذّل دسّݨ والِییاں٬ رںگّ رتِّییاں راہواں۔

یاد رہے کِہ رِشتے سِرف خُۄن دے ہی نہِیں ہُںدّے۔ رِشتے تاں وِشواس دے٬ دھرواس دے اتے اہِساس دے ہُںدّے۔ اہِساسہِیݨ کدۄں کِسے رِشتے نُۄں کۄئی اہِمِیئت دِںدّے۔

شبداں وِچ اہِساس تاں ہی پَیدا ہُںدّے جد کلم وِچ جذبات٬ بھاواں وِچ الفاذ تے ارتھاں وِچ اںدّاذ ہُںدّے اتے رُۄہ وِچ امبّری پرواذ ہُںدّی۔

سمیں نال لۄک تاں بھاویں اُہی ہُںدّے پر اُنہاں دے اہِساس بدل جاںدے۔ گلّاں اُہی ہُںدِّییاں٬ اںدّاذ بدل جاںدے۔ کۄل کۄل ہُںدِّیاں وی دُۄرِییاں دے اہِساس ہُںدّے اتے سمبّںدھّاں لئی سِرف آخری سواس ہُںدّے۔

جد ساڈے شبداں وِچۄں٬ بۄلاں وِچۄں٬ تکّݨی وِچۄں٬ سرِیرک کِرِیاواں وِچۄں٬ کِیرتی وِچۄں٬ دھرم وِچۄں اتے سُبھاء وِچۄں اہِساس گُمّ جاںدے تاں اسِیں سِرف اِکّ تابُۄت ہُںدّے۔ اجّ کلّہ اسِیں تابُۄتاں دی شَیݨی پر خُد نُۄں بہُت کِسمت والے سمجھݨ لگّ پئے ہاں۔

اہِساس ہی مر گئے کِہ اسِیں ہُݨ بںدّے نُۄں ورتدے ہاں۔ اُس دی لِیاکت٬ منۄں کامناواں٬ بھاوناواں اتے سُپنِیاں نُۄں ورتۄں دی وست بݨا دِتّا۔ جد کِسے نُۄں ورتۄں دی وست بݨا وپارِیکرن کِیتا جاںدا تاں اہِساس کبراں وِچ دفن ہۄ جاںدے۔

من دے بُۄہے ٹںگِّیئے سُنّ ہۄئے اہِساس۔

تاں کِہ جِئُںدے ہۄݨ دا لۄکِیں کرن آبھاس۔

رُۄہ نُۄں کدے بݨائیِئے اہِساساں دی جُۄہ۔

تاں کِہ ساڈڑے چاء وی لَیںدے رہِݨگے سُۄہ۔

ساڈے شبدی جگ پوے جے اہِساساں دی جۄت۔

تاں ہر پل سانُۄں یاد رہے آپݨی بھاوی مَۄت۔

ساڈے بۄلِیں اہِساس جے بھرن کدے پرواذ۔

تاں ساڈی جِیون-جاچ نُۄں آوے جِئۄُݨ-اںدّاذ

ساڈے کرمِیں جے لگّ جے اہِساساں دا جاگ۔

تاں مستکِیں لِشکݨے سُۄرج رںگّے بھاگ۔

امبّری جے اہِساس دے ٹِمکݨ لگّݨ تارے۔

تاں دُنِییا تۄں دُۄر ہۄݨ پسرے ہۄئے ہنیرے۔

اہِساس نُۄں جِئۄُںدے رکھّݨ لئی ذرُۄری ہَے کِہ بںدّا جِئۄُںدا رہے۔ اُس دا اںدّرلا منُکھّ سںجِّیو رہے۔ اُس دِییاں تمنّاواں وِچ لۄبھ ناں آوے۔ اُہ دِماغ نالۄں من دے آکھے لگّ کے جِیون دِییاں پہِلاں نِردھارِت کرے۔ اہِساس دِلاں دے ہُںدّے٬ رُۄہاں دے ہُںدّے٬ من دے ہُںدّے٬ بھاوناواں دے ہُںدّے اتے پنپے چاواں دے ہُںدّے۔ ساڈِییاں اداواں دے وی٬ کامناواں دے وی اتے دُیاواں دے وی۔ اسِیں کِہڑے اہِساساں وِچۄں خُد نُۄں آپݨی تکدِیر دا سِرجݨہارا بݨائُݨا٬ اِہ ساڈے تے نِربھر اتے اِس نیں ہی ساڈی منُکھّی شخسِیئت نُۄں اُسارنا۔

اسِیں رۄبۄٹ بݨنا جاں سُۄکھم بھاوی منُکھّ بݨنا٬ اِہ ساڈی سۄچ تے ترجِیہ `تے نِربھر جِس نُۄں تُسِیں ہی نِردھارِت کرنا۔

کدے منُکھّ بݨ کے اِنسان بݨن ونّی پہِل-کدمی کرنا٬ باکی کدم خُد بخُد اُٹھّ جاݨگے۔